Luận văn thạc sĩ nghiên cứu tác động của chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng huyện đồng văn tỉnh hà giang

Luận văn thạc sĩ phân tích tác động của chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng tại huyện Đồng Văn, tỉnh Hà Giang, đánh giá hiệu quả và đề xuất giải pháp.

• Tác giả: Đinh Xuân Lượng
• Người hướng dẫn: TS. Bùi Đình Hòa
• Trường học: Đại học Nông Lâm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Phát triển Nông thôn
• Đề tài: Nghiên cứu tác động của chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng tại huyện Đồng Văn, Hà Giang
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ
• MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài
• Mục tiêu của đề tài
• Ý nghĩa của đề tài
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan kết quả nghiên cứu trên thế giới
• 1.2. Tổng quan kết quả nghiên cứu ở Việt Nam
• 1.3. Kinh nghiệm thực hiện
• 1.4. Kết quả chung đạt được
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.2. Phạm vi, giới hạn nghiên cứu
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.2.1. Đánh giá thực trạng, tình hình triển khai chính sách chi trả DVMTR huyện Đồng Văn
• 2.2.2. Đánh giá tác động của chính sách chi trả DVMTR huyện Đồng Văn
• 2.2.3. Đề xuất một số giải pháp nâng cao hiệu quả của chính sách chi trả DVMTR tại huyện Đồng Văn trong thời gian tới
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Phương pháp điều tra thu thập số liệu
• 2.3.2. Phương pháp đánh giá nhanh nông thôn (RRA)
• 2.3.3. Phương pháp đánh giá nông thôn có sự tham gia của người dân (PRA)
• 2.3.4. Phương pháp xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Đánh giá thực trạng, tình hình triển khai chính sách chi trả DVMTR huyện Đồng Văn
• 3.1.1. Điều kiện tự nhiên kinh tế - xã hội
• 3.1.2. Kết quả triển khai thực hiện chính sách chi trả DVMTR huyện Đồng Văn
• 3.2. Đánh giá tác động của chính sách chi trả DVMTR huyện Đồng Văn
• 3.2.1. Tác động của chính sách chi trả DVMTR đến kinh tế
• 3.2.2. Tác động của chính sách chi trả DVMTR đến xã hội, an ninh, chính trị, quốc phòng
• 3.2.3. Tác động của chính sách chi trả DVMTR đến môi trường
• 3.2.4. Thuận lợi, khó khăn, hạn chế trong quá trình triển khai chính sách chi trả DVMTR tại huyện Đồng Văn
• 3.3. Đề xuất một số giải pháp nâng cao hiệu quả của chính sách chi trả DVMTR huyện Đồng Văn trong thời gian tới
• 3.3.1. Giải pháp về cơ chế chính sách
• 3.3.2. Giải pháp về đào tạo nguồn nhân lực
• 3.3.3. Giải pháp về vốn
• 3.3.4. Giải pháp kỹ thuật
• 3.3.5. Giải pháp về tổ chức thực hiện
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tác động chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng

Nghiên cứu đánh giá tác động chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng tại huyện Đồng Văn, Hà Giang, tập trung vào việc phân tích hiệu quả của chính sách trong việc bảo vệ và phát triển rừng. Chi trả dịch vụ môi trường rừng (DVMTR) đã góp phần nâng cao nhận thức và thu nhập của người dân, đồng thời tăng cường công tác quản lý rừng. Tuy nhiên, vẫn còn những hạn chế như chậm trả tiền DVMTR và thiếu đồng bộ trong việc giao đất, giao rừng.

1.1. Tác động kinh tế

Chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng đã giúp tăng thu nhập cho người dân tham gia bảo vệ rừng, đặc biệt là ở các vùng sâu, vùng xa. Tuy nhiên, việc chậm trả tiền DVMTR từ một số đơn vị sử dụng dịch vụ đã ảnh hưởng đến tiến độ giải ngân và hiệu quả kinh tế của chính sách.

1.2. Tác động xã hội

Chính sách đã góp phần ổn định đời sống xã hội, tăng cường sự tham gia của cộng đồng địa phương trong công tác bảo vệ rừng. Tuy nhiên, nhận thức của người dân về giá trị của dịch vụ môi trường rừng vẫn còn hạn chế, cần được nâng cao thông qua các chương trình tuyên truyền và đào tạo.

II. Quản lý và bảo vệ môi trường rừng

Nghiên cứu chỉ ra rằng chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng đã góp phần quan trọng trong việc quản lý và bảo vệ rừng tại huyện Đồng Văn. Tuy nhiên, vẫn còn những thách thức như thiếu kinh phí cho việc rà soát và giao đất, giao rừng, cũng như sự thiếu đồng bộ trong quản lý.

2.1. Quản lý rừng bền vững

Chính sách đã thúc đẩy việc quản lý rừng bền vững thông qua việc tăng cường sự tham gia của cộng đồng và các đơn vị sử dụng dịch vụ. Tuy nhiên, cần có sự hỗ trợ từ chính phủ để giải quyết các vấn đề về kinh phí và cơ chế quản lý.

2.2. Bảo vệ môi trường rừng

Chính sách đã giúp giảm thiểu tình trạng suy thoái rừng và tăng cường chức năng sinh thái của rừng. Tuy nhiên, cần có các biện pháp mạnh mẽ hơn để đối phó với các thách thức như biến đổi khí hậu và sự gia tăng dân số.

III. Phát triển bền vững và bảo tồn thiên nhiên

Nghiên cứu nhấn mạnh vai trò của chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng trong việc thúc đẩy phát triển bền vững và bảo tồn thiên nhiên tại huyện Đồng Văn. Chính sách đã góp phần nâng cao nhận thức về giá trị của tài nguyên rừng và thúc đẩy sự tham gia của cộng đồng trong công tác bảo tồn.

3.1. Phát triển bền vững

Chính sách đã góp phần thúc đẩy phát triển bền vững thông qua việc tăng cường quản lý và bảo vệ rừng, đồng thời nâng cao thu nhập cho người dân. Tuy nhiên, cần có sự hỗ trợ từ chính phủ để giải quyết các vấn đề về kinh phí và cơ chế quản lý.

3.2. Bảo tồn thiên nhiên

Chính sách đã giúp bảo tồn thiên nhiên thông qua việc tăng cường chức năng sinh thái của rừng và giảm thiểu tình trạng suy thoái rừng. Tuy nhiên, cần có các biện pháp mạnh mẽ hơn để đối phó với các thách thức như biến đổi khí hậu và sự gia tăng dân số.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thực trạng suy thoái tài nguyên rừng và biến đổi khí hậu toàn cầu đang đặt ra những thách thức nghiêm trọng đối với an ninh sinh thái và phát triển bền vững tại Việt Nam. Tỉnh Hà Giang có tổng diện tích tự nhiên 791.488 ha với 588.068,43 ha đất quy hoạch lâm nghiệp (chiếm 74,3%), trong đó diện tích rừng cung ứng dịch vụ môi trường rừng đạt 275.491,30 ha. Tại huyện vùng cao biên giới Đồng Văn, tổng diện tích đất tự nhiên là 45.171,22 ha với địa hình núi đá karst hiểm trở, độ dốc trung bình từ 25 đến 35 độ và tỷ lệ hộ nghèo lên tới 57,75% (9.712 hộ). Việc duy trì diện tích 17.185,26 ha rừng có ý nghĩa sống còn đối với việc điều tiết nguồn nước sinh hoạt, phòng chống sạt lở đất và tạo sinh kế bền vững cho hơn 15.500 hộ dân bản địa.

Nghiên cứu được triển khai nhằm phân tích toàn diện thực trạng và đánh giá tác động đa chiều của chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng (DVMTR) theo Nghị định 99/2010/NĐ-CP và Nghị định 147/2016/NĐ-CP trên địa bàn huyện Đồng Văn giai đoạn 2011 - 2017. Mục tiêu trọng tâm là lượng hóa các chỉ số kinh tế, xã hội và môi trường, đồng thời chỉ ra các điểm nghẽn trong công tác quản lý tài chính và quản trị rừng tại địa phương.

Kết quả đánh giá cho thấy chính sách đã tạo ra nguồn thu lũy kế 27.750,18 triệu đồng, bảo vệ vững chắc 17.185,19 ha rừng cung ứng DVMTR và hỗ trợ trực tiếp cho 255 chủ rừng cộng đồng thôn bản thuộc 19 xã, thị trấn. Đây là công trình đầu tiên đánh giá toàn diện tác động của cơ chế tài chính lâm nghiệp tại vùng lõi Công viên địa chất toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn, cung cấp cơ sở thực tiễn chuẩn xác cho việc hoàn thiện chính sách phát triển nông thôn miền núi.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết về Chi trả dịch vụ hệ sinh thái (PES/PFES) của Landell-Mills, Porras và Wunder, kết hợp khung phân tích kinh tế tài nguyên lâm nghiệp của Simpson và Sedjo. Các mô hình này khẳng định DVMTR là một công cụ kinh tế dựa vào thị trường (Market-based Instruments - MBI), biến các giá trị sinh thái vô hình thành dòng tài chính cụ thể nhằm bù đắp chi phí cơ hội và công sức bảo vệ rừng của người dân bản địa.

Khung phân tích tập trung vào 5 khái niệm cốt lõi:

1. Bên cung ứng dịch vụ môi trường rừng: Các chủ rừng, cộng đồng dân cư thôn bản trực tiếp quản lý, tuần tra và bảo vệ diện tích rừng lưu vực.
2. Bên sử dụng dịch vụ môi trường rừng: Các nhà máy thủy điện, cơ sở sản xuất nước sinh hoạt và doanh nghiệp du lịch hưởng lợi từ nguồn nước và cảnh quan rừng.
3. Cơ chế ủy thác tài chính: Hệ thống Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng từ cấp trung ương đến địa phương làm trung gian điều phối dòng tiền minh bạch.
4. Giá trị dịch vụ môi trường: Giá trị kinh tế lượng hóa từ chức năng phòng hộ đầu nguồn, giữ nước, giảm xói mòn và điều hòa khí hậu.
5. Hệ số K điều chỉnh: Chỉ số phản ánh chất lượng rừng, loại rừng, nguồn gốc rừng và mức độ khó khăn trong công tác quản lý bảo vệ rừng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng hệ thống dữ liệu kết hợp giữa điều tra thứ cấp và sơ cấp trong giai đoạn từ tháng 5/2017 đến tháng 9/2018:

• Nguồn dữ liệu thứ cấp: Hồ sơ theo dõi diễn biến rừng giai đoạn 2011 - 2017, các quyết định phê duyệt kế hoạch thu chi của Ủy ban nhân dân tỉnh Hà Giang và số liệu niên giám thống kê huyện Đồng Văn.
• Nguồn dữ liệu sơ cấp: Cỡ mẫu điều tra bao gồm 120 phiếu khảo sát, trong đó có 10 chuyên gia/cán bộ quản lý (Ủy ban nhân dân huyện, Hạt Kiểm lâm, 5 xã thị trấn và 3 nhà máy thủy điện, đơn vị cấp nước) và 110 hộ gia đình thuộc 10 cộng đồng thôn bản tại 5 xã điểm (Đồng Văn, Ma Lé, Phố Bảng, Phố Cáo, Sính Lủng).
• Phương pháp chọn mẫu: Phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng đại diện theo khu vực địa hình karst, phân bổ đều 11 hộ/thôn nhằm đảm bảo tính đại diện cao cho các cộng đồng thụ hưởng chính sách.
• Phương pháp phân tích: Sử dụng phương pháp Đánh giá nhanh nông thôn (RRA), Đánh giá nông thôn có sự tham gia của người dân (PRA) và Ma trận điểm mạnh - điểm yếu - cơ hội - thách thức (SWOT). Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm phản ánh chính xác cả số liệu kinh tế định lượng lẫn nhận thức, hành vi xã hội định tính của đồng bào dân tộc thiểu số tại vùng cao.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, về quy mô huy động tài chính, tổng nguồn thu DVMTR tại huyện Đồng Văn giai đoạn 2011 - 2017 đạt 27.750,18 triệu đồng. Nguồn thu tăng trưởng ấn tượng gấp 6,9 lần, từ mức 929,02 triệu đồng năm 2011 lên 6.461,03 triệu đồng năm 2017. Cơ cấu thu phụ thuộc chủ yếu vào các nhà máy thủy điện liên tỉnh với 27.723,01 triệu đồng (chiếm 99,9%), trong khi các cơ sở sản xuất nước và thủy điện nội tỉnh chỉ đóng góp 27,18 triệu đồng (chiếm 0,1%).

Thứ hai, về công tác giải ngân và chi trả, tổng số tiền thanh toán cho các chủ rừng và hộ nhận khoán đạt 25.095,18 triệu đồng, đạt tỷ lệ thực hiện 90,4% so với tổng kế hoạch được phê duyệt. Số tiền DVMTR thanh toán năm 2017 tăng hơn 3,4 lần so với thời điểm khởi đầu năm 2013, tạo dòng tiền ổn định cho 255 chủ rừng cộng đồng thôn bản.

Thứ ba, về an sinh xã hội và quản lý rừng, chính sách góp phần gia tăng thu nhập cho người dân tham gia bảo vệ rừng thêm khoảng 3,4%/năm, bình quân mỗi hộ nhận 468.000 đồng/năm đối với diện tích khoán chung của thôn. Nguồn kinh phí này đã hỗ trợ xây dựng hàng trăm công trình phúc lợi nông thôn như nhà văn hóa, bể nước sinh hoạt và đường bê tông xóm bản. Đồng thời, huyện đã tổ chức 156 cuộc kiểm tra giám sát với 6.105 lượt người tham gia và triển khai 27 lớp tập huấn nghiệp vụ cho cán bộ và người dân.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện nghiên cứu được tổng hợp rõ nét qua hệ thống biểu đồ cột thể hiện đà tăng trưởng nguồn thu giai đoạn 2011 - 2017 và biểu đồ cơ cấu phân bổ dòng tiền DVMTR. Sự chênh lệch lớn giữa nguồn thu liên tỉnh và nội tỉnh phản ánh đặc thù địa hình của lưu vực sông Nho Quế, nơi tập trung các nhà máy thủy điện lớn như Nho Quế II, Nho Quế III và Tuyên Quang.

Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ ra điểm nghẽn lớn là tình trạng nợ đọng, chậm nộp tiền ủy thác của một số doanh nghiệp thủy điện (điển hình như Công ty Thủy điện Nho Quế 3 giai đoạn 2015), làm ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ thanh toán của người dân. Khi so sánh với mô hình thí điểm tại Sơn La và Lâm Đồng, việc áp dụng cơ chế đồng quản lý rừng tại Đồng Văn đã phát huy tối đa vai trò của 255 tổ đội bảo vệ rừng thôn bản, giảm thiểu đáng kể số vụ vi phạm lâm luật. Cơ chế chi trả DVMTR đã chuyển dịch nhận thức của hơn 88% đồng bào Mông từ việc khai thác rừng tự do sang bảo vệ rừng có trách nhiệm, khẳng định vai trò của công cụ kinh tế trong bảo tồn sinh thái vùng cao.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Hoàn thiện chế tài quản lý tài chính và thu hồi nợ đọng:

• Chủ thể thực hiện: Hội đồng Quản lý Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng tỉnh Hà Giang phối hợp với Sở Công Thương và Cục Thuế.
• Hành động: Áp dụng quy định phạt lãi suất đối với hành vi chậm nộp tiền DVMTR của các chủ đầu tư thủy điện; kiên quyết dừng cấp phép tích nước đối với các cơ sở chây ỳ nợ đọng.
• Target metric: Thu hồi 100% nợ đọng lũy kế và giải ngân đạt 98% kế hoạch hàng năm.
• Timeline: Giai đoạn 2019 - 2020.

2. Chuẩn hóa công tác giao đất giao rừng và tích hợp bản đồ số:

• Chủ thể thực hiện: Hạt Kiểm lâm huyện Đồng Văn chủ trì, phối hợp với Phòng Tài nguyên và Môi trường cùng Ủy ban nhân dân 19 xã, thị trấn.
• Hành động: Ứng dụng công nghệ GIS và hệ thống định vị GPS để rà soát, đo đạc phân định ranh giới ngoài thực địa cho 17.185,19 ha rừng có cung ứng dịch vụ.
• Target metric: Số hóa 100% dữ liệu chủ rừng và cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất lâm nghiệp cho 255 cộng đồng dân cư.
• Timeline: Giai đoạn 2019 - 2022.

3. Mở rộng cơ cấu đối tượng chi trả dịch vụ môi trường rừng:

• Chủ thể thực hiện: Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tham mưu cho Ủy ban nhân dân tỉnh Hà Giang.
• Hành động: Xây dựng đề án thí điểm thu tiền DVMTR đối với các doanh nghiệp kinh doanh dịch vụ du lịch lữ hành, lưu trú tại Công viên địa chất toàn cầu và các cơ sở công nghiệp chế biến khoáng sản có sử dụng nguồn nước.
• Target metric: Nâng tỷ trọng nguồn thu nội tỉnh từ 0,1% lên 5% trong tổng thu ngân sách DVMTR toàn huyện.
• Timeline: Giai đoạn 2020 - 2023.

4. Tăng cường năng lực quản trị cộng đồng và minh bạch dòng tiền:

• Chủ thể thực hiện: Ban Kiểm tra, giám sát huyện Đồng Văn cùng Ban Quản lý các thôn bản.
• Hành động: Tổ chức tối thiểu 15 lớp tập huấn chuyên sâu hàng năm về kỹ năng ghi chép sổ sách thu chi DVMTR bằng song ngữ Việt - Mông; niêm yết công khai các khoản chi trả tại nhà văn hóa thôn.
• Target metric: 100% tổ đội bảo vệ rừng tự quản sử dụng thành thạo sổ tay theo dõi và không phát sinh khiếu nại tài chính.
• Timeline: Thường niên từ 2019 đến 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cơ quan quản lý nhà nước về lâm nghiệp và tài chính: Các Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Chi cục Kiểm lâm và Ban điều hành Quỹ Bảo vệ rừng các tỉnh miền núi phía Bắc có thể sử dụng số liệu thực chứng của luận văn để tối ưu hóa quy trình phân bổ quỹ và xử lý nợ đọng ủy thác.
2. Chính quyền địa phương các huyện vùng cao, biên giới: Các huyện thuộc vùng Công viên địa chất hoặc có địa hình núi đá vôi tương đồng có thể áp dụng mô hình 255 tổ đội bảo vệ rừng cộng đồng để triển khai hiệu quả chương trình xây dựng nông thôn mới từ nguồn vốn DVMTR.
3. Các nhà nghiên cứu, giảng viên và học viên cao học: Luận văn cung cấp khung phương pháp luận kết hợp RRA, PRA và SWOT chuẩn mực trong ngành Phát triển nông thôn và Kinh tế tài nguyên môi trường, phục vụ đắc lực cho các công trình nghiên cứu về quản trị sinh thái.
4. Các tổ chức phi chính phủ và đối tác phát triển quốc tế: Các tổ chức hoạt động trong lĩnh vực bảo tồn đa dạng sinh học và thích ứng biến đổi khí hậu có thể khai thác bộ dữ liệu 2011 - 2017 để thiết kế các dự án chi trả carbon rừng (REDD+) và nâng cao quyền năng sinh kế cho cộng đồng thiểu số.

Câu hỏi thường gặp

Chính sách chi trả DVMTR tại huyện Đồng Văn mang lại tổng nguồn thu bao nhiêu trong giai đoạn nghiên cứu? Tổng số tiền DVMTR thu được từ năm 2011 đến 2017 là 27.750,18 triệu đồng. Mức thu hàng năm tăng trưởng mạnh mẽ, từ 929,02 triệu đồng năm 2011 lên đỉnh điểm 6.461,03 triệu đồng vào năm 2017 nhờ việc đưa vào vận hành các tổ máy thủy điện quy mô lớn dọc lưu vực sông Nho Quế.

Nguồn thu tiền DVMTR của huyện Đồng Văn chủ yếu xuất phát từ nhóm đối tượng nào? Cơ cấu nguồn thu ghi nhận sự mất cân đối lớn khi 99,9% dòng tiền (tương đương 27.723,01 triệu đồng) đến từ các nhà máy thủy điện liên tỉnh như Tuyên Quang, Chiêm Hóa và Nho Quế. Nguồn thu từ các đơn vị sử dụng nước sạch và thủy điện nhỏ nội tỉnh chỉ đạt 27,18 triệu đồng (chiếm 0,1%).

Cơ chế phân phối và quản lý tiền DVMTR tại các thôn bản diễn ra như thế nào? Toàn bộ 17.185,19 ha rừng được quản lý bởi 255 chủ rừng cộng đồng thôn thuộc 19 xã, thị trấn. Tiền chi trả được phân bổ công khai tại các cuộc họp thôn, hỗ trợ trực tiếp khoảng 468.000 đồng/hộ/năm (tăng thu nhập 3,4%/năm), đồng thời một phần được trích lập để tu sửa đường xóm và nhà văn hóa.

Trở ngại lớn nhất trong quá trình triển khai chính sách chi trả DVMTR tại Đồng Văn là gì? Thách thức nổi cộm là tình trạng chậm trả, nợ đọng tiền DVMTR kéo dài của một số doanh nghiệp thủy điện lớn, gây khó khăn cho kế hoạch giải ngân. Thêm vào đó, địa hình núi đá hiểm trở và kinh phí đo đạc thực địa hạn chế khiến công tác cắm mốc ranh giới rừng chưa đồng bộ.

Chính sách DVMTR đã tác động như thế nào đến công tác bảo vệ rừng tại địa phương? Chính sách đã nâng cao rõ rệt nhận thức của hơn 88% cư dân là người Mông thông qua 156 đợt kiểm tra, 27 lớp tập huấn và hàng nghìn tài liệu truyền thông song ngữ. Tình trạng chặt phá rừng giảm mạnh, chất lượng rừng đầu nguồn được bảo toàn và số vụ vi phạm lâm luật giảm đều qua từng năm.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích toàn diện 27.750,18 triệu đồng nguồn thu và 25.095,18 triệu đồng tiền giải ngân DVMTR tại huyện Đồng Văn giai đoạn 2011 - 2017.
• Khẳng định vai trò bảo vệ 17.185,19 ha rừng đầu nguồn xung yếu thông qua mô hình đồng quản lý của 255 chủ rừng cộng đồng thôn bản tại 19 xã, thị trấn.
• Đánh giá chính xác tác động an sinh xã hội khi giúp tăng thu nhập của người làm nghề rừng thêm 3,4%/năm và hỗ trợ kiến thiết cơ sở hạ tầng nông thôn mới.
• Chỉ ra các nút thắt cơ bản về nợ đọng tài chính của bên sử dụng dịch vụ và sự phụ thuộc vào nguồn thu thủy điện để đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược giai đoạn 2019 - 2025.
• Kêu góp các cơ quan quản lý, nhà nghiên cứu và doanh nghiệp đẩy mạnh liên kết thể chế, số hóa bản đồ lâm nghiệp và mở rộng thị trường carbon rừng vì mục tiêu phát triển bền vững vùng Cao nguyên đá Đồng Văn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan kết quả nghiên cứu trên thế giới "Dịch vụ môi trường rừng" là một khái niệm mới, tư duy, trừu tượng được đưa vào thực tiễn bảo tồn gần một thập kỷ trở lại đây, tuy nhiên, nó đã nhanh chóng trở nên phổ biến ở một số nước. Sự phát triển của DVMTR ngày càng được lan rộng và ở một số nước, thì DVMTR còn được thể chế hoá trong các văn bản pháp luật. Hiện nay, DVMTR đã nổi lên như một giải pháp chính sách để khuyến khích, chia sẻ các lợi ích trong cộng đồng và xã hội trong công tác bảo vệ và phát triển rừng.

“Chi trả dịch vụ môi trường rừng” (PFES) là quan hệ tài chính tương đối mới trên thế giới, bắt nguồn từ quan điểm chính sách về “dịch vụ môi trường”. Theo quan điểm này, các hệ sinh thái, trong đó có hệ sinh thái rừng, có vai trò cung cấp các dịch vụ có tác dụng không chỉ đảm bảo sự trong lành về môi trường mà còn đảm bảo sản xuất và sức khỏe của con người, thông qua các tác động tích cực và đa dạng như bảo vệ nguồn nước, phòng hộ đầu nguồn, điều hòa khí hậu, phòng chống dịch bệnh, tạo điều kiện phát triển du lịch, văn hóa và cải tạo đất… Ngày nay, trong khi nhu cầu về các dịch vụ này tăng, thì khả năng để cung cấp các dịch vụ đó của các hệ sinh thái ngày càng đứng trước nguy cơ bị suy giảm vì môi trường rừng đang dần bị suy thoái và ô nhiễm quá mức. Một trong những nguyên nhân chính dẫn tới điều đó là tăng nhu cầu phát triển kinh tế, sự gia tăng dân số, sự thiếu hiểu biết về chu kỳ và chức năng của các hệ sinh thái và cả sự thiếu trách nhiệm của một số doanh nghiệp và cá nhân khi chỉ nghĩ tới việc tối đa hóa lợi nhuận trước mắt mà quên đi lợi ích lâu dài về bảo vệ môi trường. Trên thế giới chi trả DVMTR đã được chú ý thực hiện từ những năm 90 của thế kỷ 20, đến nay đã được đề cập và thực thi ở nhiều nước, nhiều khu vực trên thế giới [9].

Các nước phát triển ở Mỹ La Tinh đã sử dụng các mô hình chi trả DVMTR sớm nhất và chính phủ một số nước Châu Âu cũng đã quan tâm đầu tư và thực hiện nhiều chương trình, mô hình chi trả DVMTR. e 6 Theo Simpson và Sedjo (1996), Land-Mils và Porras (2002), chi trả DVMTR là một cách tiếp cận mới để khuyến khích chủ rừng, những người quản lý rừng cung cấp dịch vụ môi trường rừng tốt hơn. Chính sách chi trả DVMTR giúp đền bù cho những người cung cấp dịch vụ môi trường rừng hoặc khuyến khích những người chưa quan tâm tham gia bảo vệ và phát triển rừng. Cho đến nay trên thế giới đã có nhiều chương trình chi trả DVMTR.

Chúng được chia thành nhóm các chương trình PFES tự nguyện và PFES chính phủ. Trong chương trình PFES tự nguyện, cả nhà cung cấp dịch vụ môi trường và người sử dụng dịch vụ đều tự nguyện trên cơ sở hợp đồng. Ngược lại, trong các chương trình PFES chính phủ tài trợ thường chỉ tự nguyện ở bên nhà cung cấp, còn người sử dụng DVMTR sẽ chi trả qua các thể chế bằng pháp luật với dạng phí và lệ phí bắt buộc. Có thể kể đến một số chương trình PFES tự nguyện ở Los Negros Bolivia (Asquith et al., 2008), ở Pimampiro Ecuador (Wunder and Albasn, 2008), ở Vittel Pháp (Perrot-Maître, 2006), và một số chương trình PFES chính phủ như chương trình bảo vệ đất dốc ở Trung Quốc (Bennett, 2008), Chương trình PFES ở Costa Rica (Pagiola, 2008), chương trình PFES ở Mexico (Muñoz-Piña et al., 2008-this issue), chương trình dịch vụ bảo tồn ở Mỹ (Claassen et al., 2008), chương trình vùng nhạy cảm môi trường và sơ đồ quản lý quốc gia ở Anh (Dobbs and Pretty, 2008), dự án mô hình Northeim ở Đức (Bertke and Marggraf, 2004), chương trình Wimmera ở Úc (Shelton and Whitten, 2005), chương trình tương tự chi trả dịch vụ môi trường ở CAMPFIRE, Zimbabwe (Frost and Bond, 2008), chương trình hoạt động vì nước ở Nam Phi (Turpie et al.

Cụ thể như: - Úc: Đã luật hóa quyền phát thải carbon từ năm 1998, cho phép các nhà đầu tư đăng ký quyền sở hữu hấp thụ carbon của rừng. Đang thực hiện chiến lược bồi hoàn đa dạng sinh học và chương trình bảo tồn nhằm giảm e 7 thiểu tác động của hoạt động mở rộng khai thác mỏ. Các ông ty khai thác mỏ phải thực hiện bồi hoàn lại môi trường do hoạt động khai thác mỏ gây ra bằng cách thiết lập những khu rừng mới. - Chi-lê: Người dân Chi-lê đã đầu tư vào Khu Bảo tồn Tư nhân phục vụ mục đích chính là bảo tồn và điểm nghỉ dưỡng có giá trị đa dạng sinh học cao.

Chi trả được thực hiện theo hình thức tự nguyện với mong muốn bổ sung thêm cho nguồn ngân sách bảo tồn sinh cảnh xung yếu của chính phủ. - Costa Rica: Luật Lâm nghiệp (được thông qua năm 1996) đã xây dựng chương trình chi trả dịch vụ hệ sinh thái tại Costa Rica trong một nỗ lực nhằm bảo vệ các khu rừng nhiệt đới của quốc gia. Bộ Môi trường được thành lập để thực hiện chương trình quốc gia này và đã công nhận 4 loại dịch vụ hệ sinh thái chính mà các khu rừng nhiệt đới của đất nước cung cấp: Giảm phát thải khí nhà kính; Phòng hộ đầu nguồn; Bảo tồn đa dạng sinh học; Bảo tồn vẻ đẹp cảnh quan. Cả 4 dịch vụ này tạo ra một gói dịch vụ kết hợp phản ánh giá trị sinh thái tổng hợp của một diện tích rừng, và Bộ Môi trường nhận được 10 USD/1ha/năm từ bên mua (gồm các công ty thủy điện, công ty sản xuất bia).

Bộ Môi trường sử dụng nguồn thu này để thực hiện các hợp đồng có thời hạn 5 năm với các chủ đất tư nhân để chi trả trọn gói cho các dịch vụ hệ sinh thái (nước, các-bon, đa dạng sinh học và vẻ đẹp cảnh quan) được cung cấp từ nỗ lực bảo vệ rừng [9], [11]. - Peru: Chính phủ Peru đã tài trợ cho chương trình Profafor để hỗ trợ người tham gia quản lý bảo vệ rừng với đơn giá 100 - 150 USD/ha/năm; Chương trình lâm nghiệp xã hội (Socio Bosque) để hỗ trợ người tham gia quản lý bảo vệ rừng với đơn giá 30 USD/ha/năm [5]. - Mexico: Chính phủ Mexico đã tài trợ cho một chương trình chi trả để bảo vệ rừng đầu nguồn và cung cấp dịch vụ thủy văn. Chủ rừng ở bất cứ tiểu bang nào cũng đều có thể nộp đơn xin tham gia chương trình miễn là họ đáp ứng được các tiêu chí thực hiện.

Ủy ban Lâm nghiệp Quốc gia đã ký hợp e 8 đồng với chủ đất và hợp đồng có thể được ký lại hàng năm trong giai đoạn 5 năm. Tiền chi trả lần đầu sẽ được thanh toán trong vòng 16 ngày làm việc kể từ ngày ký hợp đồng và các lần chi trả sau sẽ được thanh toán vào cuối năm dựa vào ảnh vệ tinh và kiểm tra ngẫu nhiên tại hiện trường. Mức giá chi trả cho chủ đất do nhà nước quyết định trên cơ sở chi phí theo loại hình sử dụng đất, giả sử thu nhập từ trồng ngô là một hoạt động thay thế trên diện tích đất đó (mức giá từ 30 đến 36 USD/ha/năm) [9]. - Mỹ: Chính phủ Mỹ đóng góp đáng kể vào hoạt động chi trả hệ sinh thái được phát động bởi chính phủ trong các sáng kiến về chất lượng nước thông qua việc tài trợ 5 chương trình bảo tồn liên bang, trong đó một chương trình đầu tư vào cơ sở hạ tầng và bốn chương trình cấp độ địa phương về bảo vệ nguồn nước uống với tổng đầu tư khoảng 1,35 tỷ USD trong năm 2008 [5]; Cùng với sự gia tăng của mô hình “cộng đồng thực thi” có nghĩa là thực hiện các hoạt động nhằm tạo ra thị trường các hệ sinh thái từ những vùng đầm lầy Florida đến môi trường sống cần thiết cho cá hồi ở vùng Tây Bắc Thái Bình Dương để áp dụng hình thức quản lý rừng trong vùng Đông Bắc, Chính phủ Mỹ đưa ra các sáng kiến của mình nhằm góp phần đáng kể đối với việc tích lũy những bài học mới về ứng dụng các công cụ chi trả hệ sinh thái cho quản lý các dịch vụ hệ sinh thái có liên quan tới nguồn nước [5].

- Brazil: Chính phủ Brazil đã tài trợ cho chương trình Bolsa Floresta để hỗ trợ cho hộ gia đình tham gia bảo vệ rừng với đơn giá 360 USD/hộ/năm [5]. - Châu Phi: Tổng số chương trình chi trả dịch vụ hệ sinh thái ở Châu Phi là 20 với khoảng 10 chương trình đang hoạt động vào năm 2008 đem lại tổng giá trị chi trả là 62,7 triệu USD với gần 200 ngàn ha đất. Hầu hết các trường hợp thực hiện ở theo các chương trình bảo tồn hệ sinh thái quốc gia, trong đó bao gồm đầu tư cho tăng cường và phục hồi các dịch vụ vùng đầu nguồn, và cải thiện năng lực cho cộng đồng địa phương nhằm xác định, hình thành và thực hiện các hoạt động quản lý gắn với hệ sinh thái [5], [11]. e 9 - Châu Á: Chi trả DVMTR cũng đã được phát triển và thực hiện thí điểm tại nhiều nước như Indonesia, Philippines, Trung Quốc, Ấn Độ, Nepal… đặc biệt là Trung Quốc đã xây dựng các chương trình chi trả DVMTR với quy mô lớn, chi trả trực tiếp cho các chủ rừng để thực hiện các biện pháp sử dụng rừng nhằm tăng cường cung cấp các dịch vụ thuỷ văn, bảo tồn đa dạng sinh học, chống xói mòn, hấp thụ các bon và vẻ đẹp cảnh quan [9]; Số lượng và chủng loại các chương trình chi trả dịch vụ hệ sinh thái ở Trung Quốc đang tăng nhanh trong những năm gần đây, từ 8 chương trình năm 1999 đến hơn 47 chương trình ở năm 2008 với tổng giá trị giao dịch khoảng 7,8 tỷ USD đã tác động đến hơn 290 triệu ha đất.

Các chương trình chi trả ở Trung Quốc nhằm nhằm thúc đẩy sự phát triển và đổi mới trong “các cơ chế đền bù sinh thái”. Một động lực tiềm năng khác cho dịch vụ sinh thái ở cả cấp tỉnh và quốc gia là từ hệ thống mới về mua bán quyền sả thải vào nước và hệ thống này có sẽ thực hiện sớm ở nhiều nơi trên toàn quốc [5], [11]. Từ các mô hình chi trả DVMTR ở các nước cho thấy, quản lý, bảo vệ rừng đầu nguồn đóng vai trò quan trọng trong việc quản lý và bảo vệ tài nguyên và đa dạng sinh học.