CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ SỬ DỤNG TRÒ CHƠI DÂN GIAN PHÁT TRIỂN TỐ CHẤT KHÉO LÉO CHO TRẺ 5-6 TUỔI Ở TRƯỜNG MẦM NON 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1.1 Nghiên cứu về tố chất thể lực của trẻ mầm non Tố chất thể lực hay một số tài liệu còn gọi với thuật ngữ tố chất vận động với các tố chất như nhanh, mạnh, khéo, bền, dẻo dai. Đây là vấn đề được nhiều các nhà khoa học ở các lĩnh vực quan tâm nghiên cứu.Ph Lexgáp [8] cho rằng: Tố chất vận động của con người thể hiện ở sự thống nhất, hài hòa về thể chất và vận động của cơ thể. Tố chất thể lực không tách rời sự phát triển của kĩ năng kĩ xảo vận động.
Lexgap còn nhận định, sự phát triển thể chất có mối quan hệ với phát triển trí tuệ, đạo đức thẩm mỹ và hoạt động lao động. Quá trình thực hiện bài tập thể chất được ông coi như là một quá trình thống nhất giữa sự hoàn thiện tinh thần và thể chất. Tác giả Đặng Hồng Phương [1], [15] nhận định: Sự phát triển của tố chất thể lực và kĩ năng vận động có mối quan hệ mật thiết với nhau. Sự hình thành kĩ năng vận động phụ thuộc vào mức độ phát triển tố chất thể lực.
Ngược lại, kĩ năng vận động góp phần phát triển tố chất thể lực. Theo tác giả Đặng Hồng Phương ở trường mầm non, trò chơi vận động được sử dụng một cách tối đa, nó vừa là nội dung học trong chương trình vừa là phương pháp dạy vận động, vừa là hình thức vui chơi nghỉ ngơi tích cực, được trẻ rất ham thích, vừa là phương tiện để giáo dục toàn diện trong đó có tố chất thể lực. Từ đó tác giả nhận định tố chất khéo léo là khả năng phối hợp vận động. Khukholaeva [1] sự khéo léo là khả năng nắm được những động tác mới (khả năng học một cách nhanh chóng), nhanh chóng tổ chức lại hoạt động vận động phù hợp với hoàn cảnh thay đổi bất ngờ.
Nó có liên quan chặt chẽ với việc hình thành kĩ năng vận động và xác định bởi tính chính xác của các thành tố không gian, thời gian và sức lực của vận động. Tác giả Nguyễn Ánh Tuyết [24] cho rằng tố chất khéo léo thể hiện ở sự vận động khéo léo của toàn thân. Theo tác giả Lưu Tân [20] nhận định tố chất khéo léo là sự phối hợp của 16 năng lực giữ thăng bằng, tốc độ thực hiện, tính mềm dẻo, sự nhịp nhàng, uyển chuyển khi thực hiện vận động. Tác giả Lâm Thị Tuyết Thúy [21] đưa ra nhận định tố chất khéo léo là năng lực thực hiện vận động một cách phối hợp.
Trong lĩnh vực tâm lý học thể dục thể thao, các nhà khoa học lĩnh vực này cho rằng [19] tố chất khéo léo là khả năng phối hợp vận động thể hiện ở việc tiếp thu nhanh các động tác và vận dụng chúng phù hợp với những tình huống khác nhau. Đối tượng phản ánh của tố chất khéo léo là mức độ chuẩn xác về các tham số thời gian, không gian và dùng sức trong quá trình thực hiện hành động vận động. Như vậy, theo tâm lý học yêu cầu về mặt tâm lý học, những biểu hiện của khéo léo trong vận động thể lực là cảm giác và biểu tượng chính xác về định lượng dùng sức, nhịp độ, nhịp điệu động tác, biên độ và phương hướng chuyển động của động tác Trong lĩnh vực thể dục thể thao, các tác giả Phạm Danh Toán, Nguyễn Tốn [27], [28] cho rằng tố chất khéo léo là năng lực phối hợp vận động gồm có 7 thành phần năng lực riêng có tính đặc thù khác nhau, đó là năng lực liên kết vận động, năng lực định hướng, năng lực thăng bằng, năng lực nhịp điệu, năng lực phản ứng, năng lực phân biệt vận động và năng lực thích ứng. Bộ Chuẩn phát triển trẻ em 5 tuổi [3] đã đề cập đến tố chất khéo léo của trẻ mầm non:Tố chất thể hiện ở khả năng phối hợp vận động của các nhóm cơ lớn, cơ nhỏ, phối hợp các giác quan và giữ thăng bằng khi vận động.
Như vậy, các tác giả trong và ngoài nước đều có điểm chung nhìn nhìn nhận tố chất khéo léo là năng lực phối hợp vận động thể hiện ở khả năng định hướng, tính chính xác và cảm giác nhịp điệu của vận động. Nghiên cứu về nguồn gốc và vai trò của trò chơi dân gian đối với sự phát triển của trẻ mầm non Nghiên cứu về nguồn gốc của trò chơi Khi tìm hiểu về nguồn gốc của nghệ thuật G. Plekhanop [26] đã nhận định trò chơi: trò chơi xuất hiện sau lao động và trên cơ sở của lao động. Trò chơi phản ánh hoạt động lao động của người lớn.
Plekhanop coi trò chơi là sợi dây nối liền các thế hệ với nhau. Thông qua trò chơi thế hệ trước sẽ truyền cho thế hệ sau kinh nghiệm, văn hóa, lịch sử…Tiếp nối tư tưởng của G. Plekhanop về nguồn gốc ra 17 đời của trò chơi, L. Enconhin đã phát triển đầy đủ hơn sau này.
Tác giả Lê Bích Ngọc [13] cho rằng nghệ thuật và trò chơi được xuất hiện như những nhu cầu sơ đẳng, cần thiết cho sự tồn tại của cuộc sống. Các nhà tâm lý học Xô Viết Egoxeva, G.Ivosokina [25] coi TCDG là một hiện tượng đặc biệt của nền văn hóa truyền thống. Các tác giả còn nhận định đối với trẻ em TCDG là phương tiện giao tiếp của thiếu nhi với truyền thống của dân tộc, bởi lẽ đó là yếu tố quan trọng nhất trong việc giáo dục tâm hồn và hình thành hệ thống giá trị chung của nhân loại và đi đến nhận định như sau “Trò chơi là hiện tượng văn hóa xã hội phức tạp”. Theo tác giả Võ quế [18] TCDG là một trong những hình thức sinh hoạt văn hoá dân gian, được nhân dân sáng tạo từ thực tiễn cuộc sống, thực tiễn lao động của họ và được lưu truyền tự nhiên, rộng rãi trong dân gian qua nhiều thế hệ nhằm phục vụ nhu cầu giải trí, giao lưu văn hóa và phát triển thể chất, tinh thần cho con người.Spencer [24, tr145] theo quan điểm sinh vật hóa đã đánh đồng trò chơi của trẻ em với trò chơi của các con vật.
Ông cho rằng những năng lượng dư thừa trong cơ thể của vật non không được sử dụng sẽ được tiêu khiển qua con đường bắt chước các hoạt động thực - trò chơi. Từ đó ông đi đến kết luận trò chơi mang tính bản năng, nghịch ngợm, phá phách của đứa trẻ dưới hình thức trò chơi. Đồng quan điểm với G. Gross [24, tr146] ông nhận định trò chơi mang tính sinh vật.
Quan điểm này chưa thực sự đúng bởi trong trò chơi không chỉ những trẻ khỏe mạnh mới chơi để giải phóng sức dư thừa mà cả những trẻ sức khỏe không tốt vẫn có nhu cầu vui chơi. Mặt khác, trò chơi còn là phương tiện để phát triển thể chất cho trẻ. Như vậy, trò chơi nói chung và TCDG nói riêng là một trong những hình thức sinh hoạt văn hoá dân gian, được nhân dân sáng tạo từ thực tiễn cuộc sống, thực tiễn lao động của họ và được lưu truyền tự nhiên, rộng rãi trong dân gian qua nhiều thế hệ nhằm phục vụ nhu cầu giải trí, giao lưu văn hóa và phát triển thể chất, tinh thần cho con người Nghiên cứu về vai trò của trò chơi dân gian với sự phát triển của trẻ em A. Petropxki [2] cho rằng việc phát triển thể chất và TCTL cho trẻ MN có 18 một vai trò đặc biệt quan trọng đối với sự phát triển toàn diện của trẻ nhỏ.
Trò chơi là hình thức, là phương tiện để phát triển vận động và giáo dục toàn diện cho trẻ. Laguchin [30] cho rằng các bài tập thể chất đặc biệt là những bài tập được xây dựng từ trò chơi không chỉ củng cố sức khỏe cho trẻ, mà còn có mục đích giáo dục, góp phần hình thành, củng cố kỹ năng bài tập thể chất, tố chất thể lực, ý thức tổ chức kỉ luật, sự nhanh nhẹn, mạnh mẽ, độ chính xác, khéo léo của các động tác vận động. Meria [12] dựa trên đặc điểm giải phẫu sinh lí và quy luật phát triển vận động của trẻ đã nhận thấy trò chơi bên cạnh việc là phương tiện phát triển vận động mà còn giúp rèn luyện khả năng chống lại những ảnh hưởng bất lợi của môi trường. Nhà giáo dục Nga E.
Chikhiepva [5] trong các nghiên cứu của mình đã đánh giá cao vai trò của hoạt động chơi trong việc giáo dục trẻ em. Bà chỉ ra rằng: “Các trò chơi giúp trẻ liên kết với nhau làm nảy nở tình cảm bạn bè và tình cảm xã hội của cá nhân với lợi ích của cả nhóm, đôi khi trẻ biết hi sinh cả ý muốn của mình vì lợi ích chung của nhóm chơi. Chơi là phương tiện giáo dục, là con đường giúp trẻ xích lại gần nhau, tạo ra niềm vui chung cùng bạn bè. Levi Gorinhépxkaia [9] đánh giá cao vai trò giáo dục đặc biệt là tính hấp dẫn của trò chơi dân gian Nga đối với trẻ mẫu giáo.
Tác giả đã chỉ ra nguồn gốc và tính hấp dẫn đặc biệt của TCDG Nga, đó là những trò chơi thuộc nhóm trò chơi có luật do nhân dân sáng tác, chúng được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Trò chơi này đa dạng về thể loại và phong phú về nội dung. TCDG có sức hấp dẫn lạ thường với trẻ em bởi lẽ, chúng làm thoả mãn nhu cầu chơi, nhu cầu nhận thức và nhu cầu xã hội của trẻ em. F [8], Mai Văn Muôn [11], Phạm Lan Oanh [14], Trần Thị Hải Yến [33] đã chỉ ra rằng: Thế giới tuổi thơ và trò chơi là hai người bạn luôn song hành cùng với nhau.
Từ đó đi đến điểm chung khi nhận định TCDG là phương tiện giáo dục các mặt: nhận thức, thể chất, tình cảm xã hội, ngôn ngữ và thẩm mỹ. Như vậy, các nhà khoa học trên thế giới cũng đã nhận thấy vai trò của TCDG trong việc giáo dục trẻ. Nghiên cứu về việc sử dụng trò chơi dân gian phát triển tố chất khéo léo cho trẻ mầm non Đối với trẻ mẫu giáo, chơi là hoạt động chủ đạo, hoạt động chơi tạo nên những biến đổi về chất có ảnh hưởng quyết định đến sự hình thành nhân cách của trẻ. Chơi làm tiền đề cho hoạt động ở lứa tuổi tiếp theo.
Chơi với trẻ vừa là học, vừa là lao động, cũng vừa là hình thức, phương pháp, biện pháp giáo dục tốt nhất.