Nghiên cứu sinh kế của dân tái định cư tại xã Bình Thành và Hồng Tiến trong các dự án thủy điện

Nghiên cứu sinh kế của dân tái định cư tại xã Bình Thành và Hồng Tiến, ảnh hưởng từ các dự án thủy điện, thủy lợi ở Thừa Thiên Huế.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thu Hà
• Người hướng dẫn: PTS. Nguyễn Văn A
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Huế
• Chuyên ngành: Khoa học Môi trường
• Đề tài: Nghiên cứu sinh kế dân tái định cư để thực hiện các dự án thủy điện, thủy lợi tại xã Bình Thành và Hồng Tiến, thị xã Hương Trà, Thừa Thiên Huế
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Huế

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. LÍ LUẬN CHUNG VỀ SINH KẾ VÀ TÁI ĐỊNH CƯ
• 1.1.1. Các khái niệm về sinh kế và sinh kế bền vững
• 1.1.1.1. Khái niệm về sinh kế
• 1.1.1.2. Khung sinh kế bền vững
• 1.1.2. Thành phần cơ bản bản của khung sinh kế
• 2. CHƯƠNG II: THỰC TRẠNG CÁC NGUỒN VỐN SINH KẾ VÀ TÁC ĐỘNG CỦA DI DÂN TÁI ĐỊNH CƯ ĐẾN SẢN XUẤT VÀ ĐỜI SỐNG CỦA HỘ Ở VÙNG NGHIÊN CỨU
• 3. CHƯƠNG III: GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN SINH KẾ BỀN VỮNG CHO NGƯỜI DÂN VÙNG TÁI ĐỊNH CƯ
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC BIỂU BẢNG
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tính cấp thiết của đề tài

Nghiên cứu sinh kế của dân tái định cư tại Bình Thành và Hồng Tiến trong các dự án thủy điện là một vấn đề cấp thiết. Các dự án thủy điện đã tác động mạnh mẽ đến đời sống của người dân, đặc biệt là các hộ dân tộc thiểu số. Việc di dời và tái định cư đã dẫn đến nhiều khó khăn trong việc duy trì sinh kế. Chính sách hỗ trợ di dân và tái định cư hiện tại chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu của người dân. Họ thường nhận được đất canh tác với diện tích nhỏ hơn và chất lượng kém hơn so với nơi cư trú cũ. Điều này đã dẫn đến việc người dân phải khai thác rừng để đảm bảo sinh kế, gây ra những tác động tiêu cực đến môi trường. Chính sách tái định cư cần được xem xét lại để đảm bảo công bằng xã hội và phát triển bền vững.

1.1. Tác động của các dự án thủy điện

Các dự án thủy điện như Bình Điền và Hương Điền đã yêu cầu người dân di dời, dẫn đến nhiều vấn đề về sinh kế. Người dân tái định cư thường gặp khó khăn trong việc tìm kiếm việc làm và duy trì thu nhập. Họ phải đối mặt với nguy cơ bất ổn kinh tế xã hội và mất mát bản sắc văn hóa. Việc thiếu đất canh tác và các nguồn lực khác đã làm cho sinh kế của họ trở nên bấp bênh. Cần có những giải pháp cụ thể để khôi phục và phát triển sinh kế cho người dân tại các khu vực tái định cư này.

II. Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu của nghiên cứu này là đánh giá thực trạng và sự thay đổi của nguồn vốn sinh kế của người dân sau khi tái định cư. Nghiên cứu sẽ xem xét tác động của việc di dân đến sản xuất và đời sống của hộ gia đình. Đề xuất các giải pháp phát triển sinh kế bền vững cho người dân tại vùng tái định cư là một phần quan trọng trong nghiên cứu này. Việc hệ thống hóa các vấn đề lý luận liên quan đến sinh kế và hoạt động sinh kế sẽ giúp làm rõ hơn về tình hình hiện tại của người dân. Đánh giá thực trạng nguồn vốn sinh kế và sự thay đổi của nó sẽ cung cấp thông tin cần thiết để đưa ra các giải pháp phù hợp.

2.1. Đánh giá thực trạng nguồn vốn sinh kế

Nghiên cứu sẽ tập trung vào việc đánh giá thực trạng nguồn vốn sinh kế của người dân sau khi bị di dời. Các yếu tố như đất đai, tài sản, và khả năng tiếp cận các nguồn lực sẽ được xem xét. Sự thay đổi trong nguồn vốn sinh kế sẽ được phân tích để hiểu rõ hơn về tác động của việc di dân đến đời sống của người dân. Điều này sẽ giúp xác định những khó khăn mà họ gặp phải và từ đó đề xuất các giải pháp phát triển sinh kế bền vững.

III. Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là sinh kế của người dân tại hai xã Bình Thành và Hồng Tiến. Phạm vi nghiên cứu sẽ tập trung vào thực trạng nguồn vốn sinh kế và tác động của việc di dân đến sản xuất và đời sống của hộ gia đình. Phương pháp nghiên cứu bao gồm thu thập thông tin thứ cấp và sơ cấp, phỏng vấn hộ dân, và thảo luận nhóm. Các số liệu sẽ được phân tích bằng các phương pháp thống kê để đưa ra những kết luận chính xác về tình hình sinh kế của người dân.

3.1. Phương pháp thu thập thông tin

Thông tin sẽ được thu thập từ nhiều nguồn khác nhau, bao gồm các tài liệu đã xuất bản, báo cáo của chính quyền địa phương, và các cuộc phỏng vấn trực tiếp với người dân. Phương pháp phỏng vấn sẽ giúp thu thập thông tin chi tiết về tình hình sinh kế của người dân, những khó khăn họ gặp phải, và mức độ hài lòng của họ với cuộc sống mới. Thảo luận nhóm cũng sẽ được thực hiện để tìm hiểu sâu hơn về các vấn đề liên quan đến sinh kế và tái định cư.

IV. Những đóng góp mới của luận văn

Luận văn này sẽ góp phần làm rõ thực trạng và sự thay đổi của nguồn vốn sinh kế của người dân sau khi tái định cư. Đề xuất các giải pháp phát triển sinh kế bền vững cho người dân tại vùng tái định cư sẽ là một trong những đóng góp quan trọng. Nghiên cứu sẽ cung cấp thông tin cần thiết cho các nhà hoạch định chính sách trong việc cải thiện điều kiện sống của người dân. Việc hiểu rõ hơn về tác động của di dân và tái định cư sẽ giúp xây dựng các chính sách hỗ trợ hiệu quả hơn cho người dân.

4.1. Đề xuất giải pháp phát triển sinh kế

Các giải pháp phát triển sinh kế bền vững sẽ được đề xuất dựa trên kết quả nghiên cứu. Những giải pháp này sẽ tập trung vào việc cải thiện điều kiện sống, tăng cường khả năng tiếp cận các nguồn lực, và hỗ trợ người dân trong việc khôi phục sinh kế. Việc xây dựng các chương trình hỗ trợ cụ thể sẽ giúp người dân tái định cư có thể ổn định cuộc sống và phát triển bền vững trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh phát triển các dự án thủy điện và thủy lợi tại Việt Nam, đặc biệt là các công trình quy mô lớn như thủy điện Hòa Bình, Sơn La, Tuyên Quang, cùng các hồ chứa nước như Tả Trạch và Bình Điền, việc di dân và tái định cư đã trở thành vấn đề cấp thiết. Ước tính hàng chục nghìn người dân, chủ yếu là đồng bào dân tộc thiểu số tại các vùng nông thôn miền núi, đã phải di chuyển, thay đổi nơi cư trú và sinh kế. Tại thị xã Hương Trà, tỉnh Thừa Thiên Huế, hai xã Bình Thành và Hồng Tiến là điểm tái định cư chính cho người dân bị ảnh hưởng bởi các dự án thủy điện Bình Điền, Hương Điền và hồ Tả Trạch. Mặc dù người dân được hỗ trợ về hạ tầng, nhà cửa và đất đai, thực tế sinh kế tại nơi ở mới đang bộc lộ nhiều khó khăn như thiếu đất canh tác, hạn chế việc làm và thu nhập, nguy cơ mất ổn định kinh tế xã hội và mai một bản sắc văn hóa.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm đánh giá thực trạng và sự thay đổi của các nguồn vốn sinh kế, tác động của di dân tái định cư đến sản xuất và đời sống của hộ dân tại hai xã trên, đồng thời đề xuất các giải pháp phát triển sinh kế bền vững. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào giai đoạn 2003-2011, với định hướng phát triển đến năm 2015 và 2020, nhằm cung cấp cơ sở khoa học cho việc hoạch định chính sách và thực thi các chương trình hỗ trợ sinh kế cho người dân tái định cư. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc cải thiện điều kiện sống, nâng cao thu nhập và ổn định xã hội tại các vùng tái định cư, góp phần phát triển bền vững kinh tế - xã hội địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên khung sinh kế bền vững của tổ chức phát triển toàn cầu Vương quốc Anh (DFID), trong đó sinh kế được hiểu là tập hợp các nguồn lực và khả năng của con người nhằm kiếm sống và đạt được mục tiêu cuộc sống. Khung sinh kế bao gồm năm loại nguồn vốn chính: vốn nhân lực (kỹ năng, sức khỏe, trình độ học vấn), vốn tài chính (tiền mặt, tín dụng), vốn vật chất (cơ sở hạ tầng, công cụ sản xuất), vốn xã hội (mạng lưới quan hệ, tổ chức cộng đồng) và vốn tự nhiên (đất đai, tài nguyên thiên nhiên). Sinh kế bền vững là sinh kế có khả năng đối phó và phục hồi trước các cú sốc, duy trì hoặc tăng cường năng lực và tài sản mà không làm suy thoái môi trường.

Ngoài ra, lý thuyết hệ thống xã hội của Talcott Parsons được áp dụng để phân tích tác động của việc di dân tái định cư như một sự thay đổi hệ thống, ảnh hưởng đến các thành phần kinh tế, xã hội, văn hóa và môi trường của cộng đồng dân cư. Sự thay đổi này có thể làm mất cân bằng hệ thống cũ và hình thành hệ thống mới với các nguồn sinh kế mới, phụ thuộc vào chính sách và sự tham gia của người dân.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp, kết hợp thu thập số liệu sơ cấp và thứ cấp. Số liệu thứ cấp được thu thập từ các văn bản pháp luật, báo cáo của chính quyền địa phương, các tài liệu nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến di dân tái định cư và sinh kế. Số liệu sơ cấp được thu thập qua khảo sát 125 hộ dân tại 5 thôn tái định cư thuộc hai xã Bình Thành và Hồng Tiến, sử dụng phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên không lặp, phân theo ngành nghề sản xuất và dân tộc.

Phương pháp thu thập dữ liệu bao gồm phỏng vấn trực tiếp với bảng hỏi, phỏng vấn sâu với 16 cán bộ và đại diện hộ dân, cùng 5 cuộc thảo luận nhóm với các thành phần xã hội trong thôn. Phân tích dữ liệu sử dụng phần mềm EXCEL và SPSS 16, áp dụng các phương pháp thống kê mô tả, kiểm định t, ANOVA, phân tích hồi quy bội với mô hình Cobb-Douglas để đánh giá ảnh hưởng các nhân tố đến thu nhập hộ gia đình. Phân tích nhân tố cũng được sử dụng để đánh giá các nguồn vốn sinh kế. Thời gian nghiên cứu tập trung từ 2003 đến 2011, với các chính sách và giải pháp đề xuất hướng đến năm 2015 và 2020.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thực trạng nguồn vốn nhân lực: Dân số tại hai xã tăng qua các năm, với xã Bình Thành có 3.678 người năm 2011 và xã Hồng Tiến 1.086 người. Lao động bình quân/hộ tăng từ 2,35 lên 2,87 người tại Bình Thành và từ 1,04 lên 2,25 người tại Hồng Tiến. Tuy nhiên, trình độ văn hóa chủ yếu ở cấp I (tiểu học), chiếm trên 70%, với tỷ lệ người học cao hơn ở dân tộc Kinh so với dân tộc thiểu số. Sức khỏe người dân được chăm sóc nhưng số lần khám chữa bệnh tại cơ sở y tế thấp hơn ở xã Hồng Tiến do nhiều người dân tộc thiểu số còn mê tín và e ngại.

2. Nguồn vốn vật chất: Cơ sở hạ tầng được cải thiện rõ rệt từ 2003 đến 2011, với số trường học tăng, điện lưới quốc gia phủ rộng trên 95% hộ dân, đường giao thông được nâng cấp. Tuy nhiên, tỷ lệ hộ sử dụng nước máy chỉ đạt 76% tại Bình Thành và chưa có tại Hồng Tiến. Giá trị tài sản sản xuất và sinh hoạt của hộ tái định cư tăng nhưng vẫn còn hạn chế do thiếu đất sản xuất và công cụ sản xuất phù hợp.

3. Nguồn vốn tự nhiên và tài chính: Diện tích đất nông nghiệp và lâm nghiệp tại Bình Thành lớn hơn Hồng Tiến, với đất lâm nghiệp chiếm trên 70%. Tuy nhiên, đất sản xuất của người dân tái định cư thường nhỏ hơn và chất lượng kém hơn nơi ở cũ, dẫn đến việc khai thác rừng để sinh kế tăng lên, gây suy thoái môi trường. Thu nhập hộ gia đình chủ yếu dựa vào sản xuất nông, lâm nghiệp nhưng gặp khó khăn do thiếu đất và việc làm ổn định.

4. Tác động của di dân tái định cư: Người dân tái định cư gặp nhiều khó khăn trong việc thích nghi với môi trường mới, thiếu đất sản xuất, việc làm và thu nhập thấp. Khoảng 83% hộ có diện tích đất sản xuất ít hơn nơi ở cũ. Tỷ lệ hộ nghèo tại hai xã lần lượt là 12,98% và 16,61%, cao hơn mức trung bình của thị xã Hương Trà. Sinh kế bị ảnh hưởng tiêu cực, nhiều hộ phải làm thuê hoặc di cư tạm thời để kiếm sống.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy việc di dân tái định cư do các dự án thủy điện, thủy lợi đã làm thay đổi sâu sắc các nguồn vốn sinh kế của người dân. Mặc dù có sự đầu tư về hạ tầng và hỗ trợ ban đầu, nhưng sự thiếu đồng bộ trong chính sách đền bù, hỗ trợ sinh kế và thiếu đất sản xuất đã làm giảm hiệu quả phục hồi sinh kế. So với các nghiên cứu quốc tế, tỷ lệ hộ có điều kiện sống tốt hơn sau tái định cư rất thấp, tương tự như báo cáo của Ủy ban Thế giới về đập (WCD) với 82% trường hợp có điều kiện sống xấu đi.

Việc thiếu sự tham gia của người dân trong quá trình hoạch định chính sách tái định cư và sự áp đặt chủ quan từ các cơ quan chức năng là nguyên nhân chính dẫn đến các bất cập. Ngoài ra, sự khác biệt về mức đền bù giữa các dự án tạo ra tâm lý so sánh quyền lợi, ảnh hưởng đến công bằng xã hội. Các khó khăn về nguồn vốn nhân lực, đặc biệt là trình độ học vấn và kỹ năng nghề nghiệp thấp, cũng hạn chế khả năng thích nghi và phát triển sinh kế mới.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh tỷ lệ hộ nghèo trước và sau tái định cư, bảng phân tích diện tích đất sản xuất và thu nhập bình quân theo từng năm, cũng như biểu đồ đánh giá sự thay đổi nguồn vốn nhân lực phân theo dân tộc và địa bàn.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường hỗ trợ đất sản xuất: Cần mở rộng quỹ đất sản xuất cho người dân tái định cư, đảm bảo diện tích và chất lượng đất tương đương hoặc tốt hơn nơi ở cũ. Thời gian thực hiện trong vòng 2-3 năm, do chính quyền địa phương phối hợp với các dự án thủy điện và thủy lợi.

2. Phát triển đa dạng sinh kế: Khuyến khích phát triển các ngành nghề ngoài nông nghiệp như dịch vụ, tiểu thủ công nghiệp, làm thuê có kỹ năng nhằm tăng thu nhập và giảm áp lực lên tài nguyên thiên nhiên. Thực hiện các chương trình đào tạo nghề và hỗ trợ vay vốn trong 3-5 năm tới, do các tổ chức chính quyền và phi chính phủ triển khai.

3. Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực: Tổ chức các lớp đào tạo kỹ thuật, quản lý tài chính, kỹ năng kinh doanh cho người dân tái định cư, đặc biệt là đồng bào dân tộc thiểu số. Thời gian thực hiện liên tục, ưu tiên giai đoạn 1-2 năm đầu sau tái định cư, do các cơ quan giáo dục và đào tạo phối hợp thực hiện.

4. Cải thiện hệ thống y tế và dịch vụ xã hội: Đầu tư nâng cao năng lực y tế cơ sở, tăng cường truyền thông về chăm sóc sức khỏe, khuyến khích người dân sử dụng dịch vụ y tế. Thực hiện trong 1-3 năm, do ngành y tế địa phương và các tổ chức cộng đồng đảm nhiệm.

5. Tăng cường sự tham gia của người dân: Thiết lập cơ chế tham vấn, đối thoại thường xuyên giữa người dân tái định cư, chính quyền và nhà đầu tư để đảm bảo quyền lợi, giải quyết kịp thời các mâu thuẫn và điều chỉnh chính sách phù hợp. Thực hiện liên tục, do chính quyền địa phương chủ trì.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà hoạch định chính sách và cơ quan quản lý nhà nước: Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng và điều chỉnh chính sách tái định cư, đền bù và phát triển sinh kế bền vững, giúp nâng cao hiệu quả quản lý và giảm thiểu xung đột xã hội.

2. Các tổ chức phát triển và phi chính phủ: Thông tin chi tiết về thực trạng sinh kế và các khó khăn của người dân tái định cư giúp thiết kế các chương trình hỗ trợ phù hợp, từ đào tạo nghề đến phát triển cộng đồng.

3. Nhà nghiên cứu và học giả trong lĩnh vực phát triển nông thôn, xã hội học và môi trường: Luận văn cung cấp dữ liệu thực tiễn và khung lý thuyết áp dụng, hỗ trợ nghiên cứu sâu hơn về tác động xã hội của các dự án phát triển và các giải pháp bền vững.

4. Cộng đồng người dân tái định cư và các tổ chức đại diện: Giúp hiểu rõ quyền lợi, khó khăn và các cơ hội phát triển sinh kế, từ đó nâng cao nhận thức và khả năng tham gia vào quá trình phát triển địa phương.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao người dân tái định cư lại gặp khó khăn về sinh kế?
   Nguyên nhân chính là do diện tích và chất lượng đất sản xuất tại nơi ở mới thường kém hơn nơi cũ, thiếu việc làm ổn định, trình độ kỹ thuật thấp và thiếu sự hỗ trợ lâu dài từ chính sách. Ví dụ, 83% hộ có diện tích đất sản xuất ít hơn nơi ở cũ.

2. Chính sách đền bù và hỗ trợ hiện nay có hiệu quả không?
   Chính sách hiện còn thiếu sự đồng bộ và nhất quán, mỗi dự án có mức đền bù khác nhau, gây tâm lý so sánh quyền lợi và bất bình đẳng. Hỗ trợ thường mang tính ngắn hạn, chưa đảm bảo ổn định lâu dài cho người dân.

3. Làm thế nào để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực cho người dân tái định cư?
   Cần tổ chức các lớp đào tạo kỹ thuật, quản lý tài chính, kỹ năng kinh doanh phù hợp với điều kiện địa phương, đặc biệt chú trọng đào tạo cho đồng bào dân tộc thiểu số. Việc này giúp người dân thích nghi và phát triển sinh kế mới hiệu quả hơn.

4. Vai trò của cộng đồng trong quá trình tái định cư là gì?
   Cộng đồng cần được tham gia vào quá trình hoạch định và thực hiện chính sách tái định cư để đảm bảo quyền lợi, góp ý điều chỉnh chính sách phù hợp và tăng cường sự đồng thuận xã hội, giảm thiểu xung đột.

5. Các giải pháp phát triển sinh kế bền vững cần tập trung vào những lĩnh vực nào?
   Phát triển đa dạng sinh kế ngoài nông nghiệp, mở rộng quỹ đất sản xuất, nâng cao kỹ năng lao động, cải thiện dịch vụ y tế và xã hội, đồng thời tăng cường sự tham gia của người dân trong quản lý và phát triển cộng đồng.

Kết luận

• Luận văn làm rõ thực trạng và sự thay đổi các nguồn vốn sinh kế của người dân tái định cư tại xã Bình Thành và Hồng Tiến, thị xã Hương Trà, Thừa Thiên Huế trong giai đoạn 2003-2011.
• Phân tích tác động tiêu cực của di dân tái định cư đến sản xuất, đời sống và sinh kế của hộ dân, đặc biệt là thiếu đất sản xuất và việc làm ổn định.
• Đề xuất các giải pháp phát triển sinh kế bền vững, bao gồm tăng cường đất sản xuất, đa dạng hóa sinh kế, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và cải thiện dịch vụ xã hội.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho chính sách tái định cư và phát triển kinh tế xã hội vùng miền núi, góp phần ổn định và nâng cao đời sống người dân.
• Khuyến nghị các bước tiếp theo là triển khai các giải pháp đề xuất, tăng cường sự tham gia của người dân và giám sát hiệu quả thực hiện nhằm đảm bảo phát triển bền vững vùng tái định cư.

Hành động ngay hôm nay để xây dựng sinh kế bền vững cho cộng đồng tái định cư!

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. LÍ LUẬN CHUNG VỀ SINH KẾ VÀ TÁI ĐỊNH CƯ 1. Các khái niệm về sinh kế và sinh kế bền vững 1. Khái niệm về sinh kế Ý tưởng sinh kế được đề cập tới trong các tác phẩm nghiên cứu của R.

Về sau khái niệm này xuất hiện nhiều hơn trong các nghiên cứu của F.Ellis, Barrett, và Reardon, Morison, Dorward [8]. Có nhiều cách định nghĩa và tiếp cận khác nhau về sinh kế, tuy nhiên, có sự nhất trí rằng khái niệm sinh kế bao hàm nhiều yếu tố có ảnh hưởng đến hoạt động sống của mỗi cá nhân hay hộ gia đình. Về căn bản các hoạt động sinh kế là do mỗi cá nhân hay nông hộ tự quyết định dựa vào năng lực và khả năng của hộ, đồng thời chịu sự tác động của các thể chế, chính sách và những mối quan hệ xã hội mà cá nhân hoặc hộ gia đình đã thiết lập trong cộng đồng. Trong nhiều nghiên cứu của mình, F.

Ellis cho rằng một số sinh kế bao gồm những tài sản (tự nhiên, phương tiện vật chất, con người, tài chính và nguồn vốn xã hội), những hoạt động và cơ hội được tiếp cận đến tài sản và hoạt động đó (đạt được thông qua các thể chế và quan hệ xã hội), mà theo đó các quyết định về sinh kế đều thuộc về mỗi cá nhân và mỗi nông hộ [8]. Theo tổ chức phát triển toàn cầu vương quốc Anh (DFID) định nghĩa: sinh kế là tập hợp tất cả các nguồn lực và khả năng mà con người có được, kết hợp với những quyết định và hoạt động mà họ thực thi nhằm để kiếm sống cũng như để đạt được các mục tiêu và ước nguyện của họ [21]. Rõ ràng có nhiều khái niệm khác nhau về sinh kế nhưng chúng có đặc điểm chung là việc sử dụng các nguồn lực (nguồn vốn) của cá nhân hay cộng đồng nhằm xác định phương cách kiếm sống của họ. 8 Formatted: Space Before: 6 pt 1.

Khung sinh kế bền vững Một sinh kế được xem là bền vững khi nó có thể đối phó và khôi phục trước tác động của những áp lực và những cú sốc, duy trì hoặc tăng cường những năng lực lẫn tài sản của nó trong hiện tại và tương lai, trong khi không làm suy thoái nguồn tài nguyên thiên nhiên [8]. Sinh kế bền vững không được khai thác hoặc gây bất lợi cho môi trường hoặc cho các sinh kế khác ở hiện tại và tương lai- trên thực tế thì nó nên thúc đẩy sự hòa hợp giữa chúng và mang lại những điều tốt đẹp cho các thế hệ tương lai [15]. Sinh kế bền vững, nếu theo nghĩa này, phải hội đủ những nguyên tắc sau: Lấy con người làm trung tâm; Dễ tiếp cận; Có sự tham gia của người dân, Xây dựng dựa trên sức mạnh con người và đối phó với các khả năng dễ bị tổn thương, Tổng thể, Thực hiện ở nhiều cấp, Trong mối quan hệ với đối tác, Bền vững và Năng động. Mục tiêu sinh kế bền vững hướng đến một tầm rộng lớn hơn, chú trọng vào con người và hiểu tầm quan trọng của các quy trình và cấu trúc trong quá trình xác định cách mà các nguồn lực, tài sản được tạo ra và sử dụng [15].

Hiện nay, sinh kế bền vững đã và đang là mối quan tâm hàng đầu của các nhà nghiên cứu cũng như hoạch định chính sách phát triển của nhiều quốc gia trên thế giới. Mục tiêu cao nhất của quá trình phát triển kinh tế ở các quốc gia là cải thiện được sinh kế và nâng cao chất lượng xã hội cho cộng đồng dân cư, đồng thời phải luôn luôn đặt nó trong mối quan hệ với phát triển bền vững trên cơ sở các nguồn lực của hộ gia đình bao gồm nguồn lực vật chất, tự nhiên, tài chính, xã hội và nhân lực. Khung sinh kế là một công cụ được xây dựng nhằm xem xét những yếu tố khác nhau ảnh hưởng đến sinh kế của con người, đặc biệt là những yếu tố gây khó khăn hoặc tạo cơ hội sinh kế. Đồng thời, khung sinh kế cũng nhằm mục đích tìm hiểu xem những yếu tố này liên quan với nhau như thế nào trong bối cảnh cụ thể.

Tổ chức phát triển toàn cầu của vương quốc Anh (DFID) đã đưa ra khung sinh kế bền vững như sau: (Hình 1. 9 TÀI SẢN SINH KẾ Cơ cấu và tiến trình thực hiện KẾT QUẢ SINH Con người Phạm vi H KẾ ẠT ẰM ỢC ĐƯ Đ NH rủi ro Cơ cấu Quá trình - Tăng thu nhập - Các cú sốc tiến hành - Tăng sự ổn định Xã hội Tự nhiên Ảnh hưởng - Các cấp - Luật lệ - Giảm sự rũi ro S N CHIẾNLƯỢC - Các khuynh và khả năng chính quyền - Chính sách - Nâng cao an SINH KẾ hướng tiếp cận - Đơn vị tư nhân - Văn hóa toàn lương thực -Thể chế tổ chức - Sử dụng bền vững Vật chất Tài chính - Tính thời vụ P F hơn các nguồn P lực tự nhiên Ký hiệu H= Nguồn lực con người F= Nguồn lực tài chính N= Nguồn lực tự nhiên P= Nguồn lực vật chất S= Nguồn lực xã hội (Nguồn : DFID 2001) Hình 1.1: Khung sinh kế bền vững 10 1. Thành phần cơ bản bản của khung sinh kế Thành phần cơ bản của khung phân tích sinh kế gồm tài sản sinh kế (các nguồn vốn sinh kế), cơ cấu và tiến trình thực hiện (tiến trình thay đổi cấu trúc, ngữ cảnh thay đổi bên ngoài), chiến lược sinh kế và kết quả của chiến lược sinh kế đó và cuối cùng là phạm vi rũi ro. Tài sản sinh kế: Là toàn bộ năng lực vật chất và phi vật chất mà con người có thể sử dụng để duy trì hay phát triển sinh kế của họ.

Nguồn vốn hay tài sản sinh kế được chia làm 5 loại vốn chính: vốn nhân lực, vốn tài chính, vốn vật chất, vốn xã hội và vốn tự nhiên. - Nguồn lực con người: Đây là nhân tố quan trọng nhất. Nguồn lực con người thể hiện kĩ năng, kiến thức, năng lực để lao động, và cùng với sức khỏe tốt giúp con người theo đuổi những chiến lược sinh kế khác nhau và đạt được mục tiêu sinh kế của mình. Ở mức hộ gia đình thì nguồn lực con người là yếu tố về số lượng và chất lượng lao động sẵn có; yếu tố này thay đổi tùy theo số lượng người trong hộ, kĩ năng lao động, khả năng lãnh đạo, tình trạng sức khỏe, mối quan hệ họ hàng, trình độ học vấn, kiến thức chuyên môn, khả năng ngôn ngữ, kĩ năng quản lý tài chính, khả năng kinh doanh, v.

- Nguồn lực xã hội: Là các tiềm lực xã hội mà con người vạch ra nhằm theo đuổi các mục tiêu sinh kế của mình. Các mục tiêu này được phát triển thông qua các mạng lưới và các mối liên kết với nhau, tính đoàn hội của các nhóm chính thức; và mối quan hệ dựa trên sự tin tưởng, sự trao đổi, và ảnh hưởng lẫn nhau. - Nguồn lực tự nhiên: là cơ sở các tài nguyên thiên nhiên của hộ hay của cộng đồng, được trông cậy vào để sử dụng cho mục đích sinh kế như đất đai, nguồn nước, cây trồng, vật nuôi, mùa màng.(trong thực tế, sinh kế của người dân thường bị tác động rất lớn bởi những biến động của nguồn lực tự nhiên. Trong các chương trình di dân tái định cư, việc di chuyển dân đã làm thay đổi nguồn lực tự nhiên của người dân và qua đó đã làm thay đổi sinh kế của họ).

11 - Nguồn lực vật chất: Đề cập đến tài sản do con người tạo nên và các dạng tài sản vật chất. Nguồn vốn vật chất bao gồm cơ sở hạ tầng cơ bản và công cụ sản xuất hàng hóa cần thiết để hỗ trợ sinh kế. Cơ sở hạ tầng được hiểu là một loại hàng hóa công cộng sử dụng mà không cần trả phí trực tiếp, bao gồm những thay đổi trong môi trường vật chất mà chúng giúp con người đáp ứng nhu cầu cơ bản của mình và đem lại nhiều lợi ích hơn. Công cụ sản xuất hàng hóa là những công cụ và thiết bị mà con người sử dụng để hoạt động mang lại năng suất cao hơn.

Các công cụ đó có thể do một cá nhân hay nhóm người sở hữu, cũng có thể thuê hoặc mua, phổ biến là đối với các thiết bị phức tạp. Cơ sở hạ tầng: đường giao thông công cộng và cầu cống, nhà máy điện, nhà máy nước, các nguồn cung cấp thông tin (báo chí, vi tính, và các tài liệu đọc/nghe khác), v.v… Các công cụ sản xuất hàng hóa: xe tải/máy thông khí/máy phát điện/ v.v… do các cơ sở tư nhân sản xuất. - Nguồn lực tài chính: Đây là yếu tố trung gian cho sự trao đổi có ý nghĩa quan trọng đối với việc sử dụng thành công các yếu tố/tài sản khác. Nguồn tài chính nghĩa là các nguồn lực tài chính (chủ yếu là tiền mặt và các khoản tài chính tương đương) mà con người sử dụng để đạt được mục tiêu sinh kế của mình.

Có hai nguồn tài chính cơ bản, đó là nguồn vốn sẵn có và nguồn vốn vào thường xuyên. Nguồn sẵn có: tiết kiệm, tiền gửi ngân hàng, vật nuôi, khoản vay tín dụng, v.v… Nguồn vốn vào thường xuyên: trợ cấp, các khoản tiền chuyển nhượng từ nhà nước hoặc các khoản tiền gửi. Cơ cấu và tiến trình thực hiện: Đây là yếu tố thể chế, tổ chức, chính sách và luật pháp mà nó xác định hay ảnh hưởng khả năng tiếp cận đến các nguồn vốn, điều kiện trao đổi của các nguồn vốn và thu nhập từ các chiến lược sinh kế khác nhau. Những yếu tố trên có tác động thúc đẩy hay hạn chế đến các chiến lược sinh kế.

Chính vì thế sự hiểu biết các cấu trúc, tiến trình có thể xác định được những cơ hội cho các chiến lược sinh kế thông qua quá trình chuyển đổi cấu trúc. Chiến lược sinh kế: Chiến lược sinh kế là các kế hoạch làm việc dài hạn của cộng đồng để kiếm sống. Nó thể hiện sự đa dạng và kết hợp nhiều hoạt động và lựa chọn mà con người tiến hành nhằm đạt được mục tiêu sinh kế của mình [15]. Để đạt được các mục tiêu sinh kế, sinh kế phải được xây dựng từ một số lựa chọn khác nhau dựa trên các nguồn vốn và tiến trình thay đổi cấu trúc của họ.

Chiến lược sinh kế bao gồm các hoạt động như là phương tiện để mưu sinh của các nông hộ [6].