Luận văn điều tra thành phần loài sâu hại và côn trùng thiên địch trong vườn cây ăn quả ở lương sơn hòa bình và khả năng lợi dụng chúng

Bài báo nghiên cứu về thành phần loài sâu hại và côn trùng thiên địch trong vườn cây ăn quả ở Lương Sơn, Hòa Bình, đồng thời phân tích khả năng lợi dụng chúng để kiểm soát sâu b...

• Trường học: Trường Đại học Nông nghiệp Hà Nội
• Chuyên ngành: Khoa học nông nghiệp
• Đề tài: Nghiên cứu sâu hại và côn trùng thiên địch trong vườn cây ăn quả Lương Sơn, Hòa Bình
• Loại tài liệu: Luận văn Thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. THỰC TRẠNG SẢN XUẤT CÂY CÓ MÚI Ở VIỆT NAM VÀ TẠI TỈNH HÒA BÌNH
• 1.2. CÁC LOÀI SÂU HẠI CHỦ YẾU TRÊN CÂY CÓ MÚI Ở VIỆT NAM VÀ NHỮNG ĐẶC ĐIỂM CƠ BẢN CỦA CHÚNG
• 1.3. BỆNH HẠI CÂY CÓ MÚI Ở VIỆT NAM
• 1.4. ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ XÃ HỘI VÀ NHỮNG NGHIÊN CỨU VỀ SÂU BỆNH HẠI CÂY CÓ MÚI VÀ CÁC BIỆN PHÁP PHÒNG TRỪ Ở VIỆT NAM VÀ TẠI TỈNH HÒA BÌNH
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về sâu hại và côn trùng thiên địch

Nghiên cứu về sâu hại và côn trùng thiên địch trong vườn cây ăn quả tại Lương Sơn, Hòa Bình là một vấn đề quan trọng trong nông nghiệp hiện đại. Sâu hại không chỉ ảnh hưởng đến năng suất mà còn đến chất lượng sản phẩm. Việc xác định các loài sâu hại chủ yếu như bọ trĩ, nhện đỏ, và ruồi đục quả là cần thiết để có biện pháp phòng trừ hiệu quả. Đồng thời, việc nghiên cứu các loài côn trùng thiên địch như ong ký sinh và bọ rùa cũng rất quan trọng, vì chúng có thể giúp kiểm soát sâu hại một cách tự nhiên. Hệ sinh thái vườn cây ăn quả tại Lương Sơn có sự đa dạng sinh học phong phú, tạo điều kiện cho sự phát triển của cả sâu hại và côn trùng thiên địch.

1.1. Đặc điểm sinh thái của sâu hại

Các loài sâu hại thường có đặc điểm sinh thái khác nhau, ảnh hưởng đến cách thức gây hại và biện pháp phòng trừ. Ví dụ, bọ trĩ thường gây hại trên lá, trong khi ruồi đục quả lại ảnh hưởng trực tiếp đến trái cây. Việc hiểu rõ về sinh thái học của các loài này giúp nông dân có thể áp dụng các biện pháp phòng trừ phù hợp. Nghiên cứu cho thấy rằng điều kiện môi trường như độ ẩm, nhiệt độ có ảnh hưởng lớn đến sự phát triển của sâu hại. Do đó, việc theo dõi và quản lý điều kiện sinh thái trong vườn cây là rất quan trọng để giảm thiểu thiệt hại do sâu hại gây ra.

1.2. Vai trò của côn trùng thiên địch

Các loài côn trùng thiên địch đóng vai trò quan trọng trong việc kiểm soát sâu hại. Chúng không chỉ tiêu diệt sâu hại mà còn giúp thụ phấn cho cây trồng, nâng cao năng suất. Nghiên cứu cho thấy rằng việc bảo tồn và phát triển các loài côn trùng thiên địch như ong ký sinh và bọ rùa có thể giúp giảm thiểu việc sử dụng thuốc trừ sâu hóa học, từ đó bảo vệ môi trường và sức khỏe con người. Việc áp dụng các biện pháp canh tác bền vững, như tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của côn trùng thiên địch, là cần thiết để xây dựng một nền nông nghiệp sạch và bền vững.

II. Thực trạng sản xuất cây có múi tại Hòa Bình

Tỉnh Hòa Bình có tiềm năng lớn trong việc phát triển cây có múi, đặc biệt là bưởi và cam. Diện tích trồng cây có múi tại Hòa Bình đã tăng đáng kể trong những năm gần đây, với nhiều giống cây được trồng. Tuy nhiên, sản xuất cây có múi vẫn gặp nhiều thách thức, đặc biệt là vấn đề sâu hại. Việc kiểm soát sâu hại là một trong những yếu tố quyết định đến năng suất và chất lượng sản phẩm. Các biện pháp phòng trừ hiện tại chủ yếu dựa vào hóa chất, điều này không chỉ ảnh hưởng đến môi trường mà còn đến sức khỏe người tiêu dùng. Do đó, việc nghiên cứu và áp dụng các biện pháp phòng trừ sinh học, lợi dụng các loài côn trùng thiên địch là rất cần thiết.

2.1. Tình hình sản xuất cây có múi

Sản xuất cây có múi tại Hòa Bình đã có những bước phát triển mạnh mẽ, với nhiều vùng chuyên canh được hình thành. Tuy nhiên, chất lượng giống cây và kỹ thuật canh tác vẫn còn hạn chế. Nhiều nông dân vẫn sử dụng các phương pháp truyền thống, dẫn đến hiệu quả sản xuất không cao. Việc áp dụng công nghệ mới và các biện pháp canh tác bền vững là cần thiết để nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm. Đặc biệt, việc quản lý sâu hại và phát triển côn trùng thiên địch cần được chú trọng hơn nữa để đảm bảo sự phát triển bền vững của ngành sản xuất cây có múi tại Hòa Bình.

2.2. Các biện pháp phòng trừ sâu hại

Để kiểm soát sâu hại hiệu quả, cần áp dụng các biện pháp phòng trừ tổng hợp. Việc kết hợp giữa các biện pháp hóa học và sinh học, trong đó có việc lợi dụng các loài côn trùng thiên địch, sẽ giúp giảm thiểu thiệt hại do sâu hại gây ra. Nghiên cứu cho thấy rằng việc sử dụng bẫy sinh học và thuốc trừ sâu sinh học có thể giúp kiểm soát sâu hại mà không gây hại cho môi trường. Ngoài ra, việc giáo dục nông dân về các biện pháp phòng trừ bền vững cũng rất quan trọng để nâng cao nhận thức và kỹ năng trong việc quản lý sâu hại.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Cây có múi là nhóm cây ăn quả có giá trị kinh tế cao, được trồng phổ biến tại Việt Nam, đặc biệt ở vùng đồng bằng sông Hồng và trung du miền núi phía Bắc. Từ năm 2013 đến 2018, diện tích cây có múi cả nước tăng từ khoảng 186 nghìn ha lên trên 192 nghìn ha, với sản lượng đạt hàng trăm nghìn tấn quả mỗi năm. Tỉnh Hòa Bình là một trong những địa phương trọng điểm với diện tích cây có múi gần 9.839 ha, trong đó diện tích kinh doanh đạt 5.174 ha, năng suất trung bình 239 tạ quả/ha, sản lượng 123.732 tấn quả, chủ yếu tập trung ở huyện Cao Phong và các vùng chuyên canh như Lương Sơn, Tân Lạc, Yên Thủy. Tuy nhiên, sự phát triển nhanh về diện tích và quy mô sản xuất vẫn còn nhiều thách thức như chất lượng giống chưa ổn định, tổ chức sản xuất lỏng lẻo, và đặc biệt là vấn đề sâu bệnh hại gây thiệt hại lớn đến năng suất và chất lượng quả.

Luận văn tập trung nghiên cứu thành phần loài sâu hại và côn trùng thiên địch trong vườn cây ăn quả có múi, đặc biệt là cây bưởi tại huyện Lương Sơn, tỉnh Hòa Bình, trong giai đoạn từ tháng 6/2018 đến tháng 4/2019. Mục tiêu chính là xác định các loài sâu hại chủ yếu, các loài thiên địch quan trọng, đặc điểm sinh học và sinh thái học của chúng, từ đó đề xuất các biện pháp phòng trừ sâu hại hiệu quả, bền vững, góp phần phát triển vùng trồng cây có múi an toàn, đạt chuẩn VietGAP và nâng cao giá trị kinh tế. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ môi trường, nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm và phát triển nông nghiệp sạch tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình nghiên cứu về hệ sinh thái nông nghiệp (Agroecosystem), tập trung vào mối quan hệ giữa sâu bệnh hại và thiên địch trong hệ sinh thái vườn cây có múi. Hai lý thuyết chính được áp dụng gồm:

1. Lý thuyết cân bằng sinh thái trong hệ sinh thái nông nghiệp: Nhấn mạnh vai trò của các loài thiên địch trong việc kiểm soát quần thể sâu hại, duy trì sự cân bằng sinh học và giảm thiểu việc sử dụng thuốc hóa học.

2. Mô hình phòng trừ sinh học tổng hợp (IPM): Kết hợp các biện pháp sinh học, kỹ thuật canh tác và hóa học nhằm kiểm soát sâu bệnh một cách hiệu quả, bền vững và thân thiện với môi trường.

Các khái niệm chính bao gồm: sâu hại cây có múi (như bọ trĩ, nhện đỏ, rầy chổng cánh, ruồi đục quả, sâu vẽ bùa), côn trùng thiên địch (ong ký sinh, ong bắt mồi, bọ rùa), đặc điểm sinh học và sinh thái học của sâu hại và thiên địch, biện pháp phòng trừ sinh học và kỹ thuật canh tác hỗ trợ.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Thu thập mẫu côn trùng tại vườn bưởi nhà ông Lại Văn Tựa, xã Thành Lập, huyện Lương Sơn, tỉnh Hòa Bình, trong khoảng thời gian từ tháng 6/2018 đến tháng 4/2019.

• Phương pháp chọn mẫu: Sử dụng bẫy màn treo (Malaise trap) và bẫy vàng Steiner để thu mẫu côn trùng trưởng thành, thu mẫu định kỳ 3 lần/tháng (cách 10 ngày/lần). Thu bắt côn trùng bằng vợt 2 tuần/lần. Điều tra sâu vẽ bùa trên cây bưởi bằng cách chọn ngẫu nhiên 10 cây theo đường chéo vườn, mỗi cây chọn 4 phía tán, mỗi phía 1 chồi, mỗi chồi 10 lá.

• Phân tích mẫu: Mẫu côn trùng được phân loại tại phòng thí nghiệm bằng kính hiển vi, xác định theo tài liệu chuyên ngành. Theo dõi tỷ lệ nhiễm ong ký sinh trên sâu vẽ bùa trong phòng thí nghiệm.

• Phương pháp phân tích số liệu: Sử dụng phần mềm Excel để xử lý và phân tích dữ liệu về mật độ sâu hại, tỷ lệ nhiễm thiên địch, thành phần loài và diễn biến quần thể.

• Timeline nghiên cứu: Nghiên cứu kéo dài gần 1 năm, từ tháng 6/2018 đến tháng 4/2019, đảm bảo thu thập dữ liệu đầy đủ theo mùa vụ và chu kỳ sinh trưởng của cây bưởi.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thực trạng sâu hại cây bưởi tại Lương Sơn: Các loài sâu hại chủ yếu gồm sâu vẽ bùa (Phyllocnistis citrella), bọ trĩ (Scirtothrips dorsalis), nhện đỏ (Panonychus citri), rầy chổng cánh (Diaphorina citri), ruồi đục quả (Bactrocera dorsalis). Tỷ lệ lá bưởi bị sâu vẽ bùa cao nhất đạt 15,5% vào cuối tháng 6 đầu tháng 7, mật độ trung bình sâu vẽ bùa trong 100 lá bị nhiễm dao động từ 166 đến 291 con, tương đương 1,66 - 2,91 con/lá.

2. Thành phần loài ruồi đục quả Bactrocera spp.: Thu được 14.501 cá thể ruồi đực, trong đó Bactrocera dorsalis chiếm ưu thế với 95,48% tổng số ruồi đực thu được. Các loài khác như B. correcta và B. cucurbita chiếm tỷ lệ nhỏ hơn (4,38% và 0,13%). Số lượng ruồi đục quả đạt đỉnh vào tháng 9, tương ứng với mùa quả chín.

3. Thành phần và vai trò của côn trùng thiên địch: Khu hệ thiên địch phong phú với 10 họ, 84 giống và 113 loài, trong đó các họ ong ký sinh Braconidae, Chalcididae, Encyrtidae, Eulophidae, Ichneumonidae đóng vai trò quan trọng trong kiểm soát sâu hại. Tỷ lệ nhiễm ong ký sinh trên sâu vẽ bùa tăng từ 35% vào tháng 4 lên 67% vào tháng 8, cho thấy hiệu quả kiểm soát tự nhiên cao.

4. Đặc điểm vườn bưởi nghiên cứu: Vườn bưởi có mật độ trồng khoảng 410 cây/ha, tuổi trung bình 12 năm, năng suất 25-30 quả/cây. Ngoài bưởi, còn trồng xen các loại cây ăn quả khác như nhãn, vải thiều, ổi, khế ngọt nhằm tăng đa dạng sinh học và sản phẩm.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy sâu vẽ bùa và ruồi đục quả là hai loài sâu hại chính gây thiệt hại đáng kể cho cây bưởi tại Lương Sơn, với tỷ lệ lá và quả bị hại cao, ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất và chất lượng quả. Mật độ sâu vẽ bùa tăng cao vào mùa hè, trùng với thời kỳ ra lộc non của cây, phù hợp với đặc điểm sinh thái của loài này. Ruồi đục quả Bactrocera dorsalis chiếm ưu thế tuyệt đối trong quần thể ruồi đục quả, phù hợp với các nghiên cứu trước đây về phổ thức ăn rộng và khả năng gây hại nghiêm trọng của loài này.

Khu hệ thiên địch đa dạng và phong phú, đặc biệt là các loài ong ký sinh, đóng vai trò quan trọng trong việc kiểm soát sâu hại tự nhiên, giảm thiểu sự bùng phát dịch hại. Tỷ lệ nhiễm ong ký sinh cao trên sâu vẽ bùa cho thấy tiềm năng phát triển các biện pháp phòng trừ sinh học dựa trên thiên địch. So sánh với các nghiên cứu trong nước và quốc tế, kết quả phù hợp với mô hình phòng trừ sinh học tổng hợp, nhấn mạnh vai trò của cân bằng sinh thái trong hệ sinh thái nông nghiệp.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ diễn biến tỷ lệ lá bưởi nhiễm sâu vẽ bùa theo thời gian, biểu đồ thành phần loài ruồi đục quả và tỷ lệ nhiễm ong ký sinh trên sâu vẽ bùa, giúp minh họa rõ ràng xu hướng và mối quan hệ giữa sâu hại và thiên địch.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường bảo vệ và phát triển thiên địch tự nhiên: Khuyến khích áp dụng các biện pháp canh tác thân thiện môi trường, hạn chế sử dụng thuốc hóa học độc hại, tạo môi trường sống thuận lợi cho các loài ong ký sinh và bọ rùa. Chủ thể thực hiện: nông dân, cán bộ kỹ thuật; thời gian: ngay và liên tục.

2. Áp dụng kỹ thuật canh tác tiên tiến: Tỉa cành tạo tán thông thoáng, bón phân cân đối, tưới nước hợp lý để tăng sức đề kháng cho cây, giảm mật độ sâu hại. Chủ thể: nông dân, kỹ sư nông nghiệp; thời gian: theo mùa vụ.

3. Sử dụng bẫy sinh học và thuốc trừ sâu sinh học: Treo bẫy vàng Steiner với chất dẫn dụ Methyl Eugenol để kiểm soát ruồi đục quả, phun dầu khoáng hoặc thuốc có hoạt chất Abamectin để phòng trừ sâu vẽ bùa và bọ trĩ. Chủ thể: nông dân, doanh nghiệp cung cấp vật tư; thời gian: theo chu kỳ sinh trưởng cây.

4. Xây dựng chuỗi liên kết sản xuất và tiêu thụ sản phẩm: Hỗ trợ thành lập hợp tác xã, tổ hợp tác để tổ chức sản xuất tập trung, áp dụng quy trình VietGAP, nâng cao chất lượng và giá trị sản phẩm. Chủ thể: chính quyền địa phương, tổ chức khuyến nông; thời gian: trung hạn (1-3 năm).

5. Đào tạo, phổ biến kiến thức kỹ thuật phòng trừ sâu bệnh: Tổ chức các lớp tập huấn cho nông dân về nhận dạng sâu hại, thiên địch và biện pháp phòng trừ hiệu quả, an toàn. Chủ thể: cơ quan khuyến nông, viện nghiên cứu; thời gian: định kỳ hàng năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nông dân trồng cây có múi: Nắm bắt kiến thức về sâu bệnh hại và thiên địch, áp dụng biện pháp phòng trừ hiệu quả, nâng cao năng suất và chất lượng quả.

2. Chuyên gia và cán bộ kỹ thuật nông nghiệp: Sử dụng dữ liệu nghiên cứu để tư vấn kỹ thuật, xây dựng chương trình phòng trừ sâu bệnh bền vững cho vùng trồng cây có múi.

3. Nhà quản lý và hoạch định chính sách: Định hướng phát triển vùng trồng cây có múi theo hướng bền vững, hỗ trợ tổ chức sản xuất và xúc tiến thương mại.

4. Doanh nghiệp sản xuất vật tư nông nghiệp và chế biến nông sản: Phát triển sản phẩm thuốc trừ sâu sinh học, bẫy sinh học và xây dựng chuỗi giá trị sản phẩm cây có múi an toàn.

Câu hỏi thường gặp

1. Sâu vẽ bùa gây hại như thế nào trên cây bưởi?
   Sâu vẽ bùa đẻ trứng trên lá non, sâu non đục biểu bì lá tạo thành đường ngoằn ngoèo, làm lá nhăn xoăn, giảm khả năng quang hợp, ảnh hưởng đến sinh trưởng cây. Tỷ lệ lá bị hại có thể lên đến 15,5% vào mùa hè.

2. Ruồi đục quả Bactrocera dorsalis có phổ thức ăn như thế nào?
   Loài này có phổ thức ăn rất rộng, gây hại trên hơn 400 loại quả và rau khác nhau, trong đó có nhiều loại cây ăn quả như bưởi, cam, ổi, khế, làm giảm năng suất và chất lượng quả.

3. Vai trò của các loài ong ký sinh trong phòng trừ sâu hại?
   Ong ký sinh đẻ trứng vào sâu hại, làm giảm mật độ sâu bằng cách tiêu diệt ấu trùng hoặc nhộng sâu. Tỷ lệ nhiễm ong ký sinh trên sâu vẽ bùa tại Lương Sơn đạt đến 67%, góp phần kiểm soát sâu hại tự nhiên hiệu quả.

4. Biện pháp sinh học nào hiệu quả để phòng trừ ruồi đục quả?
   Sử dụng bẫy vàng Steiner với chất dẫn dụ Methyl Eugenol treo trong vườn, kết hợp phun bả protein và thuốc trừ sâu sinh học giúp giảm thiểu mật độ ruồi đục quả hiệu quả.

5. Làm thế nào để phát triển vùng trồng cây có múi bền vững tại Hòa Bình?
   Cần rà soát quy hoạch, áp dụng kỹ thuật canh tác tiên tiến, bảo vệ thiên địch, tổ chức sản xuất tập trung theo VietGAP, đồng thời xây dựng chuỗi liên kết sản xuất - tiêu thụ và đào tạo nông dân về phòng trừ sâu bệnh.

Kết luận

• Xác định được các loài sâu hại chủ yếu trên cây bưởi tại Lương Sơn gồm sâu vẽ bùa, ruồi đục quả, bọ trĩ, nhện đỏ và rầy chổng cánh với tỷ lệ gây hại đáng kể.
• Khu hệ thiên địch đa dạng, đặc biệt là các loài ong ký sinh có vai trò quan trọng trong kiểm soát sâu hại tự nhiên với tỷ lệ nhiễm sâu vẽ bùa lên đến 67%.
• Mật độ ruồi đục quả Bactrocera dorsalis chiếm ưu thế tuyệt đối, gây thiệt hại lớn cho quả bưởi và các loại quả khác trong vùng.
• Đề xuất các biện pháp phòng trừ tổng hợp dựa trên bảo vệ thiên địch, kỹ thuật canh tác, sử dụng bẫy sinh học và thuốc trừ sâu sinh học phù hợp.
• Khuyến nghị xây dựng chuỗi liên kết sản xuất và tiêu thụ, đào tạo nông dân để phát triển vùng trồng cây có múi bền vững, an toàn và hiệu quả kinh tế cao.

Next steps: Triển khai các mô hình phòng trừ tổng hợp tại địa phương, mở rộng nghiên cứu về thiên địch và sâu hại, đồng thời tăng cường đào tạo kỹ thuật cho người dân.

Call to action: Các cơ quan quản lý, nhà khoa học và nông dân cần phối hợp chặt chẽ để áp dụng các giải pháp nghiên cứu nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất cây có múi tại Hòa Bình và các vùng lân cận.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. THỰC TRẠNG SẢN XUẤT CÂY CÓ MÚI Ở VIỆT NAM VÀ TẠI TỈNH HÒA BÌNH. Thực trạng sản xuất cây có múi ở Việt Nam.

Các loại cây có múi (cam, bưởi, quýt. chanh…) là những loại cây ăn quả quan trọng ở Việt Nam nói chung và tại tỉnh Hoà Bình nói riêng. Theo Trung tâm Khuyến nông Quốc gia, những năm gần đây, diện tích và sản lượng cây có múi (cam, quýt, bưởi, chanh) của cả nước tăng khá nhanh. Từ năm 2013 đến nay diện tích cây cam tăng đáng kể, từ 53.800ha lên đến 90.

Từ năm 2008 - 2017, diện tích bưởi tăng từ 43.500ha lên đến 74.200ha và diện tích quýt tăng từ 7.400ha lên đến gần 22. Năm 2017, tổng diện tích cây có múi (cam, quýt, bưởim chanh) của cả nước là 186. Xu hướng vẫn còn tiếp tục tăng, đến hết tháng 9/2018 đạt trên 192. Hiện một số địa phương vùng trung du miền núi phía Bắc (Hòa Bình, Yên Bái, Hà Giang, Tuyên Quang, Phú Thọ, Bắc Giang, Bắc Kạn, Lạng Sơn) đã hình thành vùng sản xuất hàng hóa mang lại giá trị cao, từng bước khẳng định được thương hiệu sản phẩm.

Tổng diện tích cây có múi của cả vùng này năm 2017 khoảng 56.400ha, sản lượng đạt 324.500 tấn (chiếm 62% diện tích cam, quýt, bưởi toàn miền Bắc và bằng 30,2% so với cả nước); chiếm 27,4% tổng diện tích cây ăn quả toàn vùng và gần bằng so với nhóm nhãn, vải (61. Tuy nhiên, nhìn chung trên quy mô cả nước sản xuất cây có múi còn gặp nhiều khó khăn như chất lượng giống cây chưa cao và chưa ổn định, chịu ảnh hưởng nhiều của hiện tượng biến đổi khí hậu, tổ chức sản xuất còn lỏng lẻo, các Hợp tác xã kiểu mới thành lập chưa nhiều, vùng sản xuất hàng hóa chưa hình thành tập trung và chưa rõ nét và chưa đạt được tiêu chí về hiệu quả kinh tế và môi trường… Vì vậy, để phát triển cây có múi ở Việt Nam một cách bền vững, cần thực hiện tốt những giải pháp sau. Một là, các địa phương phải rà soát quy hoạch, chỉ đạo phát triển ở những vùng, địa hình thuận lợi cho cây có múi. Tránh phát triển “nóng” ở những vùng ít 4 thuận lợi, bởi sẽ làm cho hiệu quả sản xuất thấp, gặp nhiều rủi ro trong canh tác và tiêu thụ sản phẩm.

Hai là, thúc đẩy hình thành các hình thức tổ chức sản xuất cây có múi của nông dân như các Câu lạc bộ, Tổ hợp tác, Hợp tác xã gắn với vùng sản xuất hàng hóa lớn làm cơ sở cho canh tác trên quy mô lớn, liên kết chặt chẽ giữa sản xuất và tiêu thụ sản phẩm. Áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật trong sản xuất cây có múi đã được hình thành như tưới nước tiết kiệm, phòng trừ sâu bệnh hại tổng hợp, bón phân chuyên dụng, canh tác tiên tiến… Ba là, xây dựng và vận hành chuỗi liên kết sản xuất ở các vùng chuyên canh hàng hóa lớn, nâng cao năng lực, hiệu quả canh tác cho người nông dân. Thực thi tốt các chính sách của nhà nước trong sản xuất hàng hóa; liên kết tiêu thụ sản phẩm, xúc tiến thương mại thị trường, chứng nhận chất lượng, nhãn mác hàng hóa, đặc biệt là chính sách về tín dụng cho sản xuất cây có múi 1. Thực trạng sản xuất cây có múi ở tỉnh Hòa Bình.

Hoà Bình là một tỉnh có diện tích và sản lượng hàng hoá cây có múi quan trọng trong cả nước. Tính đến tháng 11/2018, Hòa Bình có 9.839ha cây có múi, trong đó, diện tích trồng mới là 4.665ha; diện tích kinh doanh là 5.174ha, năng suất bình quân 239 tạ quả/ha, sản lượng 123.732 tấn quả, chủ yếu tập trung chủ yếu ở Cao Phong. Trong đó, tại Cao Phong, diện tích cây cam là 4.770ha, quýt 383ha; bưởi 4.212ha; chanh 474ha [10,11]. Chủng loại giống khá đa dạng, giúp rải vụ thu hoạch từ tháng 9 năm trước đến tháng 4 năm sau.

Ngoài Cao Phong, cây có múi ở Hoà Bình đã mở rộng sang các địa phương khác, hình thành vùng chuyên canh như vùng cam Lạc Thủy, Kim Bôi, Lạc Sơn; vùng bưởi Đỏ Tân Lạc; vùng bưởi Diễn Yên Thủy, Lương Sơn. Một số giống đã thích ứng với điều kiện địa phương, chất lượng cao: ít hạt, không hạt; đủ điều kiện xuất khẩu như các giống Cam V2, Cam Marr, Cam C36, Bưởi da xanh, Bưởi đỏ [11]. Điều đáng ghi nhận là diện tích cây có múi tại Hoà Bình trồng theo quy trình VietGAP đạt diện tích 632,98 ha/18 đơn vị được chứng nhận, chiếm gần 7 % diện tích trồng trọt. Tuy nhiên cũng cần nhìn nhận là tỷ lệ này còn rất thấp so mục tiêu đề ra.

Dự kiến, đến năm 2020, Hòa Bình sẽ có trên 70% diện tích cây có múi trồng theo quy trình VietGAP, đạt doanh thu 400-500 triệu đồng/ha/năm [10]. 5 Hiện nay tỉnh Hòa Bình có khoảng 10 giống cam, quýt quan trọng, chia thành 3 nhóm chính: Nhóm Chín sớm, gồm có các giống cam CS1, cam BH, cam Marr, quýt Ôn Châu. chiếm khoảng 25% diện tích; nhóm Chính vụ, gồm cam Xã Đoài và một số giống quýt, chiếm khoảng 45% diện tích; nhóm Chín muộn có cam Đường Canh, cam V2, chiếm 30% diện tích. Hiện, tỉnh đã có 06 cơ sở sản xuất giống cây trồng nông nghiệp, trong đó, cung cấp giống cây có múi đạt trên 200 ngàn cây giống/năm.

Ngoài ra, còn có một số cơ sở có khả năng cung cấp giống như Trung tâm nghiên cứu và phát triển cây có múi Xuân Mai, Viện Di truyền Nông nghiệp, Học viện Nông nghiệp Việt Nam [11]. Về tiêu thụ sản phẩm, sản lượng quả các loại cây có múi sản xuất tại tỉnh Hoà Bình một phần phục vụ ăn tươi tại chỗ, còn tiêu thụ thông qua hợp đồng với các công ty, hợp tác xã, trang trại, doanh nghiệp, siêu thị đạt khoảng 18% tổng sản lượng; giao dịch thông qua thương lái, nhà vườn đạt khoảng 60%; bán lẻ trực tiếp tại chỗ đạt khoảng 20%; bán lẻ tại các điểm giới thiệu ở các khu du lịch, hội chợ đạt khoảng 2-3% sản lượng. Thị trường tiêu thụ sản phẩm cây có múi của Hoà Bình chủ yếu là Hà Nội và các tỉnh lân cận. Từ năm 2016 đến nay, thị trường mở rộng vào phía Nam và một phần sang Campuchia.

Hiện tỉnh đang xây dựng nhà máy sơ chế, bảo quản sản phẩm cây có múi tại Cao Phong với công suất 20-22 ngàn tấn/năm, vốn đầu tư khoảng 130 tỷ đồng; dự kiến hoàn thành cuối 2018. Bên cạnh đó, Hòa Bình cũng đã đã phê duyệt quy hoạch diện tích cây có múi trên địa bàn tỉnh đến 2020 đạt khoảng 12.100ha, định hướng đến 2025 khoảng 17. tỉnh đang thực hiện 4 dự án chuỗi liên kết sản xuất - tiêu thụ sản phẩm với kinh phí 4,5 tỷ đồng, 6 mô hình “Nông nghiệp thông minh với khí hậu” thuộc Dự dự án WB7 (cải thiện nông nghiệp có tưới) vay vốn của Ngân hàng Thế giới với quy mô 60ha, hỗ trợ đầu tư từ hạ tầng đến xúc tiến thương mại Để hoàn thành mục tiêu đề ra, Hòa Bình đã thông tin rộng rãi về diện tích, địa bàn quy hoạch và hạn chế tăng diện tích, phát triển “nóng” cam, bưởi, nhất là ở các vùng không phù hợp về điều kiện tự nhiên. Đối với diện tích trồng mới cây có múi, chủ yếu bố trí các giống phù hợp với các nhóm chín sớm, chính vụ và chín muộn để rải vụ; hỗ trợ kỹ thuật để nâng cao hiệu quả kinh tế.

Đặc biệt, đối với các 6 diện tích tái canh đã hướng dẫn nông dân, nhà vườn cải tạo, xử lý đất nhằm loại bỏ tác nhân gây hại trong đất (tuyến trùng, rệp sáp, nấm), đảm bảo đất sạch trước khi trồng mới. Bên cạnh đó, tỉnh Hoà Bình cũng kiên quyết xử lý những trường hợp phá rừng, chuyển đổi đất rừng để trồng cây có múi ngoài quy hoạch. Quản lý, sử dụng hiệu quả nguồn nước, đặc biệt là nước ngầm, ứng dụng giải pháp tưới tiết kiệm. Giảm dần và chấm dứt hỗ trợ diện tích trồng mới, tập trung nguồn lực chứng nhận An toàn thực phẩm, VietGAP, hữu cơ, xúc tiến thương mại.

Sử dụng hiệu quả nguồn vốn để phát triển chuỗi giá trị, bảo quản, sơ chế, chế biến sản phẩm [11]. Mặt khác, các tổ chức xúc tiến khoa học và khuyến nông của tỉnh cũng đẩy mạnh công tác bình tuyển, quản lý cây đầu dòng theo quy định pháp luật, phục tráng giống bản địa. Điều tiết giống rải vụ thuận lợi cho thu hái, tiêu thụ tươi và nguyên liệu cho công nghiệp chế biến. Tăng cường công tác quản lý nhà nước trong sản xuất, kinh doanh giống cây trồng.

Nâng cao tỷ lệ sử dụng cây giống chất lượng, sạch bệnh, nguồn gốc rõ ràng, đảm bảo tiêu chuẩn, tăng diện tích giống có giá trị xuất khẩu tại các vùng phù hợp. Ứng dụng tiến bộ kỹ thuật, nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm, thích ứng biến đổi khí hậu. Áp dụng công nghệ cao vào sản xuất, tạo sức cạnh tranh thị trường trong và ngoài nước. Hỗ trợ triển khai mô hình cây có múi an toàn theo chuẩn VietGAP, áp dụng tiến bộ kỹ thuật vào sản xuất.

Xây dựng khu sơ chế sản phẩm nông nghiệp công nghệ tiên tiến, đáp ứng nhu cầu, thị hiếu người tiêu dùng. Hỗ trợ, hướng dẫn kết nối thị trường xuất khẩu, cung cấp thông tin về thị hiếu người tiêu dùng những thị trường xuất khẩu tiềm năng: Bắc Mỹ, Đông và Tây Âu, Đông Bắc Á, Trung Á, Asean. Đồng thời, giúp địa phương cấp mã số vùng trồng; kiểm dịch thực vật; các yêu cầu về an toàn thực phẩm. Để sản xuất cây có múi phát triển bền vững ở tỉnh Hoà Bình cần thực hiện một số nhiệm vụ, giải pháp như: khuyến cáo người dân chỉ sử dụng giống có nguồn gốc rõ ràng, sạch bệnh; không sử dụng các giống tự nhân bằng phương pháp chiết, ghép, không qua tuyển chọn để trồng; bố trí cơ cấu giống đa dạng: chín sớm - chính vụ- chín muộn để kéo dài thời gian thu hoạch, giảm áp lực cung - cầu trong thời gian ngắn nhằm hạn chế được mùa mất giá… Ngoài ra, các cơ quan hữu quan của tỉnh cần rà soát quy hoạch, tránh phát triển “nóng”, vì vùng ít thuận lợi thì nhiều rủi 7 ro trong sản xuất, giá thường thấp, chi phí lại cao; thúc đẩy thành lập câu lạc bộ, tổ hợp tác, hợp tác xã gắn với vùng sản xuất lớn để bao tiêu sản phẩm cho nhà vườn; áp dụng tưới tiết kiệm nước; bón phân chuyên dụng; bao quả và phải làm đồng bộ.