PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Nông nghiệp là ngành sản xuất vật chất cơ bản, giữ vai trò lớn trong việc phát triển kinh tế và là trụ đỡ của nền kinh tế không chỉ ở Việt Nam mà còn ở nhiều nước trên thế giới. Trong “Chiến lược phát triển kinh tế xã hội 2011-2020” một trong những định hướng phát triển nền kinh tế xã hội, đổi mới mô hình tăng trưởng, cơ cấu lại nền kinh tế là: Phát triển nông nghiệp toàn diện theo hướng hiện đại, hiệu quả,bền vững. Tính đến năm 2016 tỉ trọng lĩnh vực trồng trọt chiếm 73% GDP cơ cấu trong nông nghiệp.
Đặc biệt sản xuất cây có múi hiện nay vẫn tăng do giá trị kinh tế, giá trị dinh dưỡng cao. Theo Trung tâm Khuyến nông Quốc gia, những năm gần đây, diện tích và sản lượng cây có múi (cam, quýt, bưởi) của cả nước tăng khá nhanh, đặc biệt là cây cam. Diện tích cây cam tăng đáng kể, từ 53.800ha lên đến 90. Cao Phong là một trong số các huyện vùng cao của tỉnh Hoà Bình, có địa hình, nguồn tài nguyên đất đai mầu mỡ và khí hậu ôn hòa là kiện thuận lợi cho việc phát triển nhiều loại cây trồng, vật nuôi với nhiều hình thức canh tác hoặc mô hình chăn nuôi khác nhau.
Thực hiện Nghị quyết Đại hội Đảng bộ huyện Cao Phong lần thứ XXVI, nhiệm kỳ 2010 - 2015, huyện xác định cây ăn quả là một trong những loại cây trồng chủ lực và có tiềm năng lớn. Trong đó cây cam là một cây trồng chủ lực của huyện Cao Phong, là cây góp phần mang lại thu nhập cao, ổn định cho người dân trên địa bàn huyện. Theo thông báo của UBND huyện Cao Phong, vụ sản xuất cam, quýt năm 2018-2019 toàn huyện Cao Phong có 3954 ha cam, quýt các loại, trong đó cam, quýt thời kỳ kinh doanh trên 1.344,6 ha, sản lượng đạt trên 35.000 tấn heo thống kê, hiện tại bình quân 1 ha cam, quýt có tổng giá trị thu nhập gần 600 triệu đồng, trừ chi phí người nông dân thu lãi ròng đạt 2/3. Tuy nhiên, việc phát triển sản xuất cam trên địa bàn huyện Cao Phong, tỉnh Hòa Bình trong những năm gần đây chưa thực sự bền vững và gặp nhiều vấn đề hạn chế.
Điều này được thể hiện trên các khía cạnh: Về mặt kinh tế: tăng trưởng không ổn định, đầu ra của sản phẩm chưa ổn định. Diện tích trồng cam và sản lượng đang 2 tăng lên nhanh chóng qua mỗi năm nhưng không chủ động điều tiết được sản lượng cam hợp lý theo mức cầu của thị trường, trong vụ thu hoạch thường xảy ra tình trạng cung vượt quá cầu; Thu nhập của người dân không ổn định, nguyên nhân: một phần do nội lực của người dân còn hạn chế; một phần do sự quan tâm đầu tư của Chính phủ đối với nhân dân như: Công tác đào tạo; ứng dụng chuyển giao khoa học công nghệ; hỗ trợ về SX, thương mại…còn hạn chế; Về môi trường, sản xuất chưa gắn với bảo vệ môi trường do khả năng tiếp cận khoa học công nghệ phục vụ sản xuất và vai trò trách nhiệm của mỗi cá nhân đối với cộng đồng còn hạn chế, dẫn đến tình trạng sử dụng thuốc bảo vệ thực vật bừa bãi, xử lý rác thải của thuốc bảo vệ thực vật thiếu khoa học, gây ảnh hưởng không tốt đến vệ sinh an toàn thực phẩm, sức khỏe con người và môi trường sinh thái. Từ những lý do đó, tôi đã chọn đề tài “Nghiên cứu phát triển sản xuất cam theo hướng bền vững trên địa bàn huyện Cao Phong, tỉnh Hòa Bình”làm luận văn tốt nghiệp thạc sĩ của mình. Tổng quan nghiên cứu Có nhiều công trình nghiên cứu về phát triển sản xuất cây nông nghiệp theo hướng bền vững.
Trong đó, tác giả kể đến một số công trình nghiên cứu tiêu biểu như sau: Từ Thái Giang (2012) với Luận án tiến sĩ “Nghiên cứu phát triển sản xuất cà phê bền vững trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk” của trường Đại học Nông nghiệp Hà Nội. Luận án đã tập hợp, hệ thống và làm sáng tỏ những vấn đề lý luận về phát triển sản xuất cà phê bền vững. Luận án đã đưa ra được nội dung phát triển sản xuất cà phê bền vững bao gồm: Tính bền vững về kinh tế, tính bền vững về môi trường và tính bền vững về xã hội. Đây là quan điểm quan trọng để đánh giá tính bền vững trong sản xuất của cây cà phê nói riêng và cây công nghiệp, nông nghiệp nói chung.
Tác giả kế thừa quan điểm về phát triển sản xuất bền vững, nội dung phát triển sản xuất bền vững trong nghiên cứu của mình. Ngô Phương Lan (2015) với bài viết “Vấn đề sản xuất bền vững lúa gạo ở Đồng bằng Sông Cửu Long” được đăng trên tạp chí khoa học xã hội số 2 (198) 3 2015. Trong bài viết, tác giả đã tập trung đi sâu vào phân tích thực trạng sản xuất lúa gạo ở Việt Nam và Đồng bằng Sông Cửu Long. Tiến hành phân tích những tiềm năng của truyền thống lúa gạo như một động lực của sự phát triển.
Bên cạnh đó, bài viết đã tiến hành nhận diện những thách thức hiện nay và trong tương lai của nguồn lực phát triển này, qua việc phân tích những vấn đề xung quanh “Sản xuất bền vững”. Điểm nhấn của bài viết là việc phân tích được những thách thức trong tương lai đối với sản xuất bền vững đối với cây nông nghiệp. Đây là góc nhìn quan trọng để có những giải pháp, cơ chế đưa ra đối với sản xuất bền vững lúa gạo nói riêng và các cây nông nghiệp nói chung. Nguyễn Thị Phương Loan, Trần Thị Tuyết Thu, Đặng Thanh An (2016), “Nghiên cứu đánh giá hiệu quả kinh tế của việc trồng cam tại huyện Cao Phong, tỉnh Hòa Bình”, Tạp chí Khoa học ĐHQGHN: Các Khoa học Trái đất và Môi trường, Tập 32, Số 1S (2016) 260-266.
Nghiên cứu trên đã tiến hành đánh giá hiệu quả kinh tế của việc trồng cam theo phương thức thâm canh truyền thống và theo VietGAP để làm cơ sở cho việc phát triển bền vững cây cam ở Cao Phong. Bài viết đã nhấn mạnh được rằng, việc trồng cam Cao Phong theo hướng VietGap là rất cần thiết và mang lại hiệu quả kinh tế cao cho người nông dân. Tuy nhiên, chi phí đầu tư ban đầu cho mô hình trồng cam VietGap là rất lớn, đây là rào cản trong việc thúc đẩy người dân chuyển sang mô hình trồng cam VietGAP. Do đó, nhà nước cần phải có những giải pháp về cơ chế chính sách hỗ trợ cho người nông dân trong việc tiếp cận nguồn vốn vay ưu đãi.
Tuy nhiên, nghiên cứu mới chỉ dừng lại ở việc đánh giá hiệu quả kinh tế của hai mô hình cam truyền thống và VietGAP mà chưa xem xét đến hiệu quả về môi trường, xã hội. Bùi Phương Thùy (2016) với luận văn thạc sĩ “Nghiên cứu chuỗi giá trị sản phẩm cam Cao Phong tại huyện Cao Phong, tỉnh Hòa Bình” của trường học viện nông nghiệp Việt Nam. Luận văn đã đưa ra được bức tranh tổng thể về chuỗi giá trị cam Cao Phong. Đánh giá được vai trò của các tác nhân tham gia vào chuỗi giá trị.
Đồng thời nhấn mạnh được những lợi ích, hiệu quả của chuỗi giá trị khi các hộ nông dân trồng cam tham gia vào các hoạt động liên kết dọc, liên kết ngang. Đây là 4 một trong những gợi ý quan trọng trong việc đưa ra được các giải pháp về sản xuất cam Cao Phong bền vững trong việc thúc đẩy các hộ dân tham gia vào liên kết trong quá trình sản xuất cam. Nguyễn Mạnh Hà (2017), “Thực trạng và một số giải pháp nhằm phát triển cây ăn quả theo hướng bền vững trên địa bàn huyện lục ngạn tỉnh Bắc Giang”, luận văn thạc sĩ trường Đại học Kinh tế và Quản trị kinh doanh – Đại học Thái Nguyên. Tác giả đã phân tích thực trạng sản xuất, phát triển cây ăn quả theo hướng bền vững trên địa bàn huyện Lục Ngạn từ đó đưa ra một số giải pháp nhằm phát triển cây ăn quả theo hướng bền vững trên địa bàn huyện Lục Ngạn.
Đánh giá chung, luận văn đã hệ thống hóa được cơ sở lý thuyết về phát triển cây ăn quả theo hướng bền vững và đánh giá được tính bền vững trong phát triển cây ăn quả theo 3 khía cạnh: Bền vững về kinh tế, môi trường và xã hội. Nghiên cứu là cơ sở quan trọng để học viên kế thừa quan điểm về phát triển sản xuất bền vững đối với cây cam và các tiêu chí đánh giá tính bền vững trong phát triển sản xuất cam trong nghiên cứu luận văn của mình. Lê Hồng Vân (2018) với Luận án tiến sĩ “Nghiên cứu phát triển sản xuất dâu tằm bền vững tại tỉnh Thái Bình” của trường Học viện Nông nghiệp. Nội dung của Luận án đã hệ thống hóa được các quan điểm về phát triển sản xuất bền vững đối với cây nông nghiệp.
Theo đó, phát triển sản xuất bền vững cây nông nghiệp được xét trên 3 khía cạnh: Phát triển sản xuất bền vững về mặt kinh tế, môi trường và xã hội. Đây cũng là quan điểm xuyên suốt trong các nghiên cứu về phát triển sản xuất bền vững đối với cây nông nghiệp. Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng khẳng định được vai trò của liên kết trong sản xuất giữa các hộ nông dân với hộ nông dân, giữa hộ nông dân với các đối tác khác là rất quan trọng trong việc phát triển sản xuất dâu tằm bền vững tại tỉnh Thái Bình. Tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài nghiên cứu cho thấy, các công trình nghiên cứu đã hệ thống hóa được cơ sở lý thuyết về phát triển sản xuất bền vững các cây nông nghiệp, công nghiệp, đặc biệt là những cây nông nghiệp dài ngày.
Trên cơ sở đó, các công trình nghiên cứu đã phân tích thực trạng 5 sản xuất cây nông nghiệp theo hướng bền vững thông qua 3 tiêu chí: Kinh tế, xã hội và môi trường. Tiếp đó, các công trình nghiên cứu cũng đã đưa ra được các giải pháp nhằm phát triển bền sản xuất theo hướng bền vững đối với các cây nông nghiệp. Đã có một số công trình nghiên cứu về cây cam nhưng mới chỉ dừng lại ở mức nghiên cứu phát triển sản xuất cam và chuỗi giá trị cam. Hiện nay chưa có công trình nghiên cứ nào về phát triển sản xuất cam theo hướng bền vững trên địa bàn huyện Cao Phong.
Do đó, đề tài nghiên cứu vẫn đảm bảo được tính mới cũng như tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu 3.