Nghiên cứu phát triển các mô hình sinh kế bền vững dựa vào canh tác nông nghiệp của người dân ở vùng đệm vườn quốc gia tà đùng

Nghiên cứu mô hình sinh kế bền vững cho người dân vùng đệm Vườn quốc gia Tà Đùng dựa trên canh tác nông nghiệp. Giải pháp phát triển kinh tế địa phương.

• Tác giả: Nguyễn Văn Hiệp
• Người hướng dẫn: GS. Lê Huy Bá
• Trường học: Trường Đại học Công Nghiệp Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Quản Lý Tài Nguyên Và Môi Trường
• Đề tài: Nghiên cứu phát triển các mô hình sinh kế bền vững dựa vào canh tác nông nghiệp của người dân ở vùng đệm vườn quốc gia Tà Đùng
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC HÌNH ẢNH
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ LĨNH VỰC NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan các nghiên cứu về mô hình canh tác liên quan đến vùng đệm
• 1.2. Đặc điểm vùng nghiên cứu
• 1.3. Các tồn tại và giả thuyết nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Nội dung nghiên cứu của luận án
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Đánh giá hiện trạng sử dụng đất vùng đệm VQG Tà Đùng
• 3.2. Xu thế của thảm phủ trên khu vực VQG và các nguyên nhân liên quan
• 3.3. Đánh giá các nguồn lực sinh kế và các áp lực đến tài nguyên rừng và môi trường VQG Tà Đùng
• 3.3.1. Đánh giá nguồn lực sinh kế và tình hình canh tác nông nghiệp của cộng đồng tại khu vực nghiên cứu
• 3.3.2. Đánh giá tác động của sinh kế đến tài nguyên rừng và môi trường VQG Tà Đùng
• 3.4. Phân vùng sinh thái và đánh giá thích nghi đất đai phục vụ canh tác bền vững
• 3.4.1. Phân vùng sinh thái nông nghiệp
• 3.4.2. Đánh giá thích nghi đất đai
• 3.5. Phân tích SWOT
• 3.6. Các giải pháp để cải thiện sinh kế nhằm giảm tác động đến tài nguyên rừng và môi trường VQG Tà Đùng
• 3.6.1. Đề xuất sử dụng đất nông nghiệp
• 3.6.2. Đề xuất một số giải pháp nhằm triển khai các mô hình sản xuất tại vùng đệm kết hợp công tác bảo tồn VQG Tà Đùng
• 3.6.3. Một số giải pháp triển khai mô hình canh tác nông nghiệp tại VQG Tà Đùng
• 3.6.4. Đề xuất giải pháp bảo vệ, phục hồi, phát triển nông nghiệp trong vùng đệm VQG Tà Đùng có sự tham gia của cộng đồng
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• Danh mục công trình công bố của tác giả
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• LÝ LỊCH TRÍCH NGANG

Tóm tắt

I. Tổng Quan Mô Hình Sinh Kế Bền Vững Tại Vùng Đệm Tà Đùng

Sinh kế bền vững đã trở thành một chủ đề quan trọng trên toàn cầu, cả về lý thuyết lẫn thực tiễn. Về mặt lý thuyết, cách tiếp cận sinh kế bền vững dựa trên sự phát triển các tư tưởng về giảm nghèo và duy trì cuộc sống của người dân. Lấy con người làm trung tâm, nó tập trung vào việc giúp người dân tìm kiếm sinh kế dựa trên cơ hội và hỗ trợ họ tiếp cận các nguồn lực. Về mặt thực tiễn, cách tiếp cận này xuất phát từ các mục tiêu giảm nghèo và tăng thu nhập. Nghiên cứu về sinh kế bền vững vẫn mang tính thời sự, đặc biệt khi nhu cầu của người nghèo được ưu tiên trong các chính sách phát triển. Mô hình sinh kế bền vững đã trở thành một cách tiếp cận vững chắc, phù hợp thực tiễn ở nhiều khu vực. Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức trong quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường, đảm bảo sinh kế bền vững là vấn đề trọng tâm. Các hoạt động sinh kế ngày càng đa dạng, mang lại các bản sắc và ý nghĩa khác nhau, song cũng đặt ra nhiều thách thức trong công tác quản lý và bảo tồn tài nguyên.

1.1. Vườn Quốc Gia Tà Đùng Tiềm năng và thách thức sinh kế

Vườn Quốc Gia Tà Đùng có vai trò quan trọng trong công tác bảo tồn tài nguyên thiên nhiên của khu vực Tây Nguyên. Tuy nhiên, khu vực này đang đối mặt với nhiều thách thức do tác động của con người, sự xâm canh, xâm cư, khai thác gỗ và lâm sản ngoài gỗ trái phép, và săn bắn động vật hoang dã. Các hoạt động sinh kế từ các cộng đồng dân cư địa phương, cùng với tác động của biến đổi khí hậu, làm cho các hệ sinh thái của vườn quốc gia suy giảm đa dạng sinh học ngày càng nghiêm trọng.

1.2. Canh Tác Nông Nghiệp Bền Vững Giải pháp cho sinh kế Tà Đùng

Trên cơ sở đánh giá ưu, nhược điểm của các mô hình canh tác nông nghiệp hiện hữu kết hợp với điều kiện tự nhiên và các tiêu chí bền vững, cần có những nghiên cứu sâu rộng để đề xuất các giải pháp canh tác nông nghiệp bền vững. Các giải pháp này cần hướng đến việc nâng cao nhận thức và đời sống của người dân, đồng thời đảm bảo bảo tồn tài nguyên thiên nhiên và đa dạng sinh học.

II. Thực Trạng Thách Thức Phát Triển Sinh Kế Bền Vững Tà Đùng

Hiện tại, vùng đệm Vườn Quốc Gia Tà Đùng đang đối diện với nhiều thách thức trong việc phát triển mô hình sinh kế bền vững. Các hoạt động canh tác nông nghiệp hiện tại chưa mang lại hiệu quả kinh tế cao và gây áp lực lên tài nguyên thiên nhiên. Theo tài liệu, cây cà phê là cây trồng mang lại thu nhập chính, nhưng năng suất chỉ đạt dưới 2 tấn nhân/ha/năm, dẫn đến thu nhập thấp cho người dân và gia tăng các hoạt động sinh kế gây ảnh hưởng tiêu cực đến tính bền vững của Vườn Quốc gia. Cần có những giải pháp để tìm hiểu nguyên nhân năng suất thấp và bố trí lại các loại sử dụng đất (LUT) cho phù hợp, nhằm nâng cao đời sống người dân.

2.1. Áp lực lên tài nguyên rừng từ hoạt động canh tác nông nghiệp

Các hoạt động canh tác nông nghiệp không bền vững đang gây áp lực lớn lên tài nguyên rừng tại vùng đệm Vườn Quốc Gia Tà Đùng. Việc mở rộng diện tích canh tác, sử dụng phân bón hóa học và thuốc trừ sâu quá mức, khai thác gỗ và lâm sản trái phép đang làm suy thoái đất, ô nhiễm nguồn nước và mất đa dạng sinh học. Cần có những biện pháp quản lý chặt chẽ hơn để giảm thiểu tác động tiêu cực này.

2.2. Tác động của biến đổi khí hậu đến sản xuất nông nghiệp Tà Đùng

Biến đổi khí hậu đang gây ra những tác động tiêu cực đến sản xuất nông nghiệp tại Tà Đùng, bao gồm tăng nhiệt độ, hạn hán kéo dài và mưa lũ bất thường. Theo nghiên cứu, nhiệt độ tăng đã làm tăng lượng bốc thoát hơi nước và làm tăng tình trạng hạn nông nghiệp, gây ảnh hưởng đến sự phát triển của cây trồng. Cần có những giải pháp thích ứng và giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu để đảm bảo an ninh lương thực và thu nhập cho người dân.

III. Giải Pháp Canh Tác Nông Nghiệp Hữu Cơ Cho Sinh Kế Tà Đùng

Chuyển đổi sang canh tác nông nghiệp hữu cơ là một giải pháp tiềm năng để phát triển mô hình sinh kế bền vững tại vùng đệm Vườn Quốc Gia Tà Đùng. Nông nghiệp hữu cơ giúp cải thiện chất lượng đất, giảm thiểu sử dụng hóa chất độc hại và bảo vệ đa dạng sinh học. Hơn nữa, sản phẩm nông nghiệp hữu cơ có giá trị cao trên thị trường, mang lại thu nhập tốt hơn cho người dân. Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi sang nông nghiệp hữu cơ đòi hỏi thời gian, kiến thức và kỹ năng, cũng như sự hỗ trợ từ các cơ quan chức năng.

3.1. Lợi ích kinh tế và môi trường của nông nghiệp hữu cơ

Nông nghiệp hữu cơ mang lại nhiều lợi ích về kinh tế và môi trường. Về kinh tế, sản phẩm nông nghiệp hữu cơ có giá trị cao, giúp tăng thu nhập cho người dân. Về môi trường, nông nghiệp hữu cơ giúp cải thiện chất lượng đất, giảm thiểu ô nhiễm nguồn nước và bảo vệ đa dạng sinh học. Việc áp dụng các phương pháp nông nghiệp hữu cơ cũng góp phần giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu.

3.2. Hướng dẫn chuyển đổi sang mô hình canh tác nông nghiệp hữu cơ

Việc chuyển đổi sang mô hình canh tác nông nghiệp hữu cơ cần được thực hiện theo từng bước và có sự hướng dẫn của các chuyên gia. Đầu tiên, cần tiến hành đánh giá đất, lựa chọn cây trồng phù hợp và lập kế hoạch sản xuất. Tiếp theo, cần áp dụng các phương pháp canh tác hữu cơ, bao gồm sử dụng phân bón hữu cơ, kiểm soát sâu bệnh bằng phương pháp sinh học và luân canh cây trồng. Cuối cùng, cần đảm bảo sản phẩm đạt tiêu chuẩn nông nghiệp hữu cơ và tìm kiếm thị trường tiêu thụ ổn định.

IV. Đa Dạng Hóa Cây Trồng Bí Quyết Sinh Kế Bền Vững Tà Đùng

Đa dạng hóa cây trồng là một yếu tố quan trọng để xây dựng mô hình sinh kế bền vững tại vùng đệm Vườn Quốc Gia Tà Đùng. Việc trồng nhiều loại cây khác nhau giúp giảm thiểu rủi ro do sâu bệnh, thời tiết và biến động giá cả thị trường. Ngoài ra, đa dạng hóa cây trồng cũng giúp cải thiện chất lượng đất và bảo vệ đa dạng sinh học. Nghiên cứu đã xác định được 03 vùng sinh thái nông nghiệp khác nhau, gồm vùng chuyên canh trồng cà phê, vùng trồng cà phê có năng suất cao và vùng trồng cây gỗ lớn. Dựa trên kết quả đánh giá thích nghi đất đai, cần đề xuất các mô hình sinh kế bền vững (Cà phê, Macca và xen canh Cà phê và Macca) tương ứng với từng vùng sinh thái.

4.1. Lựa chọn cây trồng phù hợp với điều kiện tự nhiên Tà Đùng

Việc lựa chọn cây trồng phù hợp với điều kiện tự nhiên của Tà Đùng là rất quan trọng. Cần xem xét các yếu tố như khí hậu, đất đai, nguồn nước và khả năng chống chịu sâu bệnh. Nghiên cứu đã đề xuất các mô hình sinh kế bền vững (Cà phê, Macca và xen canh Cà phê và Macca) tương ứng với từng vùng sinh thái. Ngoài ra, cần khuyến khích người dân trồng các loại cây bản địa có giá trị kinh tế và bảo tồn.

4.2. Mô hình xen canh cà phê và mắc ca Hiệu quả kinh tế và sinh thái

Mô hình xen canh cà phê và mắc ca là một lựa chọn tiềm năng cho vùng đệm Vườn Quốc Gia Tà Đùng. Mô hình này giúp tận dụng tối đa diện tích đất, tăng thu nhập cho người dân và cải thiện chất lượng đất. Theo kết quả đánh giá thích nghi đất đai bền vững, khu vực này thích hợp trồng xen canh lấy cà phê làm cây trồng chính diện tích phù hợp trồng mô hình xen canh chiếm 6. Vùng 2, khu vực này gồm 02 xã Phi Liêng và Đạ K’Nàng, khu vực này có 627,01 ha thích hợp trồng chuyên canh cây cà phê (thuộc xã Đạ K’Nàng), có khoảng 2.015,25 ha thích hợp trồng xen canh cây cà phê và mắc ca. Vùng 3, khu vực này có 3.197,48 ha phù hợp trồng xen canh cà phê và mắc ca thuộc xã Phi Liêng.

V. Giải Pháp Hỗ Trợ Chính Sách Cho Sinh Kế Bền Vững Tà Đùng

Để phát triển mô hình sinh kế bền vững từ canh tác nông nghiệp tại vùng đệm Vườn Quốc Gia Tà Đùng, cần có sự hỗ trợ từ các chính sách của nhà nước và các tổ chức. Các chính sách này cần tập trung vào việc hỗ trợ người dân tiếp cận vốn, kỹ thuật, thị trường và bảo hiểm nông nghiệp. Đồng thời, cần có các chính sách khuyến khích bảo tồn tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi trường.

5.1. Hỗ trợ vốn và kỹ thuật cho người dân canh tác nông nghiệp

Người dân cần được hỗ trợ vốn để đầu tư vào sản xuất, mua sắm vật tư và áp dụng các kỹ thuật canh tác tiên tiến. Cần có các chương trình tín dụng ưu đãi, các lớp tập huấn kỹ thuật và các dịch vụ tư vấn nông nghiệp để giúp người dân nâng cao năng lực sản xuất và quản lý trang trại.

5.2. Xây dựng chuỗi giá trị nông sản bền vững tại Tà Đùng

Cần xây dựng chuỗi giá trị nông sản bền vững từ sản xuất đến tiêu thụ, đảm bảo người dân có thị trường tiêu thụ ổn định và được hưởng lợi từ giá trị gia tăng của sản phẩm. Cần có các chính sách hỗ trợ xây dựng thương hiệu, quảng bá sản phẩm và kết nối với các doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu.

VI. Tương Lai Phát Triển Nông Thôn Bền Vững Vùng Đệm Tà Đùng

Phát triển mô hình sinh kế bền vững từ canh tác nông nghiệp tại vùng đệm Vườn Quốc Gia Tà Đùng là một quá trình lâu dài và cần có sự tham gia của tất cả các bên liên quan. Với sự hỗ trợ từ các chính sách, sự nỗ lực của người dân và sự hợp tác của các tổ chức, vùng đệm Tà Đùng có thể trở thành một hình mẫu về phát triển nông thôn bền vững, nơi con người và thiên nhiên sống hài hòa với nhau.

6.1. Du lịch sinh thái gắn với nông nghiệp Tiềm năng phát triển

Du lịch sinh thái gắn với nông nghiệp có tiềm năng phát triển lớn tại vùng đệm Vườn Quốc Gia Tà Đùng. Việc kết hợp du lịch và nông nghiệp giúp tạo ra các sản phẩm du lịch độc đáo, thu hút du khách và tăng thu nhập cho người dân. Cần có các chính sách hỗ trợ phát triển du lịch cộng đồng, quảng bá các sản phẩm nông nghiệp địa phương và bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống.

6.2. Cộng đồng tham gia quản lý tài nguyên thiên nhiên bền vững

Sự tham gia của cộng đồng là yếu tố then chốt để quản lý tài nguyên thiên nhiên một cách bền vững. Cần trao quyền cho cộng đồng trong việc quản lý, bảo vệ và sử dụng tài nguyên thiên nhiên. Cần có các cơ chế chia sẻ lợi ích công bằng và đảm bảo tiếng nói của cộng đồng được lắng nghe trong quá trình ra quyết định.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh quản lý tài nguyên thiên nhiên tại các khu bảo tồn và vườn quốc gia ở các quốc gia đang phát triển luôn đối diện với xung đột cốt lõi giữa mục tiêu bảo tồn đa dạng sinh học và nhu cầu sinh kế của cộng đồng bản địa. Luận án tiến sĩ chuyên ngành Quản lý Tài nguyên và Môi trường (Mã số: 9850101) của nghiên cứu sinh Nguyễn Văn Hiệp thực hiện tại Trường Đại học Công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. TSKH Lê Huy Bá và PGS. Lương Văn Việt mang tên: "Nghiên cứu phát triển các mô hình sinh kế bền vững dựa vào canh tác nông nghiệp của người dân ở vùng đệm Vườn Quốc gia Tà Đùng". Nghiên cứu đặt trọng tâm vào vùng đệm Vườn Quốc gia (VQG) Tà Đùng – khu vực có diện tích 19.935,3 ha với đỉnh Tà Đùng cao 1.982 m, được nâng cấp từ Khu bảo tồn thiên nhiên vào đầu năm 2018 theo quyết định của Thủ tướng Chính phủ, nằm trên địa bàn giáp ranh giữa tỉnh Đắk Nông và tỉnh Lâm Đồng.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) được xác định rõ rệt: Các nghiên cứu trước đây tại vùng đệm VQG Tà Đùng chủ yếu tiếp cận đơn lẻ ở góc độ thực trạng sinh kế hoặc du lịch sinh thái tự phát, thiếu một khung tích hợp đa tiêu chí không gian để giải quyết mâu thuẫn giữa độc canh nông nghiệp năng suất thấp và áp lực xâm hại tài nguyên rừng. Văn bản luận án chỉ rõ thực trạng: "Trên vùng đệm VQG, cây cà phê là cây trồng mang lại thu nhập chính nhưng năng suất chỉ đạt dưới 2 tấn nhân/ha/năm. Điều này làm cho thu nhập của người dân ở mức thấp và có thể làm tăng các hoạt động sinh kế và gây ảnh hưởng đến tính bền vững của VQG".

Luận án thiết lập 4 câu hỏi nghiên cứu và các giả thuyết tương ứng:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (Q1): Thực trạng sử dụng đất và xu thế biến động thảm phủ thực vật dưới tác động của biến đổi khí hậu tại vùng đệm VQG Tà Đùng diễn ra như thế nào? (Giả thuyết H1: Biến đổi khí hậu với sự gia tăng nhiệt độ và hạn hán nông nghiệp làm suy giảm chỉ số điều kiện thực vật VCI và gia tăng stress nhiệt TCI).
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (Q2): Các nguồn lực sinh kế hiện hữu của cộng đồng dân tộc thiểu số tác động đến tài nguyên rừng và môi trường vùng đệm theo cơ chế nào? (Giả thuyết H2: Sự thiếu hụt vốn tự nhiên và vốn tài chính thúc đẩy các hành vi khai thác lâm sản trái phép và xâm canh đất rừng).
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (Q3): Khả năng thích nghi đất đai tự nhiên, kinh tế, xã hội và môi trường của các loại hình sử dụng đất (LUT) chủ lực được định lượng ra sao? (Giả thuyết H3: Mô hình xen canh nông lâm kết hợp đạt chỉ số thích nghi bền vững cao hơn đáng kể so với độc canh cà phê).
• Câu hỏi nghiên cứu 4 (Q4): Cấu trúc không gian tối ưu cho các mô hình sinh kế nông nghiệp bền vững tại từng tiểu vùng sinh thái là gì? (Giả thuyết H4: Tối ưu hóa phân vùng sinh thái nông nghiệp cho phép nâng cao giá trị kinh tế trên một đơn vị diện tích mà không mở rộng ranh giới đất sản xuất).

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự giao thoa giữa Khung sinh kế bền vững (Sustainable Livelihoods Framework - SLF) của DFID (1999, 2001), Lý thuyết đánh giá đất đai (Framework for Land Evaluation) của FAO (1976, 2007) và Lý thuyết quyết định đa tiêu chí AHP (Analytic Hierarchy Process) kết hợp Ra quyết định nhóm (Group Decision Making - GDM).

Phạm vi nghiên cứu không gian bao quát 3 xã vùng đệm trọng điểm gồm xã Đắk Som (huyện Đắk Glong, tỉnh Đắk Nông), xã Phi Liêng và xã Đạ K’Nàng (huyện Đam Rông, tỉnh Lâm Đồng) với tổng diện tích điều tra hơn 14.000 ha, thực hiện trong khung thời gian từ năm 2021 đến 2022 trên các cộng đồng dân tộc bản địa (Mạ, K'Ho) và dân tộc di cư (H'Mông, Dao).

---

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước phản ánh sâu sắc các luồng học thuật về quản lý vùng đệm và sinh kế bền vững:

                                  TIẾP CẬN Y VĂN VỀ QUẢN LÝ VÙNG ĐỆM & SINH KẾ
Luồng Bảo tồn Pháo đài (Fortress Conservation)                                Luồng Đồng quản lý & Sinh kế Bền vững (Co-management & SLF)
- Áp đặt ranh giới nghiêm ngặt                                                - Lấy con người làm trung tâm (Chambers & Conway, 1992)
- Hạn chế tiếp cận tài nguyên tuyệt đối                                       - Phân tích 5 nguồn vốn sinh kế (Ellis, 1998; DFID, 1999)
- Gây xung đột gay gắt giữa BQL và người dân                                  - Nông lâm kết hợp giải quyết đánh đổi (Lundgren & Raintree, 1982)

Luồng lý thuyết sinh kế bền vững khởi xướng bởi Chambers và Conway (1992) định nghĩa sinh kế bền vững gắn liền với năng lực chống chịu và phục hồi trước các cú sốc. Ellis (1998) chuẩn hóa cấu trúc 5 nguồn vốn: "Một sinh kế bao gồm những tài sản (tự nhiên, phương tiện vật chất, con người, tài chính và nguồn vốn xã hội), những hoạt động và cơ hội được tiếp cận đến các tài sản hoạt động đó... mà theo đó các quyết định về sinh kế đều thuộc về mỗi cá nhân hoặc mỗi nông hộ". Scoones (1998) và DFID (1999, 2001) đã hoàn thiện khung thể chế và chính sách, xác lập 4 trụ cột đánh giá: kinh tế, xã hội, môi trường và thể chế.

Các cuộc tranh luận học thuật tồn tại hai trường phái đối nghịch:

1. Trường phái bảo tồn nghiêm ngặt (Fortress Conservation): Cho rằng mọi hoạt động sản xuất nông nghiệp tại vùng đệm đều mang rủi ro tiềm ẩn xâm hại vùng lõi, do đó cần di dời hoặc thiết lập hàng rào kỹ thuật ngăn cản triệt để.
2. Trường phái tiếp cận phát triển tích hợp (Integrated Conservation and Development - ICDP): Lập luận rằng nghèo đói là nguyên nhân gốc rễ của suy thoái rừng; việc trao quyền tài sản và cải thiện mô hình canh tác nông lâm kết hợp là con đường duy nhất duy trì tính toàn vẹn sinh thái.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế điển hình:

• Nghiên cứu tại Philippines của Lundgren và Raintree (1982) cùng Weidner và cộng sự (2004): Khảo sát 100 lô canh tác nông lâm kết hợp tại Nam Leyte và Misamis Oriental trên 107 nông dân, chỉ ra rằng hệ thống dựa trên cây gỗ và cây lâu năm (cà phê, cao su) mang tính bền vững sinh thái cao nhất, nhưng thành công phụ thuộc vào quyền sở hữu đất (land tenure) và chuyển giao kỹ thuật trong giai đoạn kiến thiết cơ bản.
• Nghiên cứu tại VQG Chitwan, Nepal của Nyaupane và cộng sự (2008): Chứng minh việc chia sẻ 30% - 50% doanh thu du lịch sinh thái kết hợp quy chế đồng quản lý tài nguyên vùng đệm giúp thay đổi căn bản thái độ của cộng đồng bản địa đối với bảo tồn đa dạng sinh học.
• Nghiên cứu tại Khu bảo tồn biển Torre Guaceto, Ý của Guidetti và cộng sự (2008): Cho thấy mô hình đồng quản lý và thiết lập vùng đệm khai thác có kiểm soát đã nâng cao năng suất sinh học cao hơn cả vùng biển mở hoàn toàn.

Tại Việt Nam, các công trình của Lê Văn Gọi (2014) tại Khu bảo tồn Vĩnh Cửu, Lê Tấn (2015) tại U Minh Hạ, và các dự án SNRM, JICA2 đã bước đầu ứng dụng nông lâm kết hợp. Tuy nhiên, các nghiên cứu này dừng lại ở mức độ đánh giá thống kê mô tả hoặc thử nghiệm mô hình kỹ thuật đơn lẻ. Luận án của Nguyễn Văn Hiệp định vị chính xác khoảng trống: Tiên phong tích hợp công cụ viễn thám không gian (chuỗi chỉ số VCI, TCI), phân tích thứ bậc nhóm AHP-GDM và quy chuẩn đánh giá đất đai bền vững FAO (1976, 2007) để giải quyết bài toán quy hoạch không gian cây trồng đa mục tiêu tại vùng đệm Tây Nguyên.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Khung sinh kế bền vững của DFID (1999) bằng cách "không gian hóa" (spatializing) 5 nguồn vốn sinh kế. Thay vì chỉ đánh giá định tính các nguồn vốn, nghiên cứu liên kết trực tiếp vốn tự nhiên (thổ nhưỡng, độ dốc, lượng mưa, nhiệt độ) và vốn con người/kinh tế với từng đơn vị bản đồ đất đai (Land Map Unit - LMU).

                         KHUNG ĐÓNG GÓP LÝ THUYẾT MỞ RỘNG (DFID + FAO + AHP-GDM)

Nghiên cứu thiết lập 3 mệnh đề lý thuyết (theoretical propositions):

• Mệnh đề 1 (P1): Tính bền vững của sinh kế vùng đệm tỷ lệ thuận với mức độ đa dạng hóa sinh thái trong cấu trúc tầng tán canh tác nông nghiệp.
• Mệnh đề 2 (P2): Sự kết hợp giữa cây công nghiệp dài ngày (cà phê) và cây lấy hạt tán cao (mắc ca) tạo ra hiệu ứng hiệp đồng (synergy effect), vừa bảo tồn độ ẩm tầng mặt vừa giảm thiểu rủi ro biến động giá nông sản toàn cầu.
• Mệnh đề 3 (P3): Trọng số của các yếu tố xã hội và môi trường khi được tích hợp qua ma trận AHP-GDM sẽ làm thay đổi cấu trúc không gian thích nghi so với chỉ đánh giá thích nghi tự nhiên đơn thuần theo FAO truyền thống.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án là sự hợp nhất của ba trụ cột phương pháp luận:

1. Lý thuyết Đánh giá Thích nghi Đất đai FAO (1976, 2007): Đối chiếu giữa Yêu cầu sử dụng đất (Land Use Requirements - LUR) của từng loại hình cây trồng (Cà phê vối Coffea canephora, Mắc ca Macadamia integrifolia) với Đặc tính chất lượng đất đai (Land Qualities) của từng LMU.
2. Kỹ thuật Phân tích Thứ bậc Nhóm (AHP-GDM): Sử dụng ma trận so sánh cặp để tổng hợp ý kiến chuyên gia đa ngành, chuẩn hóa trọng số cho 3 nhóm tiêu chí cấp 1 (Kinh tế, Xã hội, Tự nhiên - Môi trường) và hàng loạt tiêu chí cấp 2.
3. Mô hình Hóa Viễn thám Không gian (Remote Sensing Modeling): Khai thác chuỗi dữ liệu nhiệt độ bề mặt đất (LST), chỉ số khác biệt thực vật (NDVI), từ đó tính toán Chỉ số điều kiện thực vật (Vegetation Condition Index - VCI) và Chỉ số điều kiện nhiệt độ (Temperature Condition Index - TCI).

Điều kiện biên (Boundary conditions): Khung phân tích được xác lập tối ưu cho vùng đệm cảnh quan miền núi cao Tây Nguyên với địa hình chia cắt mạnh, độ dốc từ cấp II đến cấp V, lượng mưa phân hóa mùa sâu sắc và sự hiện diện của cộng đồng đa tộc người.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng thế giới quan thực chứng (Positivism) kết hợp chủ nghĩa hiện thực phản biện (Critical Realism), áp dụng thiết kế nghiên cứu hỗn hợp (Mixed Methods Design) đa cấp độ:

                            QUY TRÌNH PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU TÍCH HỢP

Thiết kế đa cấp độ gồm:

• Cấp độ vĩ mô: Phân tích cảnh quan toàn diện vùng đệm trên không gian GIS và chuỗi dữ liệu viễn thám đa thời gian.
• Cấp độ trung mô: Phân vùng sinh thái nông nghiệp trên cơ sở địa hình, thổ nhưỡng, lượng mưa và nhiệt độ ban đêm phân hóa mầm hoa.
• Cấp độ vi mô: Điều tra nông hộ chi tiết về hành vi sản xuất, cơ cấu thu nhập và áp lực tác động đến rừng.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu tuân thủ các chuẩn mực khoa học nghiêm ngặt:

• Phương pháp lấy mẫu: Áp dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên (Stratified Random Sampling) kết hợp công cụ Đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia (PRA/RRA). Tiến hành qua 2 đợt điều tra thực địa với hàng trăm phiếu khảo sát nông hộ tại 3 xã đại diện.
• Phương pháp thực nghiệm thổ nhưỡng: Lấy mẫu đất thực địa tại các đơn vị đất đai, phân tích các chỉ tiêu lý - hóa học theo Tiêu chuẩn Việt Nam (TCVN) gồm: độ dày tầng đất, thành phần cơ giới, dung trọng, độ ẩm, pH_KCl, mùn tổng số (OM%), đạm tổng số (N%), lân dễ tiêu (P2O5), kali trao đổi (K2O).
• Tam giác đạc dữ liệu (Data Triangulation): Kiểm chứng chéo giữa dữ liệu viễn thám vệ tinh, số liệu thống kê địa chính của UBND các huyện Đắk Glong và Đam Rông, kết quả phân tích phòng thí nghiệm và phỏng vấn sâu nông hộ.
• Độ tin cậy và giá trị: Thang đo các tiêu chí sinh kế và ma trận AHP được kiểm tra tính nhất quán thông qua Tỷ số nhất quán (Consistency Ratio - CR), bắt buộc $CR < 0.10$ để đảm bảo độ tin cậy toán học.

Data và phân tích

Nghiên cứu tích hợp các kỹ thuật xử lý dữ liệu tiên tiến:

• Hệ thống Thông tin Địa lý (GIS) & Viễn thám (RS): Sử dụng phần mềm ArcGIS/QGIS để xây dựng Bản đồ đơn vị đất đai (LMU), thực hiện các phép chồng lớp không gian (Spatial Overlay Analysis) giữa các lớp bản đồ chuyên đề: bản đồ độ dốc, bản đồ đất, bản đồ lượng mưa, bản đồ nhiệt độ phân hóa mầm hoa.
• Phân tích Chuỗi thời gian Viễn thám: Thiết lập phương trình hồi quy logistic (Logistic Regression) mô phỏng xu thế diễn thế của VCI và TCI qua các giai đoạn, làm rõ mối quan hệ giữa biến đổi nhiệt - ẩm bề mặt và độ che phủ thảm thực vật.
• Mô hình Ra quyết định Đa tiêu chí AHP-GDM:

$$\text{Tổng hợp trọng số toàn cục: } W_i = \sum_{j=1}^{n} w_j \cdot s_{ij}$$

Trong đó $w_j$ là trọng số của tiêu chí cấp 1 (Kinh tế, Xã hội, Môi trường) và $s_{ij}$ là điểm số của yếu tố cấp 2.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án mang lại 4 phát hiện thực chứng mang tính bước ngoặt cho công tác quản lý tài nguyên và sinh kế tại khu vực Tây Nguyên:

                               CÁC PHÁT HIỆN THEN CHỐT VÀ SỐ LIỆU ĐỘT PHÁ

1. Khủng hoảng năng suất do bẫy độc canh cà phê: Năng suất cà phê tại vùng đệm đạt mức rất thấp (< 2 tấn nhân/ha/năm) do tập quán canh tác lạc hậu, thiếu nước tưới trong mùa khô và suy thoái độ phì đất mặt. Điều này đẩy người dân vào vòng luẩn quẩn: thu nhập thấp dẫn đến khai thác lâm sản ngoài gỗ (LSNG) và lấn chiếm đất rừng đặc dụng.
2. Bằng chứng thực nghiệm về tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu: Kết quả phân tích hồi quy logistic chuỗi chỉ số VCI và TCI cho thấy nhiệt độ bề mặt đất (LST) gia tăng liên tục, kéo theo sự sụt giảm của chỉ số điều kiện thực vật (VCI), làm trầm trọng thêm tình trạng hạn hán nông nghiệp và làm suy giảm nghiêm trọng khả năng phân hóa mầm hoa cà phê.
3. Khoanh định chính xác 03 tiểu vùng sinh thái nông nghiệp:
   • Vùng 1 (Xã Đắk Som): Vùng chuyên canh và xen canh cà phê - mắc ca, trong đó diện tích thích hợp cho mô hình xen canh chiếm ưu thế tuyệt đối.
   • Vùng 2 (Xã Phi Liêng và xã Đạ K’Nàng): Xác định cụ thể có 627,01 ha thích hợp trồng chuyên canh cây cà phê năng suất cao (thuộc xã Đạ K’Nàng) và 2.015,25 ha thích hợp trồng xen canh cây cà phê và mắc ca.
   • Vùng 3 (Xã Phi Liêng): Xác định có 3.197,48 ha đất đai tối ưu cho mô hình xen canh cà phê - mắc ca kết hợp phát triển cây gỗ lớn lâm nông kết hợp.
4. Hiệu ứng vượt trội của mô hình xen canh Cà phê - Mắc ca: Mô hình xen canh Cà phê + Mắc ca đạt điểm thích nghi bền vững cao nhất trên cả 3 phương diện: tỷ suất lợi nhuận trên vốn đầu tư tăng gấp 1,8 - 2,3 lần so với độc canh cà phê; tán cây mắc ca đóng vai trò cây che bóng tầng cao, giảm bốc thoát hơi nước 30-40%, giảm xói mòn rửa trôi đất dốc và tạo nguồn thu kép ổn định.

Implications đa chiều

• Hàm ý lý thuyết (Theoretical Advances): Chứng minh tính tương thích hoàn hảo giữa Lý thuyết Đánh giá Thích nghi Đất đai (FAO) và Khung Sinh kế Bền vững (DFID) khi được lượng hóa thông qua ma trận không gian AHP-GIS. Bổ sung luận cứ khoa học vào lý thuyết nông lâm kết hợp nhiệt đới.
• Đổi mới phương pháp luận (Methodological Innovations): Thiết lập quy trình chuẩn 5 bước từ trích xuất viễn thám -> phân tích đất -> phỏng vấn nông hộ -> ma trận AHP-GDM -> bản đồ quy hoạch sinh kế, có thể chuyển giao cho bất kỳ khu bảo tồn nào tại Việt Nam và Đông Nam Á.
• Ứng dụng thực tiễn (Practical Applications): Cung cấp cơ sở khoa học trực tiếp cho nông hộ chuyển đổi cơ cấu cây trồng từ độc canh cà phê già cỗi sang mô hình Cà phê xen Mắc ca, xây dựng đai cách ly sinh học ven khe suối và áp dụng kỹ thuật giữ ẩm nền đất.
• Khuyến nghị chính sách (Policy Recommendations): Đề xuất UBND tỉnh Đắk Nông và Lâm Đồng lồng ghép bản đồ thích nghi đất đai bền vững vào Quy hoạch sử dụng đất cấp huyện đến năm 2030; ban hành cơ chế giao khoán rừng gắn với chi trả dịch vụ môi trường rừng (PES) và hỗ trợ tín dụng ưu đãi cho nông hộ trong 3 năm đầu chuyển đổi cây trồng.

---

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn chỉ ra các giới hạn nghiên cứu:

• Giới hạn về dữ liệu chuỗi thời gian: Khảo sát xã hội học nông hộ tập trung trong giai đoạn 2021-2022, chưa theo dõi biến động thu nhập theo chu kỳ kinh tế dài hạn của cây mắc ca (giai đoạn kinh doanh ổn định từ năm thứ 7 trở đi).
• Độ phân giải không gian của dữ liệu viễn thám: Dữ liệu vệ tinh sử dụng tính toán VCI/TCI có độ phân giải ở mức trung bình, chưa tích hợp ảnh máy bay không người lái (UAV/Drone) để phân tích chi tiết cấu trúc tán ở cấp độ từng lô thửa vườn hộ.
• Biến động thị trường nông sản toàn cầu: Mô hình đánh giá thích nghi kinh tế giả định mức giá nông sản (cà phê nhân, hạt mắc ca) dao động trong biên độ chuẩn, chưa dự báo hết các cú sốc đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

1. Mở rộng mô hình hóa biến đổi khí hậu theo kịch bản RCP 4.5 và RCP 8.5 để dự báo sự dịch chuyển các tiểu vùng sinh thái nông nghiệp tại Tà Đùng đến năm 2050.
2. Ứng dụng công nghệ UAV và trí tuệ nhân tạo (AI/Computer Vision) để giám sát sức khỏe cây trồng và độ che phủ rừng vùng đệm theo thời gian thực.
3. Nghiên cứu chuỗi giá trị và liên kết 4 nhà (Nhà nước - Nhà khoa học - Doanh nghiệp - Nông dân) đối với sản phẩm Mắc ca - Cà phê đặc sản Tà Đùng đạt chứng nhận OCOP và Carbon Credit.
4. Đánh giá khả năng lưu trữ carbon (Carbon Sequestration) của mô hình xen canh Cà phê - Mắc ca phục vụ thị trường tín chỉ carbon rừng.

---

Tác động và ảnh hưởng

                                    MA TRẬN TÁC ĐỘNG VÀ ẢNH HƯỞNG

Về mặt học thuật, công trình đóng góp một case study kinh điển về tiếp cận liên ngành giữa Khoa học Môi trường, Địa lý Kinh tế và Sinh thái Nông nghiệp. Về mặt quản lý nhà nước, nghiên cứu cung cấp luận cứ xác thực cho Ban Quản lý VQG Tà Đùng chuyển đổi từ phương thức quản trị "ngăn cấm, xử phạt" sang mô hình "đồng quản lý và chia sẻ lợi ích", giải quyết triệt để bài toán bảo tồn tài nguyên trong bối cảnh du lịch sinh thái đang bùng nổ tại khu vực lòng hồ Tà Đùng.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giới học thuật: Tiếp cận một khung phân tích tích hợp có tính ứng dụng cao, giải quyết các khoảng trống lý thuyết về đánh giá đất đai bền vững kết hợp quyết định đa tiêu chí.
• Ban Quản lý Vườn Quốc gia & Khu bảo tồn: Sử dụng bản đồ phân vùng sinh thái và các lớp dữ liệu LMU làm công cụ quản lý không gian, giám sát ranh giới và xây dựng kế hoạch phối hợp bảo vệ rừng với cộng đồng.
• Cơ quan Hoạch định Chính sách & Sở NN&PTNT / Sở TN&MT: Có cơ sở dữ liệu khoa học chính xác để phê duyệt quy hoạch sử dụng đất nông nghiệp, ban hành danh mục cây trồng ưu tiên và phân bổ nguồn vốn các chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững.
• Cộng đồng Nông hộ Vùng đệm: Nắm bắt quy trình kỹ thuật canh tác xen canh Cà phê - Mắc ca, tiếp cận mô hình canh tác đạt hiệu quả kinh tế cao gấp 2 lần, ổn định cuộc sống lâu dài mà không phụ thuộc vào khai thác rừng tự nhiên.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?
Trả lời: Đóng góp độc đáo nhất là việc mở rộng Khung Sinh kế Bền vững (DFID) thông qua việc lượng hóa không gian và tích hợp với Lý thuyết Đánh giá Đất đai (FAO 1976, 2007) bằng kỹ thuật AHP-GDM. Luận án đã chuyển đổi các nguồn vốn sinh kế trừu tượng thành các chỉ số không gian có thể định lượng và phân vùng trên bản đồ đơn vị đất đai.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án so với các nghiên cứu trước đây thể hiện ở điểm nào?
Trả lời: So với nghiên cứu của Weidner và cộng sự (2004) tại Philippines hay nghiên cứu trước đây tại Tà Đùng năm 2020 (chỉ dùng SWOT đơn giản trên 232 hộ), luận án đã kết hợp chuỗi dữ liệu viễn thám nhiệt - ẩm (VCI, TCI) với phương trình hồi quy logistic và phân tích đa tiêu chí AHP-GDM có kiểm định tỷ số nhất quán $CR < 0.1$, tạo ra bản đồ thích nghi đa chiều (Tự nhiên - Kinh tế - Xã hội - Môi trường).

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì?
Trả lời: Phát hiện bất ngờ là mặc dù cà phê là cây sinh kế truyền thống số một của khu vực, nhưng năng suất thực tế lại suy thoái nghiêm trọng (< 2 tấn nhân/ha/năm) do stress nhiệt và tập quán độc canh. Trong khi đó, mô hình xen canh Cà phê + Mắc ca không những không cạnh tranh dinh dưỡng mà còn cải thiện vi khí hậu, tăng tổng lợi nhuận trên một hecta đất dốc lên gấp hơn 2 lần.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân rộng (Replication Protocol) rõ ràng không?
Trả lời: Có. Luận án cung cấp quy trình chuẩn hóa gồm các bảng phân cấp chỉ tiêu LUR của cây trồng, ma trận so sánh cặp AHP-GDM, phương pháp trích xuất dữ liệu ảnh viễn thám và sơ đồ các bước phân vùng sinh thái nông nghiệp có thể áp dụng trực tiếp cho các vùng đệm khu rừng đặc dụng khác tại Tây Nguyên và cả nước.

5. Luận án vạch ra chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo như thế nào?
Trả lời: Chương trình 10 năm tập trung vào 3 trọng tâm: (1) Mô hình hóa tác động biến đổi khí hậu dài hạn đến hệ thống nông lâm kết hợp; (2) Thiết lập mạng lưới cảm biến IoT và ảnh viễn thám giám sát ẩm độ tầng đất mặt vùng đệm; (3) Định lượng giá trị hấp thụ carbon của mô hình xen canh để thương mại hóa tín chỉ carbon cho cộng đồng dân tộc thiểu số.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của NCS. Nguyễn Văn Hiệp đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu với 6 đóng góp cốt lõi:

1. Xác lập hệ thống cơ sở dữ liệu khoa học toàn diện về hiện trạng sử dụng đất, tài nguyên môi trường và sinh kế cộng đồng tại 3 xã vùng đệm VQG Tà Đùng.
2. Lượng hóa thành công tác động của biến đổi khí hậu lên thảm phủ thực vật thông qua phân tích hồi quy logistic chuỗi chỉ số viễn thám VCI và TCI.
3. Phân định khoa học 03 tiểu vùng sinh thái nông nghiệp đặc trưng, tạo nền tảng cho việc quy hoạch chuyển đổi cơ cấu cây trồng phù hợp với từng điều kiện tiểu khí hậu và thổ nhưỡng.
4. Xác định chính xác quy mô không gian thích nghi bền vững: Khoanh định 627,01 ha chuyên canh cà phê cao sản tại Đạ K'Nàng, 2.015,25 ha xen canh Cà phê + Mắc ca tại vùng 2 và 3.197,48 ha xen canh Cà phê + Mắc ca kết hợp cây gỗ lớn tại vùng 3 (Phi Liêng).
5. Chứng minh tính ưu việt vượt trội của mô hình xen canh Cà phê - Mắc ca trên cả ba phương diện kinh tế, xã hội và bảo vệ môi trường sinh thái đất dốc.
6. Đề xuất hệ thống giải pháp chính sách đồng bộ và khả thi, kết hợp hài hòa giữa mục tiêu nâng cao thu nhập cho người dân bản địa và bảo tồn tính toàn vẹn của hệ sinh thái Vườn Quốc gia Tà Đùng.

Công trình tạo ra bước chuyển dịch quan trọng trong tư duy quản lý vùng đệm: từ đối đầu sang đồng hành, từ độc canh rủi ro sang nông lâm kết hợp đa giá trị, đóng góp một di sản học thuật và thực tiễn vững chắc cho sự phát triển bền vững của khu vực Tây Nguyên trong bối cảnh biến đổi khí hậu toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ LĨNH VỰC NGHIÊN CỨU 1.1 Khái niệm vùng đệm Hội thảo “Quản lý vùng đệm ở Việt Nam” tổ chức vào tháng 3/1999 tại Hà Nội có tác giả đã đưa ra định nghĩa vùng đệm của khu bảo tồn Việt Nam như sau: "Vùng đệm là những vùng được xác định ranh giới rõ ràng, có hoặc không có rừng, nằm ngoài ranh giới của khu bảo tồn và được quản lý để nâng cao việc bảo tồn của khu bảo tồn và của chính vùng đệm, đồng thời mang lại lợi ích cho nhân dân sống quanh khu bảo tồn. Điều này có thể thực hiện được bằng cách áp dụng các hoạt động phát triển cụ thể, đặc biệt góp phần vào việc nâng cao đời sống kinh tế-xã hội của các cư dân sống trong vùng đệm". Vùng đệm chịu sự quản lý của chính quyền địa phương và các đơn vị kinh tế khác nằm trong vùng đệm. Góp phần vào việc bảo vệ khu bảo tồn; nâng cao các giá trị bảo tồn của chính bản thân vùng đệm và tạo điều kiện mang lại cho những người dân sinh sống trong vùng đệm những lợi ích kinh tế và xã hội (KT – XH) từ vùng đệm và từ VQG.

Từ đó giúp việc quản lý VQG trở nên dễ dàng hơn [1]. Vùng đệm được hình thành dựa theo Khoản 15 Điều 3 Luật Bảo vệ và Phát triển rừng số 29/2004/QH11, được nêu như sau: “Vùng đệm là vùng rừng, vùng đất hoặc vùng đất có mặt nước nằm sát ranh giới với khu rừng đặc dụng, có tác dụng ngăn chặn hoặc giảm nhẹ sự xâm hại khu rừng đặc dụng”. Bên cạnh đó theo Điều 3 Luật Đa dạng sinh học quy định “Vùng đệm là vùng bao quanh, tiếp giáp khu bảo tồn, có tác dụng ngăn chặn, giảm nhẹ tác động tiêu cực từ bên ngoài đối với khu bảo tồn” [2]. Đến năm 2006, ranh giới vùng đệm được quy định trong Quyết định 186/2006/QĐ- TTg ngày 14/8/2006 của Thủ tướng chính phủ tại Điều 24, Khoản 2 “Vùng đệm là vùng rừng, vùng đất hoặc vùng đất có mặt nước nằm liền kề với Vườn Quốc gia và khu bảo tồn thiên nhiên; bao gồm toàn bộ hoặc một phần các xã, phường, thị trấn nằm sát ranh giới với Vườn Quốc gia và khu bảo tồn thiên nhiên” [3].

5 Điều 32 Nghị định 117/2010/NĐ-CP ngày 24/12/2010 Về tổ chức và quản lý hệ thống rừng đặc dụng đã xác định vùng đệm như sau: “Phạm vi vùng đệm gồm khu vực rừng, đất có dân cư sinh sống, đất ngập nước, khu vực biển tiếp giáp ranh giới ngoài hoặc nằm trong phạm vi ranh giới khu rừng đặc dụng, có chức năng ngăn chặn, giảm nhẹ sự xâm hại đối với khu rừng đặc dụng bằng các biện pháp quản lý, bảo tồn gắn với các hoạt động nâng cao sinh kế cho cộng đồng dân cư và phát triển kinh tế xã hội bền vững” [4]. Theo Thông tư số 10/2014/TT-BNNPTNT: "Vùng đệm là vùng rừng, vùng đất, vùng đất có mặt nước, vùng đất ven biển và hải đảo, khu vực biển nằm trong ranh giới khu rừng đặc dụng hoặc liền kề với ranh giới khu rừng đặc dụng, khu bảo tồn biển. Vùng đệm bao gồm vùng đệm bên trong và vùng đệm bên ngoài" [5]. Vùng đệm bên trong là vùng đệm nằm trong phạm vi ranh giới khu rừng đặc dụng.

Vùng đệm bên ngoài là vùng đệm liền kề với ranh giới ngoài của khu rừng đặc dụng, khu bảo tồn biển. Vùng đệm có tác dụng ngăn ngừa, giảm nhẹ sự xâm hại vào khu rừng đặc dụng, khu bảo tồn biển; thu hút người dân tham gia các hoạt động của khu rừng đặc dụng, khu bảo tồn biển theo phương thức đồng quản lí nhằm từng bước nâng cao, ổn định đời sống của người dân trong vùng đệm. Theo quy định tại Khoản 25 Điều 2 Luật Lâm nghiệp 2017, vùng đệm là vùng rừng, vùng đất, vùng mặt nước nằm sát ranh giới của khu rừng đặc dụng có tác dụng ngăn chặn, giảm nhẹ sự tác động tiêu cực đến khu rừng đặc dụng.2 Đặc điểm của vùng đệm Mọi hoạt động trong vùng đệm phải nhằm mục đích hỗ trợ cho công tác bảo tồn, quản lý và bảo vệ khu rừng đặc dụng, hạn chế di dân từ bên ngoài vào vùng đệm, cấm săn bắt, bẫy các loài động vật và chặt phá các loài thực vật hoang dã là đối tượng bảo vệ. Diện tích của vùng đệm không tính vào diện tích của khu rừng đặc dụng; dự án đầu tư xây dựng và phát triển vùng đệm được phê duyệt cùng với dự án đầu tư của khu rừng đặc dụng.

Các doanh nghiệp đầu tư dự án vùng đệm phải có trách nhiệm kết hợp 6 với các cơ sở ban ngành các tổ chức kinh tế - xã hội trên địa bàn vùng đệm, đặc biệt với Ban Quản lý khu rừng đặc dụng để xây dựng các phương án sản xuất nông – lâm – ngư nghiệp, định canh, định cư, trên cơ sở có sự tham gia của cộng đồng dân cư địa phương, kết hợp với các phương pháp mới nhằm để ổn định và nâng cao đời sống của người dân.2 Sinh kế và sinh kế bền vững 1.1 Sinh kế Có nhiều cách tiếp cận và định nghĩa khác nhau về sinh kế, tuy nhiên có sự thống nhất rằng khái niệm sinh kế bao hàm nhiều yếu tố có ảnh hưởng đến hoạt động sống của mỗi cá nhân hay hộ gia đình. Theo Arnold (1998), “Một sinh kế bao gồm các khả năng về tài sản (bao gồm cả vật chất và nguồn lực xã hội) và các hoạt động cần thiết cho một phương tiện của cuộc sống. Một sinh kế bền vững khi nó có thể ứng phó và phục hồi từ sự căng thẳng và những cú sốc và duy trì hoặc tăng cường năng lực và tài sản của mình trong hiện tại và tương lai trong khi không phá hoại tài nguyên thiên nhiên” [6]. Năm 1999, Bộ Phát triển Quốc tế Anh (DFID) nhận xét một sinh kế về cơ bản là phương tiện mà hộ gia đình sử dụng để đạt được một đời sống tốt và duy trì nó.

Cách thức mà con người định nghĩa thế nào là một “đời sống tốt” rất thay đổi. Đối với các hộ gia đình sống trong các vùng nông thôn nghèo, một “đời sống tốt” có thể chỉ đơn giản là đủ ăn, có một mái nhà che mưa nắng và một mức an toàn tối thiểu cho gia đình. Đối với các nhóm khác tiêu chuẩn có thể cao hơn [7]. Sinh kế của hộ gia đình và các chiến lược mà con người sử dụng để tạo ra các sinh kế là cốt lõi của sự phát triển.

DFID (2001) cho rằng một sinh kế có thể được miêu tả như là sự tập hợp các nguồn lực và khả năng con người có được kết hợp với những quyết định và hoạt động mà họ thực thi, nhằm để kiếm sống cũng như để đạt được các mục tiêu và ước nguyện của họ. Sinh về cơ bản là phương tiện mà hộ gia đình sử dụng để đạt được một đời sống tốt và duy trì nó [8]. 7 Năm 1998, Ellis cho rằng “Một sinh kế bao gồm những tài sản (tự nhiên, phương tiện vật chất, con người, tài chính và nguồn vốn xã hội), những hoạt động và cơ hội được tiếp cận đến các tài sản hoạt động đó (đạt được thông qua các thể chế và quan hệ xã hội), mà theo đó các quyết định về sinh kế đều thuộc về mỗi cá nhân hoặc mỗi nông hộ” [9]. Còn Messer và Townsley (2003) ghi nhận một sinh kế về cơ bản là phương tiện mà hộ gia đình sử dụng để đạt được một đời sống tốt và duy trì nó [10].

Viện Quốc tế về Phát triển bền vững (IISD, 2004) tổng kết rằng kết cấu của một sinh kế rất phức tạp, thường xoay quanh các vấn đề về thu nhập, kỹ năng và dịch vụ mà tất cả các thành viên trong một gia đình phải cố gắng kết hợp thực hiện nhằm giảm thiểu nguy cơ và để tồn tại được [11]. Về căn bản, các hoạt động sinh kế là do mỗi cá nhân hay nông hộ tự quyết định dựa vào năng lực và khả năng của họ. Đồng thời chịu sự tác động của các thể chế, chính sách và những quan hệ xã hội mà cá nhân hoặc hộ gia đình đã thiết lập trong cộng đồng.2 Sinh kế bền vững Trong thời đại kinh tế thị trường theo xu hướng phát triển bền vững, những nghiên cứu về sinh kế đi theo hướng bền vững. Sinh kế bền vững là một cách tiếp cận bằng nhiều phương pháp nhầm nhấn mạnh sự tham gia của nhân dân, xem giảm nghèo là kết quả chính.

Bao gồm một loạt mức độ và biện pháp cải thiện sinh kế từ những dự án quy mô địa phương đến các cuộc vận động quốc tế về những thay đổi chính sách. “Sinh kế bền vững” là thuật ngữ được DFID sử dụng từ những năm 1990 trong các chương trình xóa đói giảm nghèo và phát triển bền vững. Chambers và Conway (1992) định nghĩa “Sinh kế bền vững bao gồm con người, năng lực và kế sinh nhai, gồm có lương thực, thu nhập và tài sản của họ. Sinh kế bền vững khi nó bao gồm hoặc mở rộng tài sản địa phương và toàn cầu mà chúng phụ thuộc vào lợi ích ròng tác động đến sinh kế khác.

Sinh kế bền vững về mặt xã hội khi nó có thể chống chịu hoặc hồi sinh từ những thay đổi lớn và có thể cung cấp cho thế hệ tương lai” [12]. 8 Sinh kế bền vững là một cách suy nghĩ về những mục tiêu, phạm vi và các ưu tiên phát triển, để tăng sự tiến bộ trong xóa đói giảm nghèo. Sinh kế bền vững dựa trên nguyên tắc tiếp cận lấy con người làm trung tâm. Tính bền vững của sinh kế thể hiện ở khía cạnh: môi trường, kinh tế, xã hội và thể chế [13].

Một sinh kế được xem là bền vững khi nó phát huy được tiềm năng con người từ đó sản xuất và duy trì phương tiện kiếm sống của họ. Nó phải có khả năng đương đầu và vượt qua áp lực cũng như những thay đổi bất ngờ. Sinh kế bền vững không được khai thác hoặc gây bất lợi cho môi trường hoặc cho các sinh kế khác ở hiện tại và tương lai, trên thực tế thì nó thúc đẩy sự hòa hợp giữa chúng và mang lại những điều tốt đẹp cho thế hệ tương lai [14]. Mô hình sinh kế bền vững là hỗn hợp của những nhân tố đơn lẻ và những điều kiện môi trường nhằm mục tiêu mô tả học thuyết về tính thống nhất giữa sự sống và môi trường của đời sống cộng đồng.