Nghiên cứu phát triển các mô hình sinh kế bền vững dựa vào canh tác nông nghiệp của người dân ở vùng đệm vườn quốc gia tà đùng

Nghiên cứu mô hình sinh kế bền vững cho người dân vùng đệm Vườn quốc gia Tà Đùng dựa trên canh tác nông nghiệp. Giải pháp phát triển kinh tế địa phương.

• Tác giả: Nguyễn Văn Hiệp
• Người hướng dẫn: GS. Lê Huy Bá
• Trường học: Trường Đại học Công Nghiệp Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Quản Lý Tài Nguyên Và Môi Trường
• Đề tài: Nghiên cứu phát triển các mô hình sinh kế bền vững dựa vào canh tác nông nghiệp của người dân ở vùng đệm vườn quốc gia Tà Đùng
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC HÌNH ẢNH
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ LĨNH VỰC NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan các nghiên cứu về mô hình canh tác liên quan đến vùng đệm
• 1.2. Đặc điểm vùng nghiên cứu
• 1.3. Các tồn tại và giả thuyết nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Nội dung nghiên cứu của luận án
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Đánh giá hiện trạng sử dụng đất vùng đệm VQG Tà Đùng
• 3.2. Xu thế của thảm phủ trên khu vực VQG và các nguyên nhân liên quan
• 3.3. Đánh giá các nguồn lực sinh kế và các áp lực đến tài nguyên rừng và môi trường VQG Tà Đùng
• 3.3.1. Đánh giá nguồn lực sinh kế và tình hình canh tác nông nghiệp của cộng đồng tại khu vực nghiên cứu
• 3.3.2. Đánh giá tác động của sinh kế đến tài nguyên rừng và môi trường VQG Tà Đùng
• 3.4. Phân vùng sinh thái và đánh giá thích nghi đất đai phục vụ canh tác bền vững
• 3.4.1. Phân vùng sinh thái nông nghiệp
• 3.4.2. Đánh giá thích nghi đất đai
• 3.5. Phân tích SWOT
• 3.6. Các giải pháp để cải thiện sinh kế nhằm giảm tác động đến tài nguyên rừng và môi trường VQG Tà Đùng
• 3.6.1. Đề xuất sử dụng đất nông nghiệp
• 3.6.2. Đề xuất một số giải pháp nhằm triển khai các mô hình sản xuất tại vùng đệm kết hợp công tác bảo tồn VQG Tà Đùng
• 3.6.3. Một số giải pháp triển khai mô hình canh tác nông nghiệp tại VQG Tà Đùng
• 3.6.4. Đề xuất giải pháp bảo vệ, phục hồi, phát triển nông nghiệp trong vùng đệm VQG Tà Đùng có sự tham gia của cộng đồng
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• Danh mục công trình công bố của tác giả
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• LÝ LỊCH TRÍCH NGANG

Tóm tắt

I. Tổng Quan Mô Hình Sinh Kế Bền Vững Tại Vùng Đệm Tà Đùng

Sinh kế bền vững đã trở thành một chủ đề quan trọng trên toàn cầu, cả về lý thuyết lẫn thực tiễn. Về mặt lý thuyết, cách tiếp cận sinh kế bền vững dựa trên sự phát triển các tư tưởng về giảm nghèo và duy trì cuộc sống của người dân. Lấy con người làm trung tâm, nó tập trung vào việc giúp người dân tìm kiếm sinh kế dựa trên cơ hội và hỗ trợ họ tiếp cận các nguồn lực. Về mặt thực tiễn, cách tiếp cận này xuất phát từ các mục tiêu giảm nghèo và tăng thu nhập. Nghiên cứu về sinh kế bền vững vẫn mang tính thời sự, đặc biệt khi nhu cầu của người nghèo được ưu tiên trong các chính sách phát triển. Mô hình sinh kế bền vững đã trở thành một cách tiếp cận vững chắc, phù hợp thực tiễn ở nhiều khu vực. Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức trong quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường, đảm bảo sinh kế bền vững là vấn đề trọng tâm. Các hoạt động sinh kế ngày càng đa dạng, mang lại các bản sắc và ý nghĩa khác nhau, song cũng đặt ra nhiều thách thức trong công tác quản lý và bảo tồn tài nguyên.

1.1. Vườn Quốc Gia Tà Đùng Tiềm năng và thách thức sinh kế

Vườn Quốc Gia Tà Đùng có vai trò quan trọng trong công tác bảo tồn tài nguyên thiên nhiên của khu vực Tây Nguyên. Tuy nhiên, khu vực này đang đối mặt với nhiều thách thức do tác động của con người, sự xâm canh, xâm cư, khai thác gỗ và lâm sản ngoài gỗ trái phép, và săn bắn động vật hoang dã. Các hoạt động sinh kế từ các cộng đồng dân cư địa phương, cùng với tác động của biến đổi khí hậu, làm cho các hệ sinh thái của vườn quốc gia suy giảm đa dạng sinh học ngày càng nghiêm trọng.

1.2. Canh Tác Nông Nghiệp Bền Vững Giải pháp cho sinh kế Tà Đùng

Trên cơ sở đánh giá ưu, nhược điểm của các mô hình canh tác nông nghiệp hiện hữu kết hợp với điều kiện tự nhiên và các tiêu chí bền vững, cần có những nghiên cứu sâu rộng để đề xuất các giải pháp canh tác nông nghiệp bền vững. Các giải pháp này cần hướng đến việc nâng cao nhận thức và đời sống của người dân, đồng thời đảm bảo bảo tồn tài nguyên thiên nhiên và đa dạng sinh học.

II. Thực Trạng Thách Thức Phát Triển Sinh Kế Bền Vững Tà Đùng

Hiện tại, vùng đệm Vườn Quốc Gia Tà Đùng đang đối diện với nhiều thách thức trong việc phát triển mô hình sinh kế bền vững. Các hoạt động canh tác nông nghiệp hiện tại chưa mang lại hiệu quả kinh tế cao và gây áp lực lên tài nguyên thiên nhiên. Theo tài liệu, cây cà phê là cây trồng mang lại thu nhập chính, nhưng năng suất chỉ đạt dưới 2 tấn nhân/ha/năm, dẫn đến thu nhập thấp cho người dân và gia tăng các hoạt động sinh kế gây ảnh hưởng tiêu cực đến tính bền vững của Vườn Quốc gia. Cần có những giải pháp để tìm hiểu nguyên nhân năng suất thấp và bố trí lại các loại sử dụng đất (LUT) cho phù hợp, nhằm nâng cao đời sống người dân.

2.1. Áp lực lên tài nguyên rừng từ hoạt động canh tác nông nghiệp

Các hoạt động canh tác nông nghiệp không bền vững đang gây áp lực lớn lên tài nguyên rừng tại vùng đệm Vườn Quốc Gia Tà Đùng. Việc mở rộng diện tích canh tác, sử dụng phân bón hóa học và thuốc trừ sâu quá mức, khai thác gỗ và lâm sản trái phép đang làm suy thoái đất, ô nhiễm nguồn nước và mất đa dạng sinh học. Cần có những biện pháp quản lý chặt chẽ hơn để giảm thiểu tác động tiêu cực này.

2.2. Tác động của biến đổi khí hậu đến sản xuất nông nghiệp Tà Đùng

Biến đổi khí hậu đang gây ra những tác động tiêu cực đến sản xuất nông nghiệp tại Tà Đùng, bao gồm tăng nhiệt độ, hạn hán kéo dài và mưa lũ bất thường. Theo nghiên cứu, nhiệt độ tăng đã làm tăng lượng bốc thoát hơi nước và làm tăng tình trạng hạn nông nghiệp, gây ảnh hưởng đến sự phát triển của cây trồng. Cần có những giải pháp thích ứng và giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu để đảm bảo an ninh lương thực và thu nhập cho người dân.

III. Giải Pháp Canh Tác Nông Nghiệp Hữu Cơ Cho Sinh Kế Tà Đùng

Chuyển đổi sang canh tác nông nghiệp hữu cơ là một giải pháp tiềm năng để phát triển mô hình sinh kế bền vững tại vùng đệm Vườn Quốc Gia Tà Đùng. Nông nghiệp hữu cơ giúp cải thiện chất lượng đất, giảm thiểu sử dụng hóa chất độc hại và bảo vệ đa dạng sinh học. Hơn nữa, sản phẩm nông nghiệp hữu cơ có giá trị cao trên thị trường, mang lại thu nhập tốt hơn cho người dân. Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi sang nông nghiệp hữu cơ đòi hỏi thời gian, kiến thức và kỹ năng, cũng như sự hỗ trợ từ các cơ quan chức năng.

3.1. Lợi ích kinh tế và môi trường của nông nghiệp hữu cơ

Nông nghiệp hữu cơ mang lại nhiều lợi ích về kinh tế và môi trường. Về kinh tế, sản phẩm nông nghiệp hữu cơ có giá trị cao, giúp tăng thu nhập cho người dân. Về môi trường, nông nghiệp hữu cơ giúp cải thiện chất lượng đất, giảm thiểu ô nhiễm nguồn nước và bảo vệ đa dạng sinh học. Việc áp dụng các phương pháp nông nghiệp hữu cơ cũng góp phần giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu.

3.2. Hướng dẫn chuyển đổi sang mô hình canh tác nông nghiệp hữu cơ

Việc chuyển đổi sang mô hình canh tác nông nghiệp hữu cơ cần được thực hiện theo từng bước và có sự hướng dẫn của các chuyên gia. Đầu tiên, cần tiến hành đánh giá đất, lựa chọn cây trồng phù hợp và lập kế hoạch sản xuất. Tiếp theo, cần áp dụng các phương pháp canh tác hữu cơ, bao gồm sử dụng phân bón hữu cơ, kiểm soát sâu bệnh bằng phương pháp sinh học và luân canh cây trồng. Cuối cùng, cần đảm bảo sản phẩm đạt tiêu chuẩn nông nghiệp hữu cơ và tìm kiếm thị trường tiêu thụ ổn định.

IV. Đa Dạng Hóa Cây Trồng Bí Quyết Sinh Kế Bền Vững Tà Đùng

Đa dạng hóa cây trồng là một yếu tố quan trọng để xây dựng mô hình sinh kế bền vững tại vùng đệm Vườn Quốc Gia Tà Đùng. Việc trồng nhiều loại cây khác nhau giúp giảm thiểu rủi ro do sâu bệnh, thời tiết và biến động giá cả thị trường. Ngoài ra, đa dạng hóa cây trồng cũng giúp cải thiện chất lượng đất và bảo vệ đa dạng sinh học. Nghiên cứu đã xác định được 03 vùng sinh thái nông nghiệp khác nhau, gồm vùng chuyên canh trồng cà phê, vùng trồng cà phê có năng suất cao và vùng trồng cây gỗ lớn. Dựa trên kết quả đánh giá thích nghi đất đai, cần đề xuất các mô hình sinh kế bền vững (Cà phê, Macca và xen canh Cà phê và Macca) tương ứng với từng vùng sinh thái.

4.1. Lựa chọn cây trồng phù hợp với điều kiện tự nhiên Tà Đùng

Việc lựa chọn cây trồng phù hợp với điều kiện tự nhiên của Tà Đùng là rất quan trọng. Cần xem xét các yếu tố như khí hậu, đất đai, nguồn nước và khả năng chống chịu sâu bệnh. Nghiên cứu đã đề xuất các mô hình sinh kế bền vững (Cà phê, Macca và xen canh Cà phê và Macca) tương ứng với từng vùng sinh thái. Ngoài ra, cần khuyến khích người dân trồng các loại cây bản địa có giá trị kinh tế và bảo tồn.

4.2. Mô hình xen canh cà phê và mắc ca Hiệu quả kinh tế và sinh thái

Mô hình xen canh cà phê và mắc ca là một lựa chọn tiềm năng cho vùng đệm Vườn Quốc Gia Tà Đùng. Mô hình này giúp tận dụng tối đa diện tích đất, tăng thu nhập cho người dân và cải thiện chất lượng đất. Theo kết quả đánh giá thích nghi đất đai bền vững, khu vực này thích hợp trồng xen canh lấy cà phê làm cây trồng chính diện tích phù hợp trồng mô hình xen canh chiếm 6. Vùng 2, khu vực này gồm 02 xã Phi Liêng và Đạ K’Nàng, khu vực này có 627,01 ha thích hợp trồng chuyên canh cây cà phê (thuộc xã Đạ K’Nàng), có khoảng 2.015,25 ha thích hợp trồng xen canh cây cà phê và mắc ca. Vùng 3, khu vực này có 3.197,48 ha phù hợp trồng xen canh cà phê và mắc ca thuộc xã Phi Liêng.

V. Giải Pháp Hỗ Trợ Chính Sách Cho Sinh Kế Bền Vững Tà Đùng

Để phát triển mô hình sinh kế bền vững từ canh tác nông nghiệp tại vùng đệm Vườn Quốc Gia Tà Đùng, cần có sự hỗ trợ từ các chính sách của nhà nước và các tổ chức. Các chính sách này cần tập trung vào việc hỗ trợ người dân tiếp cận vốn, kỹ thuật, thị trường và bảo hiểm nông nghiệp. Đồng thời, cần có các chính sách khuyến khích bảo tồn tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi trường.

5.1. Hỗ trợ vốn và kỹ thuật cho người dân canh tác nông nghiệp

Người dân cần được hỗ trợ vốn để đầu tư vào sản xuất, mua sắm vật tư và áp dụng các kỹ thuật canh tác tiên tiến. Cần có các chương trình tín dụng ưu đãi, các lớp tập huấn kỹ thuật và các dịch vụ tư vấn nông nghiệp để giúp người dân nâng cao năng lực sản xuất và quản lý trang trại.

5.2. Xây dựng chuỗi giá trị nông sản bền vững tại Tà Đùng

Cần xây dựng chuỗi giá trị nông sản bền vững từ sản xuất đến tiêu thụ, đảm bảo người dân có thị trường tiêu thụ ổn định và được hưởng lợi từ giá trị gia tăng của sản phẩm. Cần có các chính sách hỗ trợ xây dựng thương hiệu, quảng bá sản phẩm và kết nối với các doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu.

VI. Tương Lai Phát Triển Nông Thôn Bền Vững Vùng Đệm Tà Đùng

Phát triển mô hình sinh kế bền vững từ canh tác nông nghiệp tại vùng đệm Vườn Quốc Gia Tà Đùng là một quá trình lâu dài và cần có sự tham gia của tất cả các bên liên quan. Với sự hỗ trợ từ các chính sách, sự nỗ lực của người dân và sự hợp tác của các tổ chức, vùng đệm Tà Đùng có thể trở thành một hình mẫu về phát triển nông thôn bền vững, nơi con người và thiên nhiên sống hài hòa với nhau.

6.1. Du lịch sinh thái gắn với nông nghiệp Tiềm năng phát triển

Du lịch sinh thái gắn với nông nghiệp có tiềm năng phát triển lớn tại vùng đệm Vườn Quốc Gia Tà Đùng. Việc kết hợp du lịch và nông nghiệp giúp tạo ra các sản phẩm du lịch độc đáo, thu hút du khách và tăng thu nhập cho người dân. Cần có các chính sách hỗ trợ phát triển du lịch cộng đồng, quảng bá các sản phẩm nông nghiệp địa phương và bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống.

6.2. Cộng đồng tham gia quản lý tài nguyên thiên nhiên bền vững

Sự tham gia của cộng đồng là yếu tố then chốt để quản lý tài nguyên thiên nhiên một cách bền vững. Cần trao quyền cho cộng đồng trong việc quản lý, bảo vệ và sử dụng tài nguyên thiên nhiên. Cần có các cơ chế chia sẻ lợi ích công bằng và đảm bảo tiếng nói của cộng đồng được lắng nghe trong quá trình ra quyết định.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Quản lý Tài nguyên và Môi trường (Mã số: 9850101) với đề tài "Nghiên cứu phát triển các mô hình sinh kế bền vững dựa vào canh tác nông nghiệp của người dân ở vùng đệm Vườn Quốc gia Tà Đùng" do nghiên cứu sinh Nguyễn Văn Hiệp thực hiện tại Trường Đại học Công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh, dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. TSKH. Lê Huy Bá và PGS. Lương Văn Việt, hoàn thành năm 2024.

Vườn Quốc gia (VQG) Tà Đùng được thành lập vào đầu năm 2018 trên cơ sở nâng cấp và chuyển hạng từ Khu bảo tồn thiên nhiên Tà Đùng trước đây. Tại vùng đệm của vườn quốc gia, hoạt động canh tác cây cà phê đóng vai trò là nguồn thu nhập chính của các cộng đồng cư dân địa phương. Tuy nhiên, thực trạng sản xuất cho thấy năng suất cây cà phê tại khu vực chỉ đạt mức dưới 2 tấn nhân/ha/năm. Mức năng suất hạn chế này khiến thu nhập của người dân duy trì ở mức thấp, từ đó làm gia tăng các hoạt động khai thác sinh kế tác động tiêu cực đến tài nguyên rừng và môi trường tự nhiên, đe dọa tính bền vững của khu bảo tồn. Bên cạnh đó, các tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu, hiện tượng nhiệt độ tăng cao làm tăng lượng bốc thoát hơi nước và gia tăng hạn hán nông nghiệp, kết hợp với các hoạt động xâm canh, xâm cư, khai thác gỗ, săn bắt và thu hái lâm sản ngoài gỗ trái phép đã đặt ra yêu cầu cấp thiết phải nghiên cứu nguyên nhân, tái cấu trúc không gian sử dụng đất và lựa chọn các mô hình canh tác nông nghiệp thích hợp.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án được xác định rõ ràng:

1. Mục tiêu tổng quát: Phân tích các mô hình canh tác nông nghiệp hiện hữu của người dân ở vùng đệm VQG Tà Đùng nhằm xác định các yếu tố ảnh hưởng đến tính hiệu quả về kinh tế, xã hội và môi trường từ hoạt động sản xuất; từ đó xây dựng và lựa chọn các mô hình sinh kế bền vững dựa vào canh tác nông nghiệp tại vùng đệm nhằm giảm thiểu tác động tiêu cực đến tài nguyên rừng.
2. Mục tiêu cụ thể:
   • (i) Đánh giá hiện trạng sử dụng đất nông nghiệp và xu hướng thay đổi thảm thực vật tại khu vực vùng đệm của VQG Tà Đùng;
   • (ii) Phân tích các hoạt động sinh kế và đánh giá tác động của sinh kế đến tài nguyên rừng và môi trường VQG Tà Đùng;
   • (iii) Phân vùng sinh thái và đánh giá thích nghi đất đai áp dụng cho các mô hình sinh kế từ canh tác nông nghiệp chính tại vùng đệm VQG phục vụ canh tác bền vững;
   • (iv) Đề xuất, chọn lựa mô hình và các giải pháp hỗ trợ cho phát triển sinh kế bền vững.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài:

• Đối tượng nghiên cứu: Các mô hình sinh kế từ hoạt động canh tác nông nghiệp (bao gồm trồng trọt và chăn nuôi) của các hộ đồng bào dân tộc thiểu số (Mạ, K'ho, H'Mông, Dao và các dân tộc khác) sinh sống tại khu vực vùng đệm VQG Tà Đùng.
• Phạm vi không gian: Vùng đệm VQG Tà Đùng gồm 03 xã: xã Đắk Som (thuộc huyện Đắk Glong, tỉnh Đắk Nông), xã Phi Liêng và xã Đạ K'Nàng (thuộc huyện Đam Rông, tỉnh Lâm Đồng). VQG Tà Đùng có tổng diện tích tự nhiên là 19.935,3 ha, tiếp giáp với 7 xã thuộc 4 huyện của 2 tỉnh Đắk Nông và Lâm Đồng, có đỉnh núi Tà Đùng cao nhất khu vực.
• Phạm vi thời gian: Các đợt điều tra thực địa, khảo sát nông hộ và thu thập số liệu được thực hiện trong giai đoạn từ năm 2021 đến năm 2022, kết hợp chuỗi dữ liệu thống kê, kiểm kê đất đai và tài nguyên rừng giai đoạn 2004 - 2022.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã hệ thống hóa các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến quản lý vùng đệm khu bảo tồn và phát triển sinh kế bền vững:

Các nghiên cứu quốc tế

• Lý thuyết và khung phân tích sinh kế: Arnold (1998), DFID (1999, 2001), Ellis (1998), Messer và Townsley (2003), IISD (2004), Chambers và Conway (1992), Scoones (1998), Solesbury (2003) đã thiết lập các khái niệm nền tảng về 5 nguồn vốn sinh kế (tự nhiên, vật chất, con người, tài chính, xã hội) và 4 chiều cạnh bền vững (kinh tế, xã hội, môi trường, thể chế).
• Mô hình nông lâm kết hợp và quản lý tài nguyên dựa vào cộng đồng: Lundgren và Raintree (1982), Weidner và cộng sự (Philippines) nghiên cứu 100 lô nông lâm kết hợp tại Nam Leyte và Misamis Oriental, chỉ ra hệ thống dựa vào cây gỗ và cây cao su mang lại tính bền vững cao; thỏa thuận quản lý rừng cộng đồng (CBFMA) của Bộ Môi trường và Tài nguyên Philippines (DENR, 2004) tại Claveria.
• Bảo tồn và sinh kế cư dân bản địa: Sherry (Canada) tại VQG Vuntut về đồng quản lý văn hóa - sinh thái; J. Sato (Thái Lan) phân tích mức độ phụ thuộc sinh kế và thu nhập vào rừng; Wilkes (Trung Quốc) tại Vân Nam về vai trò tài sản sinh kế; Ajaz-ul-Islam và cộng sự (Ấn Độ) tại Jharkhand về lâm sản ngoài gỗ; UN và REDD tại Nigeria về giảm nghèo gắn với quản lý rừng; Nyaupane và cộng sự (Nepal) tại VQG Chitwan về du lịch sinh thái và bảo tồn; Guidetti và cộng sự (Ý) tại Khu bảo tồn biển Torre Guaceto về đồng quản lý đánh bắt; P. Petrovič (Slovakia) tại VQG Poloniny về cảnh quan nông nghiệp gắn với đa dạng sinh học.

Các nghiên cứu trong nước

• Các chương trình và dự án tiêu biểu: Dự án của tổ chức MCD tại các khu bảo tồn biển; NZAID với sinh kế nông thôn Bình Định (2009-2013); Chương trình nghiên cứu Việt Nam - Hà Lan giai đoạn II (1997-2002) tại VQG Bạch Mã và Nghệ An; Sổ tay hướng dẫn phát triển sinh kế của Bộ Kế hoạch và Đầu tư phối hợp Ngân hàng Thế giới (2014) cho vùng Tây Nguyên; Dự án phục hồi rừng phòng hộ JICA2 (thiết lập 63 mô hình sinh kế cho 1.415 hộ tại 11 tỉnh); Dự án Rừng và Đồng bằng (VFD); Dự án Quản lý tài nguyên thiên nhiên bền vững (SNRM) tại Sơn La.
• Các công trình chuyên sâu theo khu vực: Lê Văn Gọi tại Khu bảo tồn thiên nhiên Mã Đà (Đồng Nai) về sự phụ thuộc vào trồng trọt - chăn nuôi; CORIN và VQG Xuân Thủy (2007) với mô hình trồng nấm rơm; mô hình kinh tế nông hộ tại VQG Bạch Mã; Lê Tấn và cộng sự (2015) tại VQG U Minh Hạ với các mô hình lúa - chuối - cá và tràm; Phạm Quang Tuyến và cộng sự (2019) về trồng sâm Lai Châu dưới tán rừng; Hoàng Văn Sâm và cộng sự về rau rừng tại Lào Cai và Điện Biên; các mô hình nuôi trồng thủy sản có sự tham gia của cộng đồng tại VQG Mũi Cà Mau (SIDA, WWF, HSBC); mô hình chăn nuôi hươu sao sinh sản tại Cúc Phương; Nguyễn Danh và cộng sự tại VQG Kon Ka Kinh với mô hình keo xen sắn; L. Nam và cộng sự tại VQG Chư Yang Sin với mô hình nông lâm kết hợp trên rẫy cà phê và cây hoa màu.

Nghiên cứu tại khu vực VQG Tà Đùng và khoảng trống nghiên cứu

Tại khu vực VQG Tà Đùng, các công trình trước đây chủ yếu tập trung vào:

1. Đề tài định hướng du lịch sinh thái gắn liền với kỹ năng sinh tồn và cộng đồng (năm 2020), chỉ dừng ở việc đánh giá thực trạng tiềm năng du lịch mà chưa triển khai mô hình canh tác cụ thể.
2. Đề tài đánh giá thực trạng sinh kế từ canh tác nông nghiệp của 232 hộ dân (năm 2020), sử dụng ma trận SWOT nhưng chỉ dừng ở 05 yếu tố ảnh hưởng cơ bản (đất đai, khí hậu, phân bón, thị trường, chính sách) mà chưa đánh giá sâu tính bền vững theo phương pháp định lượng.
3. Đề tài đánh giá thích nghi đất đai sơ bộ theo FAO (năm 2021) nhưng chưa tích hợp phân tích không gian đa tiêu chí với các kịch bản biến đổi khí hậu và chưa phân vùng sinh thái để đề xuất mô hình cụ thể cho từng địa bàn xã.

Khoảng trống nghiên cứu luận án giải quyết: Luận án đã tích hợp phương pháp đánh giá thích nghi đất đai bền vững FAO (1976, 2007) với kỹ thuật phân tích thứ bậc nhóm AHP-GDM trong môi trường GIS, kết hợp phân tích chuỗi biến động thảm phủ (VCI, TCI, LST) từ ảnh viễn thám và khảo sát toàn diện 5 nguồn vốn sinh kế của các nông hộ dân tộc thiểu số, từ đó phân vùng sinh thái nông nghiệp và thiết lập mô hình canh tác cụ thể tương ứng cho 3 xã vùng đệm VQG Tà Đùng.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm áp dụng

• Khung sinh kế bền vững (DFID, Chambers & Conway, Scoones): Luận án tiếp cận 5 nguồn vốn sinh kế của nông hộ (Nguồn vốn tự nhiên: diện tích đất, rừng, nguồn nước; Nguồn vốn con người: quy mô lao động, độ tuổi, trình độ học vấn; Nguồn vốn vật chất: nhà ở, chuồng trại, máy móc sản xuất; Nguồn vốn tài chính: thu nhập từ trồng trọt, chăn nuôi, vốn vay; Nguồn vốn xã hội: sự tham gia các tổ chức hội, nhóm tương trợ, hợp tác xã) và 4 chiều cạnh bền vững (kinh tế, xã hội, môi trường, thể chế).
• Khung đánh giá thích nghi đất đai FAO (1976, 2007): Sử dụng các khái niệm đơn vị đất đai (Land Unit - LU), đơn vị bản đồ đất đai (Land Map Unit - LMU), yêu cầu sử dụng đất đai (Land Use Requirements - LUR) và loại hình sử dụng đất (Land Use Types - LUT).
• Quy định pháp lý về vùng đệm: Luật Bảo vệ và Phát triển rừng 2004, Luật Đa dạng sinh học 2008, Quyết định số 186/2006/QĐ-TTg, Nghị định 117/2010/NĐ-CP, Thông tư số 10/2014/TT-BNNPTNT và Luật Lâm nghiệp 2017.

                  +---------------------------------------------+
                  |           KHUNG ĐÁNH GIÁ CỦA LUẬN ÁN        |
                  +---------------------------------------------+
                                         |
     +-----------------------------------+-----------------------------------+
     |                                   |                                   |
+----+--------------------+     +--------+---------------+     +-------------+-----------+
| Phân tích Viễn thám/GIS |     | Điều tra Sinh kế Hộ    |     |  Đánh giá Đất đai FAO   |
| - Chỉ số VCI, TCI, LST  |     | - 5 nguồn lực sinh kế  |     | - Xây dựng LMU, LUR     |
| - Hồi quy Logistic      |     | - Điều tra 2 đợt phiếu |     | - Thích nghi tự nhiên   |
+----+--------------------+     +--------+---------------+     +-------------+-----------+
     |                                   |                                   |
     +-----------------------------------+-----------------------------------+
                                         |
                       +-----------------+-----------------+
                       |     Kỹ thuật AHP-GDM & SWOT       |
                       | - Trọng số tiêu chí Cấp 1 & Cấp 2 |
                       | - Tích hợp đa tiêu chí KT-XH-MT   |
                       +-----------------+-----------------+
                                         |
                       +-----------------+-----------------+
                       |    KẾT QUẢ ĐỀ XUẤT MÔ HÌNH        |
                       | - Phân chia 3 vùng sinh thái      |
                       | - Bố trí LUT Cà phê, Mắc ca, Xen  |
                       +-----------------------------------+

Phương pháp nghiên cứu cụ thể

1. Phương pháp thu thập và xử lý số liệu: Thu thập dữ liệu thứ cấp về kiểm kê đất đai năm 2019, quy hoạch sử dụng đất, số liệu khí tượng - thủy văn, hồ sơ giao khoán quản lý bảo vệ rừng giai đoạn 2004 - 2022.
2. Phương pháp điều tra nông thôn và khảo sát nông hộ: Thực hiện điều tra xã hội học qua 2 đợt phát phiếu khảo sát nông hộ tại 3 xã Đắk Som, Phi Liêng, Đạ K'Nàng đối với các nhóm hộ dân tộc thiểu số (Mạ, K'ho, H'Mông, Dao...) và người Kinh, kết hợp phương pháp đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia (PRA).
3. Phương pháp phân tích viễn thám và GIS: Xử lý ảnh vệ tinh để trích xuất chỉ số thực vật NDVI, từ đó tính toán chỉ số điều kiện thực vật (Vegetation Condition Index - VCI), chỉ số điều kiện nhiệt độ (Temperature Condition Index - TCI) và nhiệt độ bề mặt đất (Land Surface Temperature - LST); ứng dụng mô hình phương trình hồi quy logistic để mô phỏng và xác định xu thế biến động của thảm phủ thực vật và nhiệt độ.
4. Phương pháp phân tích thổ nhưỡng: Phân tích lý - hóa các mẫu đất đai thực địa theo các chỉ tiêu: độ dày tầng đất, thành phần cơ giới, loại đất (thổ nhưỡng), độ dốc địa hình, tổng lượng mưa năm và nhiệt độ ban đêm phục vụ phân hóa mầm hoa cây trồng.
5. Phương pháp đánh giá thích nghi đất đai bền vững: Kết hợp đánh giá thích nghi tự nhiên theo FAO với đánh giá thích nghi kinh tế, xã hội và môi trường; ứng dụng kỹ thuật phân tích thứ bậc nhóm (Analytic Hierarchy Process - Group Decision Making, AHP-GDM) với việc tham vấn ý kiến chuyên gia để tính toán ma trận so sánh cặp, kiểm định tỷ số nhất quán ($CR$) và xác định trọng số cho các yếu tố cấp 1 và cấp 2.
6. Phương pháp ma trận SWOT: Phân tích điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức trong việc tiếp cận các nguồn tài nguyên và phát triển sinh kế tại vùng đệm.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan về lĩnh vực nghiên cứu

Chương 1 tập trung phân tích cơ sở lý luận về vùng đệm khu bảo tồn thiên nhiên, hệ thống văn bản quy phạm pháp luật tại Việt Nam quy định chức năng, nhiệm vụ và cơ chế quản lý vùng đệm. Tác giả trình bày các khung lý thuyết quốc tế về sinh kế bền vững (DFID, Chambers & Conway, Ellis), khái niệm mô hình canh tác nông nghiệp, đơn vị đất đai (LU/LMU) và yêu cầu sử dụng đất (LUR) theo FAO.

Chương này tổng kết thực tiễn canh tác nông lâm kết hợp tại Philippines, Canada, Thái Lan, Trung Quốc, Ấn Độ, Nigeria, Nepal, Ý, Slovakia và các mô hình sinh kế tại các VQG ở Việt Nam (Bạch Mã, Xuân Thủy, U Minh Hạ, Kon Ka Kinh, Chư Yang Sin, Mũi Cà Mau). Đồng thời, tác giả khái quát điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của VQG Tà Đùng (diện tích 19.935,3 ha, đỉnh cao nhất 1.982 m, thuộc địa bàn 3 xã vùng đệm trọng điểm Đắk Som, Phi Liêng, Đạ K'Nàng) và xác lập các giả thuyết nghiên cứu về mối tương quan giữa biến đổi khí hậu, năng suất cà phê thấp và sức ép sinh kế lên tài nguyên rừng.

Chương 2: Nội dung và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 trình bày chi tiết quy trình nghiên cứu gồm 4 nội dung chính và hệ thống phương pháp thực hiện. Tác giả xây dựng sơ đồ các bước thực hiện từ thu thập dữ liệu thứ cấp, thiết kế mạng lưới lấy mẫu và điều tra khảo sát nông hộ qua 2 đợt phiếu điều tra thực tế.

Chương này quy định cụ thể các phương pháp và chỉ tiêu phân tích đất (độ dày tầng đất, thành phần cơ giới, độ dốc, lượng mưa), phương pháp xử lý dữ liệu viễn thám xác định chỉ số VCI và TCI qua phương trình hồi quy logistic, phương pháp phân hạng thích nghi đất đai theo FAO (1976, 2007) cho cây Cà phê vối (Coffea canephora) và cây Mắc ca (Macadamia), quy trình AHP-GDM xây dựng ma trận so sánh cặp nhóm yếu tố kinh tế, xã hội, môi trường để tính toán trọng số bền vững và quy trình lập bản đồ trên nền tảng phần mềm GIS.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương 3 trình bày các kết quả thực nghiệm và thảo luận chuyên sâu qua 6 nhóm nội dung chính:

1. Hiện trạng sử dụng đất nông nghiệp: Tổng hợp số liệu thống kê, kiểm kê đất đai năm 2019 và hiện trạng canh tác tại 3 xã vùng đệm; chỉ rõ diện tích đất trồng cây lâu năm chiếm ưu thế, trong đó cà phê là cây trồng chủ lực nhưng hiệu quả kinh tế chưa tương xứng.
2. Xu thế biến động thảm phủ và biến đổi khí hậu: Kết quả phân tích chuỗi số liệu VCI và TCI bằng phương trình hồi quy logistic chứng minh xu thế nhiệt độ bề mặt đất (LST) gia tăng tại vùng đệm và các khu chức năng của VQG. Hiện tượng nhiệt độ tăng cao làm tăng tỷ lệ bốc thoát hơi nước, gây hạn hán nông nghiệp, tác động tiêu cực đến quá trình sinh trưởng và năng suất cây trồng.
3. Đánh giá nguồn lực sinh kế và áp lực lên tài nguyên rừng:
   • Đánh giá chi tiết 5 nguồn lực sinh kế của cộng đồng địa phương (tỷ lệ giới tính, dân tộc Mạ, K'ho, H'Mông, Dao, Kinh, trình độ học vấn, cơ cấu nghề nghiệp, độ tuổi lao động, diện tích đất canh tác, đàn gia súc - gia cầm).
   • Đánh giá hiệu quả kinh tế: Phân tích lợi nhuận từ các mô hình canh tác theo nguồn gốc dân tộc và cây trồng, chỉ ra năng suất cà phê bình quân đạt dưới 2 tấn nhân/ha/năm là nguyên nhân chính dẫn đến thu nhập thấp.
   • Thống kê các hoạt động khai thác lâm sản, săn bắt động vật hoang dã và tình hình giao khoán quản lý bảo vệ rừng giai đoạn 2004 - 2022.
4. Phân vùng sinh thái nông nghiệp và đánh giá thích nghi đất đai bền vững:
   • Dựa trên các yếu tố độ dày tầng đất, thành phần cơ giới, độ dốc, tổng lượng mưa và nhiệt độ ban đêm phân hóa mầm hoa, luận án xây dựng bản đồ đơn vị đất đai (LMU) và khoanh định 03 vùng sinh thái nông nghiệp.
   • Ứng dụng kỹ thuật AHP-GDM xác định trọng số các tiêu chí cấp 1 và cấp 2 để đánh giá thích nghi tự nhiên, kinh tế, xã hội và tích hợp mức thích nghi bền vững cho các loại hình sử dụng đất (LUT) gồm Cà phê chuyên canh, Mắc ca chuyên canh và Xen canh Cà phê - Mắc ca.
5. Phân tích ma trận SWOT: Làm rõ điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức trong việc tiếp cận các nguồn tài nguyên, vốn vay, kỹ thuật canh tác và tiêu thụ sản phẩm nông sản của các nông hộ vùng đệm.
6. Đề xuất sử dụng đất nông nghiệp và giải pháp hỗ trợ: Luận án đề xuất phương án chuyển đổi cơ cấu cây trồng cụ thể theo 3 vùng sinh thái và đưa ra hệ thống giải pháp kỹ thuật canh tác nông lâm kết hợp, giải pháp bảo vệ rừng có sự tham gia của cộng đồng.

Vùng sinh thái nông nghiệp	Địa bàn hành chính	Định hướng quy hoạch loại sử dụng đất (LUT)	Diện tích thích nghi đề xuất
Vùng 1 (Chuyên canh cà phê truyền thống)	Xã Đắk Som (huyện Đắk Glong)	Thích hợp cho cả cà phê và mắc ca; định hướng phát triển mô hình xen canh lấy cà phê làm cây trồng chính	Diện tích phù hợp cho mô hình xen canh chiếm đa số diện tích đất sản xuất của xã
Vùng 2 (Vùng cà phê năng suất cao)	Xã Đạ K'Nàng và xã Phi Liêng (huyện Đam Rông)	- Chuyên canh cây cà phê - Xen canh cây cà phê và cây mắc ca	- 627,01 ha thích hợp chuyên canh cà phê (tại Đạ K'Nàng) - 2.015,25 ha thích hợp xen canh cà phê và mắc ca
Vùng 3 (Vùng phát triển cây gỗ lớn)	Xã Phi Liêng (huyện Đam Rông)	Xen canh cà phê và mắc ca kết hợp phát triển rừng cây gỗ lớn	3.197,48 ha phù hợp trồng xen canh cà phê và mắc ca

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận và khoa học

• Luận án đã làm sáng tỏ cơ sở khoa học về sự tương tác giữa các nguồn lực sinh kế hộ gia đình, điều kiện sinh thái nông nghiệp và mức độ suy thoái tài nguyên rừng tại vùng đệm vườn quốc gia vùng Tây Nguyên.
• Tích hợp thành công phương pháp đánh giá thích nghi đất đai bền vững của FAO với kỹ thuật phân tích thứ bậc nhóm AHP-GDM và công nghệ viễn thám/GIS, cung cấp một quy trình định lượng đa tiêu chí (kinh tế, xã hội, môi trường) có độ tin cậy khoa học để đánh giá và lựa chọn các mô hình canh tác nông nghiệp.
• Xác định được mối tương quan giữa biến động nhiệt độ bề mặt đất (thông qua chỉ số TCI, VCI) với tình trạng hạn hán nông nghiệp và sự sụt giảm năng suất cây cà phê tại vùng đệm VQG Tà Đùng.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Khoanh định chi tiết 03 vùng sinh thái nông nghiệp đặc thù tại 3 xã vùng đệm VQG Tà Đùng (Đắk Som, Phi Liêng, Đạ K'Nàng), phục vụ trực tiếp cho công tác quy hoạch sử dụng đất nông nghiệp tại địa phương.
• Cung cấp số liệu định lượng về diện tích thích nghi cho các mô hình canh tác bền vững: xác định 627,01 ha chuyên canh cà phê tại xã Đạ K'Nàng, 2.015,25 ha xen canh cà phê - mắc ca tại Vùng 2 và 3.197,48 ha xen canh cà phê - mắc ca tại Vùng 3 (xã Phi Liêng).

Hệ thống giải pháp đề xuất

• Giải pháp chuyển đổi cơ cấu cây trồng: Triển khai mô hình xen canh cà phê và mắc ca nhằm tạo tán che bóng, giảm bốc thoát hơi nước, chắn gió, chống xói mòn đất và đa dạng hóa nguồn thu nhập cho nông hộ.
• Giải pháp kỹ thuật canh tác nông lâm kết hợp: Thiết lập cấu trúc vườn rẫy đa tầng gồm cây trồng chính (cà phê), tầng cây che bóng (mắc ca, cây ăn quả, cây gỗ lớn), tầng thảm phủ (cây họ đậu, cây dược liệu) và đai rừng cách ly ven khe suối để bảo vệ nguồn nước.
• Giải pháp chính sách và hỗ trợ sinh kế: Củng cố hoạt động giao khoán quản lý bảo vệ rừng gắn với chi trả dịch vụ môi trường rừng; mở rộng các chương trình tập huấn khuyến nông, chuyển giao giống mới có chất lượng; tăng cường khả năng tiếp cận vốn vay ưu đãi cho đồng bào dân tộc thiểu số và phát triển liên kết tiêu thụ sản phẩm nông sản theo chuỗi giá trị.
• Giải pháp quản lý bảo tồn có sự tham gia của cộng đồng: Thành lập các tổ tự quản lâm nghiệp, xây dựng quy chế đồng quản lý tài nguyên giữa Ban Quản lý VQG Tà Đùng và chính quyền, người dân các xã vùng đệm.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Nghiên cứu tập trung thu thập số liệu thực địa trong khung thời gian 2021 - 2022 trên địa bàn 3 xã vùng đệm trọng điểm (Đắk Som, Phi Liêng, Đạ K'Nàng), chưa thể bao quát toàn bộ 7 xã giáp ranh với VQG Tà Đùng. Các phân tích đánh giá cây trồng mới chỉ tập trung sâu vào hai đối tượng cây trồng chính là Cà phê vối và Mắc ca.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Cần tiếp tục theo dõi diễn biến kinh tế - sinh thái của mô hình xen canh cà phê và mắc ca trong chu kỳ khai thác dài hạn; mở rộng phạm vi đánh giá thích nghi đất đai cho các đối tượng cây lâm sản ngoài gỗ (dược liệu, nấm, rau rừng) dưới tán rừng tự nhiên và nghiên cứu tích hợp chuỗi giá trị du lịch sinh thái nông nghiệp tại vùng đệm VQG Tà Đùng.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cao cho:

1. Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên: Chuyên ngành Quản lý Tài nguyên và Môi trường, Nông nghiệp, Lâm nghiệp và Địa lý ứng dụng trong việc tham khảo phương pháp tích hợp AHP-GDM, GIS và phương pháp FAO trong đánh giá thích nghi đất đai bền vững.
2. Cơ quan quản lý và hoạch định chính sách: Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Sở Tài nguyên và Môi trường, UBND các huyện Đắk Glong (Đắk Nông) và Đam Rông (Lâm Đồng) sử dụng làm căn cứ khoa học cho quy hoạch sử dụng đất và chuyển đổi cơ cấu cây trồng thích ứng với biến đổi khí hậu.
3. Ban Quản lý Vườn Quốc gia Tà Đùng và các khu bảo tồn thiên nhiên: Tham khảo phương thức phối hợp phát triển sinh kế nông hộ vùng đệm gắn với quản lý bảo vệ rừng bền vững dựa vào cộng đồng.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Nguyên nhân chính khiến năng suất cây cà phê tại vùng đệm VQG Tà Đùng đạt thấp là gì?

Theo kết quả điều tra và phân tích viễn thám của luận án, năng suất cà phê tại đây đạt dưới 2 tấn nhân/ha/năm do tập quán canh tác truyền thống chưa đồng bộ, chất lượng cây giống già cỗi và đặc biệt là tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu: nhiệt độ tăng cao (chỉ số TCI biến động) làm tăng lượng bốc thoát hơi nước bề mặt, dẫn đến tình trạng hạn hán nông nghiệp trong giai đoạn phân hóa mầm hoa và nuôi quả.

2. Luận án đã phân chia vùng đệm VQG Tà Đùng thành mấy vùng sinh thái nông nghiệp?

Luận án đã khoanh định được 03 vùng sinh thái nông nghiệp:

• Vùng 1: Vùng chuyên canh trồng cà phê tại xã Đắk Som (huyện Đắk Glong, tỉnh Đắk Nông).
• Vùng 2: Vùng trồng cà phê có năng suất cao tại xã Phi Liêng và xã Đạ K'Nàng (huyện Đam Rông, tỉnh Lâm Đồng).
• Vùng 3: Vùng trồng cây gỗ lớn tại xã Phi Liêng (huyện Đam Rông, tỉnh Lâm Đồng).

3. Diện tích thích nghi cụ thể được đề xuất cho các mô hình canh tác tại Vùng 2 và Vùng 3 là bao nhiêu?

• Tại Vùng 2: Có 627,01 ha đất thích hợp cho mô hình chuyên canh cây cà phê (nằm trên địa bàn xã Đạ K'Nàng) và khoảng 2.015,25 ha thích hợp cho mô hình xen canh cây cà phê và cây mắc ca.
• Tại Vùng 3: Có 3.197,48 ha đất phù hợp cho mô hình xen canh cà phê và mắc ca (thuộc địa bàn xã Phi Liêng).

4. Những kỹ thuật phân tích và phần mềm chính nào đã được sử dụng trong luận án?

Nghiên cứu sử dụng phương pháp đánh giá đất đai theo tiêu chuẩn FAO (1976, 2007), kỹ thuật phân tích thứ bậc nhóm AHP-GDM để tính toán trọng số đa tiêu chí, phương pháp phân tích ảnh viễn thám tính toán chỉ số NDVI, VCI, TCI, LST, phương trình hồi quy logistic và ứng dụng Hệ thống thông tin địa lý (GIS) để biên tập và thành lập bản đồ đơn vị đất đai, bản đồ thích nghi.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Văn Hiệp đã giải quyết toàn diện bài toán khoa học và thực tiễn về phát triển sinh kế bền vững tại vùng đệm VQG Tà Đùng thông qua việc tích hợp phương pháp đánh giá đất đai FAO, AHP-GDM và GIS. Kết quả nghiên cứu đã chỉ rõ các yếu tố khí hậu, sinh thái ảnh hưởng đến năng suất canh tác nông nghiệp, đồng thời phân chia thành công 03 vùng sinh thái đặc thù với diện tích phân bố thích nghi cụ thể cho các mô hình cà phê, mắc ca và xen canh cà phê - mắc ca. Đây là công trình nghiên cứu hoàn chỉnh, cung cấp cơ sở dữ liệu và giải pháp ứng dụng thiết thực nhằm nâng cao thu nhập cho cộng đồng dân tộc thiểu số và giảm thiểu áp lực xâm hại tài nguyên rừng VQG Tà Đùng trong bối cảnh biến đổi khí hậu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ LĨNH VỰC NGHIÊN CỨU 1.1 Khái niệm vùng đệm Hội thảo “Quản lý vùng đệm ở Việt Nam” tổ chức vào tháng 3/1999 tại Hà Nội có tác giả đã đưa ra định nghĩa vùng đệm của khu bảo tồn Việt Nam như sau: "Vùng đệm là những vùng được xác định ranh giới rõ ràng, có hoặc không có rừng, nằm ngoài ranh giới của khu bảo tồn và được quản lý để nâng cao việc bảo tồn của khu bảo tồn và của chính vùng đệm, đồng thời mang lại lợi ích cho nhân dân sống quanh khu bảo tồn. Điều này có thể thực hiện được bằng cách áp dụng các hoạt động phát triển cụ thể, đặc biệt góp phần vào việc nâng cao đời sống kinh tế-xã hội của các cư dân sống trong vùng đệm". Vùng đệm chịu sự quản lý của chính quyền địa phương và các đơn vị kinh tế khác nằm trong vùng đệm. Góp phần vào việc bảo vệ khu bảo tồn; nâng cao các giá trị bảo tồn của chính bản thân vùng đệm và tạo điều kiện mang lại cho những người dân sinh sống trong vùng đệm những lợi ích kinh tế và xã hội (KT – XH) từ vùng đệm và từ VQG.

Từ đó giúp việc quản lý VQG trở nên dễ dàng hơn [1]. Vùng đệm được hình thành dựa theo Khoản 15 Điều 3 Luật Bảo vệ và Phát triển rừng số 29/2004/QH11, được nêu như sau: “Vùng đệm là vùng rừng, vùng đất hoặc vùng đất có mặt nước nằm sát ranh giới với khu rừng đặc dụng, có tác dụng ngăn chặn hoặc giảm nhẹ sự xâm hại khu rừng đặc dụng”. Bên cạnh đó theo Điều 3 Luật Đa dạng sinh học quy định “Vùng đệm là vùng bao quanh, tiếp giáp khu bảo tồn, có tác dụng ngăn chặn, giảm nhẹ tác động tiêu cực từ bên ngoài đối với khu bảo tồn” [2]. Đến năm 2006, ranh giới vùng đệm được quy định trong Quyết định 186/2006/QĐ- TTg ngày 14/8/2006 của Thủ tướng chính phủ tại Điều 24, Khoản 2 “Vùng đệm là vùng rừng, vùng đất hoặc vùng đất có mặt nước nằm liền kề với Vườn Quốc gia và khu bảo tồn thiên nhiên; bao gồm toàn bộ hoặc một phần các xã, phường, thị trấn nằm sát ranh giới với Vườn Quốc gia và khu bảo tồn thiên nhiên” [3].

5 Điều 32 Nghị định 117/2010/NĐ-CP ngày 24/12/2010 Về tổ chức và quản lý hệ thống rừng đặc dụng đã xác định vùng đệm như sau: “Phạm vi vùng đệm gồm khu vực rừng, đất có dân cư sinh sống, đất ngập nước, khu vực biển tiếp giáp ranh giới ngoài hoặc nằm trong phạm vi ranh giới khu rừng đặc dụng, có chức năng ngăn chặn, giảm nhẹ sự xâm hại đối với khu rừng đặc dụng bằng các biện pháp quản lý, bảo tồn gắn với các hoạt động nâng cao sinh kế cho cộng đồng dân cư và phát triển kinh tế xã hội bền vững” [4]. Theo Thông tư số 10/2014/TT-BNNPTNT: "Vùng đệm là vùng rừng, vùng đất, vùng đất có mặt nước, vùng đất ven biển và hải đảo, khu vực biển nằm trong ranh giới khu rừng đặc dụng hoặc liền kề với ranh giới khu rừng đặc dụng, khu bảo tồn biển. Vùng đệm bao gồm vùng đệm bên trong và vùng đệm bên ngoài" [5]. Vùng đệm bên trong là vùng đệm nằm trong phạm vi ranh giới khu rừng đặc dụng.

Vùng đệm bên ngoài là vùng đệm liền kề với ranh giới ngoài của khu rừng đặc dụng, khu bảo tồn biển. Vùng đệm có tác dụng ngăn ngừa, giảm nhẹ sự xâm hại vào khu rừng đặc dụng, khu bảo tồn biển; thu hút người dân tham gia các hoạt động của khu rừng đặc dụng, khu bảo tồn biển theo phương thức đồng quản lí nhằm từng bước nâng cao, ổn định đời sống của người dân trong vùng đệm.