Luận văn thạc sĩ nghiên cứu thực trạng phát triển một số loài lâm sản ngoài gỗ có giá trị sử dụng làm thực phẩm tại khu vực vùng đệm vườn quốc gia ba bể tỉnh bắc kạn

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu nghiên cứu thực trạng phát triển một số loài lâm sản ngoài gỗ có giá trị sử dụng làm thực phẩm tại, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất

• Tác giả: Trần Thị Linh
• Người hướng dẫn: TS. Lý Văn Trọng
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Nghiên Cứu Phát Triển Lâm Sản Ngoài Gỗ Làm Thực Phẩm Tại Vườn Quốc Gia Ba Bể
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• 1. MỞ ĐẦU
• 2. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Định nghĩa về Lâm sản ngoài gỗ
• 2.2. Nghiên cứu trên thế giới
• 3. NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 3.1.1. Mục tiêu chung
• 3.2. Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội khu vực nghiên cứu
• 3.2.1. Vị trí địa lý
• 3.2.2. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 3.2.2.1. Dân số, lao động và việc làm
• 3.2.2.2. Đặc điểm kinh tế
• 3.2.2.3. Tình hình sản xuất kinh doanh
• 3.2.2.3.1. Sản xuất nông nghiệp
• 3.2.2.3.2. Sản xuất lâm nghiệp
• 3.2.2.4. Cơ sở hạ tầng
• 3.2.2.5. Đánh giá chung về điều kiện cơ bản
• 3.2.2.6. Những thuận lợi
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Điều tra, đánh giá thực trạng gây trồng và phát triển các loài cây LSNG ở khu vực nghiên cứu
• 4.1.1. Thực trạng gây trồng các loài cây LSNG tại khu vực nghiên cứu
• 4.1.2. Xác định cơ cấu cây trồng LSNG có giá trị và tiềm năng phát triển của các xã nghiên cứu
• 4.1.3. Tình hình khai thác, sử dụng và thị trường tiêu thụ lâm sản ngoài gỗ ở một số thôn trên địa bàn nghiên cứu
• 4.1.4. Kết quả điều tra kiến thức bản địa về khai thác, sử dụng và gây trồng các loài LSNG có giá trị tại khu vực nghiên cứu
• 4.1.5. Kinh nghiệm khai thác và sử dụng các loài LSNG có giá trị
• 4.1.6. Tình hình về gây trồng các loài cây LSNG có giá trị
• 4.1.7. Kiến thức về phân bố sinh thái
• 4.1.8. Đánh giá chung về kiến thức bản địa
• 4.1.9. Đề xuất những giải pháp để phát triển loài cây LSNG có giá trị kinh tế cao có tiềm năng
• 4.1.9.1. Giải pháp về chính sách
• 4.1.9.2. Giải pháp về kỹ thuật
• 4.1.9.3. Giải pháp thực hiện và quản lý
• 5. KẾT LUẬN, TỒN TẠI, KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Lâm sản ngoài gỗ và vai trò tại Vườn quốc gia Ba Bể

Lâm sản ngoài gỗ (LSNG) đóng vai trò quan trọng trong hệ sinh thái rừng, đặc biệt tại Vườn quốc gia Ba Bể. Nghiên cứu chỉ ra rằng LSNG không chỉ cung cấp thực phẩm mà còn góp phần vào bảo tồn thiên nhiên và phát triển kinh tế địa phương. Các loại LSNG như nấm, măng, rau rừng, và dược liệu được khai thác và sử dụng rộng rãi. Tuy nhiên, việc khai thác thiếu kiểm soát đã gây áp lực lên tài nguyên rừng. Nghiên cứu này nhấn mạnh sự cần thiết của việc phát triển bền vững LSNG để giảm thiểu tác động tiêu cực lên môi trường.

1.1. Đa dạng sinh học và LSNG

Vườn quốc gia Ba Bể là nơi có hệ sinh thái đa dạng, với nhiều loài LSNG có giá trị kinh tế cao. Các loài như nấm ăn, rau rừng, và dược liệu không chỉ phục vụ nhu cầu thực phẩm mà còn là nguồn thu nhập quan trọng cho cộng đồng địa phương. Tuy nhiên, sự đa dạng này đang bị đe dọa bởi khai thác quá mức và thiếu quy hoạch. Nghiên cứu đề xuất các biện pháp bảo tồn và phát triển bền vững để duy trì nguồn tài nguyên này.

1.2. LSNG và sinh kế địa phương

Cộng đồng dân cư tại vùng đệm Vườn quốc gia Ba Bể phụ thuộc nhiều vào LSNG để kiếm sống. Các sản phẩm như măng, nấm, và rau rừng được bán trên thị trường địa phương và phục vụ du lịch sinh thái. Tuy nhiên, việc khai thác thiếu bền vững đã dẫn đến suy giảm nguồn tài nguyên. Nghiên cứu nhấn mạnh sự cần thiết của việc đào tạo và hỗ trợ kỹ thuật để người dân có thể khai thác LSNG một cách hiệu quả và bền vững.

II. Phát triển LSNG làm thực phẩm

Nghiên cứu tập trung vào việc phát triển các loại LSNG làm thực phẩm tại Vườn quốc gia Ba Bể. Các loại thực phẩm từ LSNG như nấm, măng, và rau rừng không chỉ đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng mà còn là nguồn thu nhập quan trọng. Tuy nhiên, việc phát triển LSNG cần được thực hiện một cách có hệ thống, từ khâu chọn giống đến kỹ thuật trồng trọt và thu hoạch. Nghiên cứu đề xuất các giải pháp kỹ thuật và chính sách để thúc đẩy phát triển LSNG bền vững.

2.1. Kỹ thuật trồng và thu hoạch LSNG

Nghiên cứu đã xác định các kỹ thuật trồng và thu hoạch hiệu quả cho các loại LSNG làm thực phẩm. Các yếu tố như độ ẩm, nhiệt độ, và dinh dưỡng đóng vai trò quan trọng trong quá trình sinh trưởng của LSNG. Nghiên cứu cũng đề xuất các biện pháp thâm canh để tăng năng suất và chất lượng sản phẩm. Việc áp dụng các kỹ thuật tiên tiến sẽ giúp người dân khai thác LSNG một cách bền vững và hiệu quả.

2.2. Thị trường tiêu thụ LSNG

Thị trường tiêu thụ LSNG làm thực phẩm tại Vườn quốc gia Ba Bể đang phát triển mạnh, đặc biệt trong lĩnh vực du lịch sinh thái. Các sản phẩm như nấm, măng, và rau rừng được ưa chuộng bởi du khách. Tuy nhiên, việc tiếp cận thị trường còn hạn chế do thiếu thông tin và kỹ năng marketing. Nghiên cứu đề xuất các giải pháp để nâng cao giá trị sản phẩm và mở rộng thị trường tiêu thụ, bao gồm việc xây dựng thương hiệu và liên kết với các doanh nghiệp địa phương.

III. Bảo tồn và phát triển bền vững LSNG

Nghiên cứu nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo tồn và phát triển bền vững LSNG tại Vườn quốc gia Ba Bể. Các biện pháp bảo tồn bao gồm việc quản lý chặt chẽ nguồn tài nguyên, hạn chế khai thác quá mức, và khuyến khích trồng rừng. Đồng thời, nghiên cứu cũng đề xuất các giải pháp phát triển bền vững, như tăng cường đào tạo kỹ thuật, hỗ trợ tài chính, và xây dựng các mô hình kinh tế xanh. Những giải pháp này không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn nâng cao đời sống của người dân địa phương.

3.1. Chính sách bảo tồn LSNG

Nghiên cứu đề xuất các chính sách bảo tồn LSNG tại Vườn quốc gia Ba Bể, bao gồm việc xây dựng các quy định khai thác bền vững và tăng cường giám sát. Các chính sách này cần được thực hiện đồng bộ với sự tham gia của cộng đồng địa phương. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh vai trò của các tổ chức quốc tế trong việc hỗ trợ tài chính và kỹ thuật để thực hiện các chính sách bảo tồn hiệu quả.

3.2. Mô hình phát triển bền vững

Nghiên cứu đưa ra các mô hình phát triển bền vững LSNG, bao gồm việc kết hợp giữa nông nghiệp và lâm nghiệp. Các mô hình này không chỉ giúp tăng thu nhập cho người dân mà còn góp phần bảo vệ môi trường. Nghiên cứu cũng đề xuất việc xây dựng các hợp tác xã và liên kết với các doanh nghiệp để phát triển chuỗi giá trị LSNG, từ khâu sản xuất đến tiêu thụ.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Vườn Quốc gia Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn, với diện tích tự nhiên 7.610 ha, là một hệ sinh thái rừng đa dạng sinh học cao, bao gồm nhiều loài lâm sản ngoài gỗ (LSNG) có giá trị kinh tế và sử dụng làm thực phẩm. Khu vực nghiên cứu tập trung vào 3 xã vùng đệm: Khang Ninh, Quảng Khê và Cao Thượng, nơi có dân số khoảng 11.305 người với tỷ lệ hộ nghèo dao động từ 46,5% đến 62,25%. Đất nông nghiệp hạn chế, chỉ khoảng 0,049 - 0,072 ha/người, trong khi diện tích đất lâm nghiệp chiếm phần lớn, tạo tiềm năng phát triển các loài LSNG.

Nghiên cứu nhằm đánh giá thực trạng phát triển một số loài LSNG sử dụng làm thực phẩm tại vùng đệm Vườn Quốc gia Ba Bể, xác định các loài có giá trị kinh tế cao, đồng thời đề xuất giải pháp phát triển bền vững nhằm nâng cao thu nhập cho người dân địa phương. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các loài như rau sắng, rau bò khai, rau gai, giảo cổ lam, trám trắng và tre bát độ, trong giai đoạn từ năm 2010 đến 2012.

Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc giảm áp lực khai thác rừng tự nhiên, bảo tồn đa dạng sinh học, đồng thời tạo sinh kế mới cho cộng đồng dân cư nghèo, góp phần phát triển kinh tế - xã hội bền vững tại vùng đệm Vườn Quốc gia Ba Bể.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình sau:

• Lý thuyết hệ sinh thái rừng: Nhấn mạnh vai trò đa dạng sinh học và các sản phẩm ngoài gỗ trong hệ sinh thái rừng, bao gồm các nhóm sản phẩm như nấm ăn, dược liệu, cây cho hạt, cây lấy dầu, cây làm thực phẩm, vật liệu thủ công mỹ nghệ.
• Mô hình phát triển bền vững LSNG: Tập trung vào khai thác hợp lý, gây trồng và phát triển các loài LSNG nhằm nâng cao thu nhập, bảo vệ tài nguyên rừng và duy trì cân bằng sinh thái.
• Khái niệm kiến thức bản địa: Sử dụng kinh nghiệm truyền thống của cộng đồng dân cư trong khai thác, sử dụng và gây trồng LSNG, kết hợp với nghiên cứu khoa học để phát triển bền vững.
• Mô hình quản lý tài nguyên rừng cộng đồng: Đề cao sự tham gia của người dân địa phương trong quản lý, bảo vệ và phát triển tài nguyên LSNG.

Các khái niệm chính bao gồm: Lâm sản ngoài gỗ (LSNG), kiến thức bản địa, phát triển bền vững, sinh kế cộng đồng, và quản lý tài nguyên rừng.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Kế thừa số liệu từ Vườn Quốc gia Ba Bể, UBND các xã, các dự án phát triển nông lâm nghiệp, kết hợp điều tra thực địa, phỏng vấn bán cấu trúc với 75 hộ gia đình, cán bộ xã, thôn và các thương lái, nhà hàng địa phương.
• Phương pháp chọn mẫu: Lựa chọn ngẫu nhiên các hộ gia đình đại diện cho các thành phần dân tộc, nghề nghiệp và mức sống tại 3 xã nghiên cứu; phỏng vấn cán bộ xã, thôn và các đối tượng liên quan.
• Phương pháp phân tích: Sử dụng phương pháp so sánh cặp đôi để xếp hạng ưu tiên các loài LSNG dựa trên tiêu chí hiệu quả kinh tế, năng suất, kinh nghiệm gây trồng, tiềm năng thị trường và tác động môi trường; phân tích định lượng số liệu diện tích đất, tỷ lệ hộ nghèo, thu nhập; phân tích định tính qua phỏng vấn và quan sát thực địa.
• Timeline nghiên cứu: Thực hiện trong giai đoạn 2010-2012, bao gồm thu thập tài liệu, khảo sát thực địa, phân tích dữ liệu và đề xuất giải pháp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thực trạng sử dụng đất và phát triển LSNG: Tổng diện tích đất nông nghiệp tại 3 xã là khoảng 1.286 ha, trong đó đất lúa nước chiếm 706 ha, đất lâm nghiệp chiếm hơn 11.600 ha. Diện tích đất nông nghiệp bình quân đầu người rất thấp, chỉ từ 0,049 đến 0,072 ha/người, gây áp lực lớn lên nguồn tài nguyên rừng. Hiện nay, các loài LSNG như rau bò khai, rau gai, rau sắng, giảo cổ lam, trám trắng và tre bát độ được người dân gây trồng với quy mô nhỏ lẻ, chưa đáp ứng nhu cầu thị trường.

2. Xác định cơ cấu cây trồng ưu tiên: Qua phương pháp so sánh cặp đôi, các loài LSNG ưu tiên phát triển tại từng xã được xác định như sau:

   • Xã Khang Ninh: Rau gai (điểm 3), rau bò khai (2), rau sắng (1), giảo cổ lam (0).
   • Xã Quảng Khê: Rau bò khai (3), rau gai (2), rau sắng (1), măng bát độ (0).
   • Xã Cao Thượng: Rau sắng (3), rau bò khai (2), rau gai (1), giảo cổ lam (0).

3. Tình hình khai thác và thị trường tiêu thụ: Người dân chủ yếu khai thác LSNG từ rừng tự nhiên, đặc biệt là rau sắng và rau bò khai, với hoạt động khai thác diễn ra quanh năm. Thị trường tiêu thụ chủ yếu là các chợ phiên địa phương và các nhà hàng quanh hồ Ba Bể. Tuy nhiên, việc khai thác quá mức và chưa có kỹ thuật bảo quản, chế biến phù hợp dẫn đến suy giảm nguồn tài nguyên và giá trị kinh tế thấp.

4. Kiến thức bản địa và kỹ thuật gây trồng: Người dân có kinh nghiệm truyền thống trong khai thác và gây trồng một số loài LSNG, nhưng kỹ thuật còn hạn chế, tỷ lệ sống cây trồng thấp, chưa áp dụng các biện pháp kỹ thuật hiện đại. Việc nhân giống và chăm sóc chưa đồng bộ, ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng sản phẩm.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy tiềm năng phát triển LSNG tại vùng đệm Vườn Quốc gia Ba Bể là rất lớn, với đa dạng các loài có giá trị kinh tế và sử dụng làm thực phẩm. Tuy nhiên, diện tích đất nông nghiệp hạn chế và tỷ lệ hộ nghèo cao tạo áp lực lớn lên tài nguyên rừng, dẫn đến khai thác quá mức LSNG tự nhiên. Việc phát triển các mô hình gây trồng LSNG phù hợp sẽ góp phần giảm áp lực này.

So sánh với các nghiên cứu ở các vùng rừng nhiệt đới khác, việc kết hợp kiến thức bản địa với kỹ thuật hiện đại là yếu tố then chốt để phát triển bền vững LSNG. Các loài ưu tiên như rau gai, rau bò khai và rau sắng đều có tiềm năng thị trường ổn định, phù hợp với điều kiện sinh thái địa phương. Tuy nhiên, khó khăn về kỹ thuật nhân giống, chăm sóc và thị trường tiêu thụ vẫn là thách thức cần giải quyết.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố diện tích đất, bảng xếp hạng ưu tiên các loài LSNG theo xã, và biểu đồ tỷ lệ hộ nghèo để minh họa mối liên hệ giữa điều kiện kinh tế xã hội và phát triển LSNG.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Phát triển mô hình gây trồng LSNG ưu tiên: Tập trung vào các loài rau gai, rau bò khai, rau sắng và giảo cổ lam tại các xã vùng đệm. Áp dụng kỹ thuật nhân giống hiện đại, cải tiến phương pháp chăm sóc để nâng cao tỷ lệ sống và năng suất. Thời gian thực hiện: 2-3 năm. Chủ thể thực hiện: UBND xã phối hợp với các tổ chức nông lâm nghiệp.

2. Đào tạo và chuyển giao kỹ thuật cho người dân: Tổ chức các lớp tập huấn về kỹ thuật nhân giống, chăm sóc, thu hoạch và bảo quản LSNG, kết hợp với truyền đạt kiến thức bản địa. Mục tiêu nâng cao năng lực sản xuất và quản lý. Thời gian: hàng năm. Chủ thể: Trung tâm khuyến nông, khuyến lâm tỉnh Bắc Kạn.

3. Xây dựng hệ thống thị trường và chuỗi giá trị LSNG: Hỗ trợ phát triển kênh tiêu thụ sản phẩm, giảm trung gian, nâng cao giá trị sản phẩm qua chế biến sơ bộ và đóng gói. Thời gian: 1-2 năm. Chủ thể: Các doanh nghiệp địa phương, hợp tác xã, chính quyền địa phương.

4. Hoàn thiện chính sách hỗ trợ và quản lý tài nguyên rừng: Xây dựng cơ chế hưởng lợi hợp lý cho người dân tham gia bảo vệ và phát triển LSNG, đồng thời tăng cường kiểm soát khai thác trái phép. Thời gian: liên tục. Chủ thể: Ban quản lý Vườn Quốc gia Ba Bể, Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản lý và hoạch định chính sách lâm nghiệp: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chính sách phát triển LSNG bền vững, giảm áp lực lên rừng tự nhiên và nâng cao sinh kế cộng đồng.

2. Các tổ chức phát triển nông lâm nghiệp và bảo tồn thiên nhiên: Áp dụng các giải pháp kỹ thuật và mô hình phát triển LSNG phù hợp với điều kiện địa phương nhằm hỗ trợ người dân vùng đệm.

3. Nhà nghiên cứu và sinh viên chuyên ngành Lâm học, Nông nghiệp và Phát triển bền vững: Tham khảo phương pháp nghiên cứu, dữ liệu thực địa và phân tích để phát triển các đề tài liên quan.

4. Cộng đồng dân cư và hợp tác xã địa phương: Nắm bắt kiến thức về các loài LSNG có giá trị, kỹ thuật gây trồng và thị trường tiêu thụ để nâng cao hiệu quả sản xuất và thu nhập.

Câu hỏi thường gặp

1. LSNG là gì và tại sao lại quan trọng?
   LSNG là các sản phẩm sinh vật ngoài gỗ được khai thác từ rừng, bao gồm thực phẩm, dược liệu, vật liệu thủ công. Chúng đóng vai trò quan trọng trong sinh kế người dân miền núi, bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển kinh tế bền vững.

2. Loài LSNG nào có tiềm năng phát triển nhất tại vùng đệm Ba Bể?
   Rau gai, rau bò khai, rau sắng và giảo cổ lam được xác định là các loài có tiềm năng phát triển cao do phù hợp điều kiện sinh thái và có thị trường ổn định.

3. Người dân hiện nay khai thác LSNG như thế nào?
   Phần lớn người dân khai thác LSNG từ rừng tự nhiên với quy mô nhỏ, chủ yếu phục vụ nhu cầu ăn uống và bán tại chợ địa phương, tuy nhiên việc khai thác quá mức đang gây áp lực lên tài nguyên.

4. Những khó khăn chính trong phát triển LSNG tại Ba Bể là gì?
   Bao gồm diện tích đất nông nghiệp hạn chế, kỹ thuật nhân giống và chăm sóc còn yếu, thiếu thị trường tiêu thụ ổn định và thiếu chính sách hỗ trợ hiệu quả.

5. Làm thế nào để phát triển bền vững LSNG tại vùng đệm?
   Cần kết hợp chuyển giao kỹ thuật, xây dựng mô hình trồng phù hợp, phát triển thị trường và hoàn thiện chính sách quản lý tài nguyên, đồng thời tăng cường sự tham gia của cộng đồng.

Kết luận

• Vườn Quốc gia Ba Bể có tiềm năng lớn phát triển các loài LSNG sử dụng làm thực phẩm, góp phần nâng cao sinh kế người dân vùng đệm.
• Diện tích đất nông nghiệp hạn chế và tỷ lệ hộ nghèo cao tạo áp lực lớn lên tài nguyên rừng, đòi hỏi phát triển các mô hình trồng LSNG bền vững.
• Rau gai, rau bò khai, rau sắng và giảo cổ lam là các loài ưu tiên phát triển tại 3 xã nghiên cứu.
• Cần áp dụng kỹ thuật nhân giống hiện đại, đào tạo người dân và xây dựng hệ thống thị trường để nâng cao giá trị sản phẩm.
• Đề xuất các giải pháp chính sách hỗ trợ và quản lý tài nguyên nhằm bảo vệ rừng và phát triển kinh tế địa phương.

Next steps: Triển khai mô hình thí điểm gây trồng LSNG ưu tiên, tổ chức tập huấn kỹ thuật, xây dựng chuỗi giá trị sản phẩm và hoàn thiện chính sách hỗ trợ trong vòng 2-3 năm tới.

Call-to-action: Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và cộng đồng địa phương cần phối hợp chặt chẽ để thực hiện các giải pháp phát triển LSNG bền vững, góp phần bảo tồn tài nguyên rừng và nâng cao đời sống người dân vùng đệm Vườn Quốc gia Ba Bể.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Lâm sản ngoài gỗ (LSNG) có giá trị đặc biệt quan trọng trong hệ sinh thái rừng. Hệ sinh thái rừng (Forest ecosystem) là một hệ sinh thái mà thành phần chủ yếu là sinh vật rừng (các loài cây gỗ, cây bụi, thảm tươi, dây leo, hệ động vật và vi sinh vật rừng) và môi trường vật lý của chúng (đất đai, nguồn nước, khí hậu,…). Hệ sinh thái rừng như vậy có tính đa dạng sinh học rất cao. Từ hệ sinh thái này, nếu giữ nguyên các loại cây gỗ đứng, người ta vẫn có thể thu hoạch các loại lâm sản khác có thể khái quát vào các nhóm sản phẩm như: Nấm ăn, dược liệu, cây cho hạt, cây có dầu, cây cho sợi, phấn và mật hoa, cây có thể làm thức ăn gia súc, rau rừng, trái cây rừng ăn được, song, mây, tre, cây cho nhựa, hoá chất, động vật rừng (côn trùng và động vật khác), nguồn gen cho các sản phẩm trên, sinh thái rừng và môi trường du lịch, thủy điện, ….

Ở Việt Nam, LSNG đã được khai thác, sử dụng nhiều từ thời cổ đại và nhiều loại LSNG được coi là những sản vật quý của đất nước như Linh chi, Tiền thảo; Ngũ gia bì; Thiên niên kiện,. LNSG có ý nghĩa cực kỳ quan trọng đối với rất nhiều cộng đồng, đặc biệt là đồng bào miền núi. Giá trị LSNG của rừng được thể hiện như rừng cung cấp lương thực (củ Mài, củ Gạo,…), thực phẩm (Nấm, măng, rau rừng,…), Các loại cây cho hạt (Đào lộn hột; Các loại dẻ.), cung cấp dược thảo chữa bệnh (Nhân sâm, Hà thủ ô, Linh chi,…), cung cấp nguyên vật liệu xây dựng, làm đồ gia dụng, đan lát (các loại tre nứa, song mây),. VQG Ba Bể là một di sản thiên nhiên quý giá và có cảnh đẹp lôi cuốn khách du lịch trong và ngoài nước đến thăm ngày càng tăng.

Đó là một phức hệ gồm hồ, sông, núi đá vôi từ dốc vừa đến dốc đứng, xen giữa có nhiều núi đất tạo nên cảnh quan đa dạng và phong phú. Nằm ở độ cao 150m so với mực nước biển nhưng Ba Bể bốn mùa đầy nước. Hồ có cấu tạo khá đặc biệt, thắt ở giữa và phình ra ở hai đầu, gồm 3 hồ lớn thông nhau là: Pé Lèng, Pé Lù, Pé Lầm và từ đó mà thành tên Ba Bể. Hồ nhận nước từ hai nguồn chính là sông Tà Han và sông Chợ Lèng.

Hồ còn có chức năng điều tiết, phân nước cho sông Năng vào mùa cạn và như một bế chứa cho sông vào mùa mưa lũ. Chính vì có sự lưu thông với các dòng sông mà nước hồ Ba Bể luôn vận động khiến cho nước hồ sạch và trong xanh. Cộng đồng dân cư tại những khu phục hồi sinh thái, khu vực vùng đệm của Vườn quốc gia, các khu bảo đã sống ở đây từ rất lâu đời và cuộc sống của họ chủ yếu n 2 dựa vào rừng và các nguồn tài nguyên thiên nhiên quanh hồ. Phần lớn các hộ gia đình đều thuộc diện đói nghèo (xã Nam Mẫu thuộc diện xã đặc biệt khó khăn nằm trong Chương trình 135 giai đoạn II).

Trong những năm qua, những hành vi xâm phạm của cộng đồng vào tài nguyên rừng như đốt nương làm rẫy, săn bắn động vật hoang dã, khai thác gỗ trái phép thường xuyên xảy ra đe dọa tới công tác bảo tồn của VQG. Với nhiều chương trình tuyên truyền, vận động, hỗ trợ phát triển sản xuất từ chính quyền cũng như các tổ chức địa phương các cộng đồng đã ý thức được việc làm của mình là vi phạm pháp luật và làm tổn hại tới tài nguyên rừng, nhưng vì cuộc sống khó khăn và những đòi hỏi thực tế vẫn còn là những bất cập khiến họ không có nhiều lựa chọn. Đặc biệt trong thời gian hiện nay khi cơ cở hạ tầng đã được cải thiện đáng kể và các dự án có quan tâm hỗ trợ cho phát triển du lịch Bắc Kạn nói chung và du lịch sinh thái khu vực hồ Ba Bể nói riêng như dự án 3PAD, dự án có nguồn vốn GIZ, dự án có nguồn vốn từ ADB… khách du lịch tăng rõ rệt, nhu cầu về thực phẩm sạch, tại chỗ, nhất là đặc sản địa phương ngày càng tăng, đòi hỏi có những thay đổi về khả năng cung cấp gắn với cải thiện đời sống cho các cộng đồng địa phương. Xuất phát từ thực tế đó, một yêu cầu cấp bách cần đặt ra đối với VQG Ba Bể là cần phải tìm ra một nguồn sinh kế mới cho người dân, từ đó giảm áp lực của người dân vào tài nguyên rừng và đảm bảo quản lý rừng bền vững, trong đó nghiên cứu và phát triển gây trồng cây LSNG có giá trị kinh tế cao đang là một hướng đi đúng đắn và rất có triển vọng.

Tuy nhiên, cho tới nay, vấn đề phát triển trồng cây LSNG ở VQG Ba Bể vẫn chưa thực sự được chú trọng, phần lớn người dân vẫn vào rừng thu hái các loài LSNG tuy nhiên cũng có một số hộ đã gây trồng với quy mô rất nhỏ lẻ, tự phát và nguồn giống, kỹ thuật không phù hợp dẫn tới năng suất thấp, hiệu quả đầu tư chưa cao. Xuất phát từ những lý do đó, đề tài “Nghiên cứu thực trạng phát triển một số loài LSNG có giá trị sử dụng làm thực phẩm tại khu vực vùng đệm VQG Ba Bể - tỉnh Bắc Kạn” được thực hiện là thực sự cần thiết, nhằm lựa chọn được loài cây, kỹ thuật trồng cây LSNG có triển vọng nhất đối với khu vực. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Định nghĩa về Lâm sản ngoài gỗ Đã có nhiều tên gọi khác nhau về lâm sản ngoài gỗ đang được sử dụng rộng rãi hiện nay như: lâm sản phụ, lâm sản phi gỗ, sản phẩm rừng không phải là gỗ,.

Hầu hết mọi người đều có cùng quan điểm coi các khái niệm trên là đồng nhất, để chỉ các sản phẩm của rừng không phải là gỗ như: động vật rừng, các cây dược liệu, các sản phẩm từ cây rừng không phải là gỗ, các sản phẩm phụ từ khai thác gỗ (cành, lá, gốc, rễ,. Có nhiều tài liệu viết về lâm sản ngoài gỗ, nhưng chỉ ở những phạm vi hẹp của một loài hoặc một nhóm loài nhất định. Nhưng chưa có một công trình nào đưa ra được một khái niệm chính xác về lâm sản ngoài gỗ này. + Khái niệm về Lâm sản ngoài gỗ được đề cập chính thức vào năm 1989 do W.

Theo khái niệm này: “Lâm sản ngoài gỗ bao hàm tất cả các vật liệu sinh học khác gỗ, được khai thác từ rừng tự nhiên phục vụ mục đích của con người. Bao gồm các sản phẩm là động vật sống, nguyên liệu thô và củi, song mây, tre nứa, gỗ nhỏ và sợi”. (The Economic value of Non - timber Forest products in Southeast asia - W. Hiện nay trên thế giới có nhiều định nghĩa khác nhau về LSNG nhưng thông dụng hơn cả là định nghĩa do Hội đồng Lâm nghiệp Tổ chức Nông Lương Liên Hiệp quốc (FAO) thông qua năm 1999: “Lâm sản ngoài gỗ (Non - timber forest products - NTFP, hoặc Non wood forest products - NWFP) bao gồm những sản phẩm có nguồn gốc sinh vật, khác gỗ, được khai thác từ rừng, đất có rừng và từ cây gỗ ở ngoài rừng”.

Như vậy, lâm sản ngoài gỗ bao gồm tất cả các vật liệu sinh học khác gỗ được khai thác từ rừng (cả rừng tự nhiên và rừng trồng) phục vụ mục đích của con người, bao gồm các loài thực vật, động vật dùng làm thực phẩm, làm dược liệu, tinh dầu, nhựa sáp, nhựa dính, nhựa dầu, cao su, tanin, màu nhuộm, chất béo, song mây, tre nứa, cây cảnh, nguyên liệu giấy, sợi,. Nghiên cứu trên thế giới LSNG đã được người dân gây trồng, khai thác sử dụng cách đây hàng nghìn năm, đặc biệt ở một số nước có nhiều rừng nhiệt đới như: Trung Quốc, Nhật Bản, Ấn n 4 Độ, Indonesia,… Theo Mendelsohn (1989) cho rằng hiện nay các nhà khoa học, các nhà kinh doanh trên thế giới bắt đầu quan tâm nhiều hơn đến nghiên cứu, gây trồng và phát triển LSNG gắn với bảo tồn và phát triển rừng. Đây cũng là mốc đánh dấu sự chuyển biến nhận thức về tầm quan trọng, vai trò của LSNG trong xã hội, nó được coi là nguồn tạo thu nhập quan trọng, vai trò của LSNG trong xã hội, nó được coi là nguồn tạo thu nhập quan trọng, nâng cao đời sống kinh tế, đảm bảo an ninh lương thực, ổn định xã hội cho người dân miền núi, vừa góp phần vào quá trình bảo tồn và phát triển tài nguyên rừng. Dưới đây là một số nghiên cứu điển hình theo các vấn đề khác nhau.

Nghiên cứu về phân loại và bảo tồn LSNG Công trình “Nghiên cứu về tre trúc” của Munro (1868) được coi là một trong những nghiên cứu về tre trúc đầu tiên (dẫn theo Đỗ Văn Bản, 2005) [3]. Trong công tác này tác giả đã khái quát được một cách tổng quan về họ phụ tre trúc trên thế giới. Khi nghiên cứu về “Các loại tre trúc” Gamble (1896) đã đề cập tương đối chi tiết về phân bố, hình thái và một số đặc điểm sinh thái của 151 loài tre trúc (dẫn theo Đỗ Văn Bản, 2005) có ở các nước Ấn Độ, Pakistan, Miến Điện, Malaysia và Indonesia.A Hubermen và U Aung Din de F.D (1963) với công trình “Rừng tre nứa” đã nghiên cứu một số đặc điểm sinh thái của tre trúc nứa Ấn Độ, Pakistan liên quan đến thổ nhưỡng, khí hậu và một số biện pháp xử lý lâm học, tái sinh, khai thác. Widjaja (1995) [27] đã tiến hành mô tả đặc điểm hình thái, sinh thái, phân bố, gây trồng, sử dụng cho 75 loài tre trúc thông dụng, có giá trị ở vùng Đông Nam Á.

Nhìn chung, các nghiên cứu phân loại hiện nay mới chỉ tập trung chủ yếu vào các loài LSNG có diện tích phân bố với số lượng lớn là Tre trúc, các nghiên cứu về song, mây và một số cây thuốc, cay lấy dầu nhựa,… hầu như chưa được đề cập đến. Nghiên cứu về chọn giống, nhân giống và kỹ thuật gây trồng Zhou Fangchun (2000) [28] có đề cập đến nhân giống của một số loài tre trúc khác nhau ở Trung Quốc làm cơ sở cho việc gây trồng phát triển tre trúc. n 5 Ở Malaysia bước đầu đã nghiên cứu tạo giống mây bằng phương pháp nuôi cây mô, đã tiến hành thí nghiệm trồng song, mây dưới tán các loại rừng với các mật độ khác nhau. Malaysia và Indonesia đã xây dựng rừng Mây giống phục vụ cho gieo trồng trên quy mô lớn (dẫn theo Vũ Văn Dũng và cộng sự, 2002) [7].