CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tổng quan các vấn đề nghiên cứu Bách vàng Xanthocyparis là một chi mới được phát hiện lần đầu tiên gần đây tại Việt Nam tại Khu bảo tồn (KBT) thiên nhiên Bát Đại Sơn, huyện Quản Bạ, tỉnh Hà Giang. Đây là một chi thuộc họ Hoàng đàn (Cupressaceae) - một trong 06 họ thuộc lớp Thông (Pinopsida). Trong họ Hoàng đàn hiện tại chỉ có 4 - 5 chi, khi được phát hiện, Bách vàng đã được xếp vào một trong những chi thuộc họ này.
Theo Bộ Khoa học và Công nghệ (1996), tất cả những loài thuộc họ Hoàng đàn mọc tự nhiên đều được đưa vào sách đỏ Việt Nam (SĐVN). Phần lớn các chi thuộc họ Hoàng đàn đều có gí trị về mặt kinh tế như gỗ đẹp, lấy tinh dầu thơm, trồng làm cảnh, đó là các loài cây mà chúng ta vẫn rất thường gặp như Pơmu, Bách xanh, Hoàng đàn rũ,.Trong những năm gần đây, có rất nhiều nghiên cứu về đặc điểm sinh thái học của các chi và loài thuộc họ Hoàng đàn, tuy nhiên do mới được phát hiện và khu vực phân bố hẹp, đồng thời chu kỳ ra hoa kết quả của loài kéo dài nên vấn đề nghiên cứu loài cây Bách vàng của các nhà khoa học và sinh thái học còn rất hạn chế và quy mô thực hiện chưa rộng. Các nghiên cứu trong và ngoài nước về loài Bách vàng Hoàng đàn là một họ có số lượng loài và chi rất ít nên số lượng các nghiên cứu trong và ngoài nước chưa nhiều. Sau hàng loạt các nghiên cứu và phát hiện về chi Bách vàng, các nhà khoa học và nhà nghiên cứu đã tìm thấy tất cả 2 loài thuộc chi này và thống nhất cách đặt tên cho các loài.
Loài thứ nhất được tìm thấy ở phía Bắc châu Mỹ với tên gọi là Xanthocyparis nootkatensis (D.Don) Farjon & Harder (Farjon, 2001; Farjon A., Nguyen Tien Hiep, Harder K., Phan Ke Loc, Averyanov L., 2002), loài thứ 2 được tìm thấy n 8 ở Việt Nam là Xanthocyparis vietnamensis. Đây là loài đặc hữu của Việt Nam được phát hiện tại Hà Giang chính thức vào năm 1999. Sau khi được phát hiện, một số nhà khoa học từ Vương quốc Anh đã đến KBT để nghiên cứu. Tại đây, các nhà thực vật học đã công bố thêm một số đặc điểm về loài như: chiều cao của Bách vàng trưởng thành đạt 8 – 10m, đường kính 30 – 35cm, số lượng còn lại tại khu vực tìm thấy loài còn lại rất ít, loài sinh trưởng ở những đỉnh núi cao [11].
Trên thực tế, Bách vàng là một loài mới được phát hiện nên chưa có nhiều công trình nghiên cứu chuyên sâu. Các nghiên cứu chỉ dừng lại ở mức quan sát thực tế và mô tả về đặc điểm hình thái và đánh giá loài thông qua các nhận định và theo dõi quá trình sinh trưởng và phát triển của loài trong tự nhiên. Các nhà thực vật học căn cứ vào số lượng cá thể được tìm thấy và phạm vi phân bố của loài đã xếp Bách vàng vào cấp CR (Farjon, Nguyen Tien Hiep, Harder K., Phan Ke Loc, Averyanov L. Trong quá trình nghiên cứu các nhà khoa học cũng đã phát hiện thấy rằng, thành phần loài cây nơi có mặt của loài Bách vàng khá đa dạng và phong phú với sự có mặt của các loài cây lá rộng xen lẫn lá kim, đặc biệt là Bách vàng mọc hỗn giao với các loài cây lá kim.
Thành phần các loài cây lá rộng cũng khá đa dạng, chủ yếu là các loài cây thuộc họ Dẻ, Đỗ quyên (Vũ Văn Cần, Vũ Văn Dũng, Lê Văn Chẩm (1999); Farjon A., Nguyen Tien Hiep, Harder D., Phan Kế Lộc, Averyanov L. Đến năm 2001, lúc bấy giờ Bách vàng là 1 loài cây mới được phát hiện nên danh pháp khoa học của loài vẫn còn chưa được hoàn toàn thống nhất. Tuy nhiên, một số thử nghiệm nhân giống của Công ty Giống cây lâm nghiệp Trung Ương cũng cho thấy rằng, Bách vàng là loài cây có giá trị kinh tế như gỗ thơm, ít mối mọt và cong vênh, khả năng tái sinh kém và đặc biệt quá trình sinh trưởng rất dài. n 9 Nói chung, số lượng các nghiên cứu về loài Bách vàng rất ít và thiếu sát sao nên các biện pháp bảo tồn cũng như sự hiểu biết về tính cần thiết phải bảo vệ và bảo tồn loài còn rất nhiều hạn chế và ít được chú trọng.
Trên cơ sở đó, việc đề xuất các nghiên cứu về loài nói chung và đề tài này nói riêng mang tính cần thiết và cấp bách. Tình hình nghiên cứu loài Bách vàng tại xã Ca Thành, huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng Trên thực tế, ở Việt Nam Bách vàng là loài chỉ mới được phát hiện trong thời gian rất ngắn gần đây tại Hà Giang nên chỉ mới có một số các nghiên cứu sơ bộ về loài tại khu vực này như: Nghiên cứu của Tô Văn Thảo năm 2003 “Nghiên cứu về phân bố, sinh thái, tình trạng bảo tồn tự nhiên (In-situ) của loài Bách vàng (xanthocyparis Vietnamensis Farjon & Hiep) tại khu bảo tồn thiên nhiên Bát Đại Sơn, huyện Quản Bạ tỉnh Hà Giang. Khảo sát của Trung tâm Môi trường Lâm nghiệp thuộc Viện Điều tra & Quy hoạch rừng năm 1997 - 1999. Các phát hiện mới của đợt khảo sát của Trung tâm cũng đã cho một số kết quả về đặc điểm sinh vật học, sinh thái học tương tự.
Xã Ca Thành, huyện Nguyên Bình là một địa điểm được cho là có sự xuất hiện của Bách vàng, song thông tin này còn mới mẻ, ít người biết đến. Đây là khu vực có phần đông dân số là người dân tộc thiểu số (H’Mông, Dao, Tày) việc canh tác nông nghiệp chủ yếu là đốt nương làm rẫy, du canh du cư nên tình trạng phá rừng diễn ra mạnh. Năm 2011, sau khi phát hiện sự có mặt của Bách vàng tại đây, La Quang Độ và các cộng sự đã và đang tiến hành một số nghiên cứu quy mô nhỏ để đánh giá về Bách vàng và đã phát hiện thấy thêm một số đặc điểm sinh thái học qua việc đánh giá tổng quan về đặc điểm của khu vực phân bố. n 10 Nói tóm lại, Ca Thành là khu vực có thể nói là mới lạ về sự xuất hiện của Bách vàng đối với các nhà thực vật học.
Đây có lẽ là do: Số lượng loài trong tự nhiên ít; nhận thức của người dân về loài còn hạn chế nên việc khai thác tràn lan diễn ra mạnh mẽ làm cho loài Bách vàng không có cơ hội tái sinh và việc phát hiện và tiến hành các nghiên cứu về Bách vàng ở đây bị hạn chế [11]. Thông qua một số quan sát ban đầu, chúng tôi nhận thấy rằng hệ sinh thái rừng tại xã Ca Thành, huyện Nguyên Bình có độ đa dạng sinh học khá cao với thành phần gồm nhiều loài cây lá rộng và một số loài cây lá kim mọc xen kẽ với Bách vàng. Điều này đã góp phần làm đa dạng thêm khu hệ thực vật cho khu vực này, tuy vậy tài nguyên rừng nơi đây đang đứng trước tình trạng bị cạn kiệt và một số loài cây đang đối mặt mới nguy cơ biến mất tại, trong đó điển hình là loài cây Bách vàng. n 11 CHƯƠNG 2 NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.
Nội dung nghiên cứu Để đạt được mục tiêu nghiên cứu, đề tài cần thực hiện một số nội dung chính sau: 2. Tìm hiểu một số đặc điểm của Bách vàng + Đặc điểm hình thái cây trưởng thành (Rễ, thân, lá) + Đặc điểm vật hậu (hoa, quả) + Đặc điểm sinh thái 2. Đặc điểm phân bố của Bách vàng + Tọa độ + Độ cao 2.Tìm hiểu một số yếu tố ảnh hưởng đến đến tái sinh của Bách vàng ♦ Trạng thái rừng ♦ Tổ thành các loài cây ♦ Độ tàn che ♦ Đất đai ♦ Khí hậu: nhiệt độ, ẩm độ 2. Tìm hiểu đặc điểm tái sinh của cây Bách vàng Điều tra về hình thái cây tái sinh: ♦ Hình thức tái sinh ♦ Mật độ tái sinh 2.
Phương pháp nghiên cứu 2. Phương pháp luận trong nghiên cứu Mỗi loài cây khác nhau có một đặc điểm về sinh vật học, sinh thái học khác nhau. Đó là sự thích nghi của chúng đối với môi trường sống, trong những điều kiện hoàn cảnh khác nhau, đã tạo ra các loài cây riêng biệt với n 12 một điều kiện môi trường đặc trưng phù hợp cho loài. Vì vậy việc nghiên cứu chuyên sâu một loài cụ thể nào đó muốn đạt được kết quả nghiên cứu một cách chính xác, khách quan và khoa học thì cần đến nơi phân bố của loài để thực hiện việc điều tra, tìm hiểu về loài đó.
Trong thực tiễn nghiên cứu từ trước tới nay đã có rất nhiều phương pháp tiếp cận nghiên cứu như: Nghiên cứu tập trung vào cá thể của loài cần nghiên cứu; nghiên cứu theo hướng tập trung vào toàn bộ quần thể; nghiên cứu tập trung hài hòa theo 2 quan điểm trên. Nếu theo hướng nghiên cứu tập trung vào cá thể thì kết quả nghiên cứu sẽ bị phiếm diện và chắc chắn sẽ không thể đầy đủ được, từ đó dẫn đến việc nghiên cứu và đánh giá không chính xác. Nếu theo hướng tiếp cận nghiên cứu thứ 2 – hướng tập trung vào quần thể loài nghiên cứu – thì dẫn đến việc nghiên cứu mang tính chất tổng quát, không chi tiết và cho kết quả đánh giá sẽ bị sai lệch. Một điều hiển nhiên, nếu muốn nghiên cứu một tổng thể của một loài nào đó, thì chắc chắn trước hết phải thực hiện nghiên cứu trên từng cá thể.
Có như vậy, tính chính xác khi đánh giá quần thể mới mang tính khoa học và độ chính xác cao. Trong nghiên cứu thực vật, cần phải có yếu tố thực tế kết hợp lý thuyết. Đi từ chi tiết đến phức tạp sẽ mang lại một kết quả khách quan và chính xác hơn, điều này đồng nghĩa với việc cần kết hợp và vận dụng hài hòa hai hướng tiếp cận nghiên cứu cá thể và quần thể trong thu thập thông tin nghiên cứu. n 13 Tổ thành Độ tàn che Đất đai Khí hậu Yếu tố ảnh hưởng Sơ đồ nghiên cứu tổng quát của đề tài Một số đặc điểm của Tái sinh Bách vàng Bách vàng Hình thái Vật hậu Cây mạ Cây con Sinh thái Hình 2.1 Một số bước nghiên cứu chính n 14 2.
Phương pháp thu thập số liệu - Thu thập thông tin về đặc điểm sinh thái, phân bố của loài Bách vàng trên thực địa. Để đánh giá tổng quan được sự phân bố và tình trạng Bách vàng tại khu vực nghiên cứu, việc điều tra theo tuyến là một hoạt động đầu tiên chúng tôi sử dụng trong quá trình thực hiện điều tra tại thực địa.