Luận văn thạc sĩ nghiên cứu thực trạng và phân bố của loài cá cóc tam đảo paramesotriton deloustali bourret 1934 tại vườn quốc gia tam đảo

Nghiên cứu thực trạng và phân bố loài cá cóc Tam Đảo Paramesotriton deloustali tại Vườn Quốc gia Tam Đảo, góp phần bảo tồn đa dạng sinh học.

• Tác giả: Nguyễn Xuân Tân
• Người hướng dẫn: PGS. Vũ Tiến Thịnh
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản Lý Tài Nguyên Rừng
• Đề tài: Nghiên Cứu Thực Trạng và Phân Bố Loài Cá Cóc Tam Đảo Tại Vườn Quốc Gia Tam Đảo
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu ngoài nước
• 1.2. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 1.3. Một số nghiên cứu về loài Cá cóc Tam Đảo (Paramesotriton deloustali, Bourret, 1934)
• 2. CHƯƠNG 2: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ - XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 2.1. Điều kiện tự nhiên Vườn Quốc gia Tam Đảo
• 2.1.1. Vị trí, danh giới và địa hình Vườn Quốc gia Tam Đảo
• 2.1.2. Tài nguyên rừng và đất rừng
• 2.1.3. Các hệ sinh thái rừng
• 2.1.4. Sự đa dạng về khu hệ thực vật
• 2.1.5. Sự đa dạng về khu hệ động vật
• 2.1.6. Sự phân vùng
• 2.2. Kinh tế - xã hội
• 2.2.1. Dân số, dân tộc
• 2.2.2. Tình hình kinh tế và thu nhập
• 2.2.3. Cơ cấu lao động
• 3. CHƯƠNG 3: MỤC TIÊU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 3.1.1. Mục tiêu chung
• 3.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 3.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4.1. Phương pháp kế thừa, chọn lọc tài liệu
• 3.4.2. Phương pháp phỏng vấn
• 3.4.3. Phương pháp điều tra thực địa
• 3.4.4. Phương pháp xử lý số liệu
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Mật độ, hiệu suất tìm kiếm Cá cóc tam đảo tại khu vực nghiên cứu
• 4.1.1. Mật độ trung bình Cá cóc tam đảo trên tuyến điều tra
• 4.1.2. Mật độ trung bình Cá cóc tam đảo trên toàn suối khu vực nghiên cứu
• 4.1.3. Hiệu suất tìm kiếm Cá cóc tam đảo ở khu vực nghiên cứu
• 4.2. Phân bố Cá cóc tam đảo theo khu vực nghiên cứu và đai độ cao
• 4.2.1. Phân bố Cá cóc tam đảo theo các tuyến và khu vực điều tra
• 4.2.2. Phân bố Cá cóc tam đảo theo đai độ cao
• 4.2.3. Ghi nhận Cá cóc tam đảo theo độ sâu bắt gặp so với mặt nước
• 4.3. Các mối đe dọa đến loài Cá cóc tam đảo (Paramesotriton deloustali Bourret, 1934) tại Vườn Quốc gia Tam Đảo
• 4.4. Đề xuất các giải pháp quản lý và bảo tồn Cá cóc tam đảo (Paramesotriton deloustali Bourret, 1934) tại Vườn Quốc gia Tam Đảo
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Phân Bố Loài Cá Cóc Tam Đảo

Nghiên cứu về loài Cá cóc Tam Đảo (Paramesotriton deloustali) tại Vườn Quốc gia Tam Đảo là một chủ đề quan trọng trong bảo tồn đa dạng sinh học. Loài này được xếp vào danh sách động vật quý hiếm và đang đối mặt với nhiều thách thức trong môi trường sống tự nhiên. Việc hiểu rõ về phân bố và thực trạng của loài này sẽ giúp đưa ra các giải pháp bảo tồn hiệu quả.

1.1. Đặc Điểm Sinh Thái Của Cá Cóc Tam Đảo

Cá cóc Tam Đảo có thân hình thuôn dài, sống chủ yếu ở các suối có độ cao từ 200-1000m. Loài này ăn tạp, bao gồm côn trùng và thực vật thủy sinh. Mùa sinh sản diễn ra từ tháng 1 đến tháng 4, với cá cái đẻ trứng ở các khu vực ẩm ướt gần suối.

1.2. Tình Hình Nghiên Cứu Trên Thế Giới

Nghiên cứu về loài Cá cóc Tam Đảo đã được thực hiện bởi nhiều tổ chức quốc tế, ghi nhận sự đa dạng sinh học cao tại khu vực này. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng áp lực từ buôn bán và khai thác quá mức là nguyên nhân chính đe dọa đến sự tồn tại của loài.

II. Vấn Đề và Thách Thức Đối Với Loài Cá Cóc Tam Đảo

Mặc dù Vườn Quốc gia Tam Đảo là nơi bảo tồn đa dạng sinh học, nhưng loài Cá cóc Tam Đảo đang phải đối mặt với nhiều thách thức. Ô nhiễm môi trường và hoạt động khai thác tài nguyên là những vấn đề nghiêm trọng ảnh hưởng đến môi trường sống của loài này.

2.1. Ô Nhiễm Môi Trường Sống

Ô nhiễm từ hoạt động sinh hoạt và sản xuất của con người đã làm suy giảm chất lượng nước tại các suối nơi Cá cóc sinh sống. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe của loài mà còn làm giảm số lượng cá thể trong tự nhiên.

2.2. Khai Thác Tài Nguyên Quá Mức

Hoạt động khai thác tài nguyên rừng và nước đã làm mất đi môi trường sống tự nhiên của Cá cóc Tam Đảo. Việc này không chỉ đe dọa đến sự tồn tại của loài mà còn làm giảm đa dạng sinh học trong khu vực.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Phân Bố Cá Cóc Tam Đảo

Để nghiên cứu phân bố của Cá cóc Tam Đảo, các phương pháp điều tra thực địa và phỏng vấn đã được áp dụng. Những phương pháp này giúp thu thập dữ liệu chính xác về mật độ và phân bố của loài trong khu vực nghiên cứu.

3.1. Phương Pháp Điều Tra Thực Địa

Điều tra thực địa được thực hiện tại các suối trong Vườn Quốc gia Tam Đảo. Các nhà nghiên cứu đã ghi nhận số lượng cá thể và môi trường sống của chúng để đánh giá tình trạng hiện tại.

3.2. Phương Pháp Phỏng Vấn

Phỏng vấn người dân địa phương và cán bộ kiểm lâm đã cung cấp thông tin quý giá về sự phân bố và tình trạng của Cá cóc Tam Đảo. Những thông tin này giúp làm rõ hơn về các mối đe dọa và thách thức mà loài đang phải đối mặt.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Phân Bố Cá Cóc Tam Đảo

Kết quả nghiên cứu cho thấy Cá cóc Tam Đảo phân bố chủ yếu ở các suối sâu, nước trong và gần rừng. Mật độ cá thể tại các khu vực nghiên cứu cho thấy sự suy giảm đáng kể do các yếu tố môi trường và con người.

4.1. Mật Độ Cá Cóc Tam Đảo Tại Khu Vực Nghiên Cứu

Mật độ trung bình của Cá cóc Tam Đảo được ghi nhận là thấp, với nhiều khu vực không còn cá thể nào. Điều này cho thấy sự cần thiết phải có các biện pháp bảo tồn ngay lập tức.

4.2. Phân Bố Theo Địa Hình

Phân bố của Cá cóc Tam Đảo theo độ cao cho thấy chúng chủ yếu sống ở các khu vực có độ cao từ 200-1000m. Sự phân bố này liên quan chặt chẽ đến điều kiện môi trường sống và nguồn thức ăn.

V. Giải Pháp Bảo Tồn Loài Cá Cóc Tam Đảo

Để bảo tồn Cá cóc Tam Đảo, cần có các giải pháp quản lý và bảo tồn hiệu quả. Các biện pháp này không chỉ giúp bảo vệ loài mà còn duy trì sự đa dạng sinh học tại Vườn Quốc gia Tam Đảo.

5.1. Đề Xuất Các Giải Pháp Quản Lý

Cần thiết lập các khu vực bảo tồn nghiêm ngặt và tăng cường giám sát hoạt động khai thác tài nguyên. Điều này sẽ giúp bảo vệ môi trường sống của Cá cóc Tam Đảo và các loài khác trong khu vực.

5.2. Tăng Cường Giáo Dục Cộng Đồng

Giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của Cá cóc Tam Đảo và các loài động vật quý hiếm khác là rất cần thiết. Sự tham gia của cộng đồng sẽ góp phần vào công tác bảo tồn hiệu quả hơn.

VI. Kết Luận và Tương Lai Của Nghiên Cứu

Nghiên cứu về Cá cóc Tam Đảo tại Vườn Quốc gia Tam Đảo đã chỉ ra nhiều vấn đề cần giải quyết. Tương lai của loài này phụ thuộc vào các biện pháp bảo tồn và sự hợp tác của cộng đồng trong việc bảo vệ môi trường sống.

6.1. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu

Nghiên cứu này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về Cá cóc Tam Đảo mà còn góp phần vào công tác bảo tồn đa dạng sinh học tại Việt Nam. Việc bảo tồn loài này có ý nghĩa quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái.

6.2. Hướng Đi Tương Lai

Cần tiếp tục nghiên cứu và theo dõi tình trạng của Cá cóc Tam Đảo để có những điều chỉnh kịp thời trong các chính sách bảo tồn. Sự hợp tác giữa các cơ quan, tổ chức và cộng đồng là rất cần thiết để đạt được mục tiêu bảo tồn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Cá cóc Tam Đảo (Paramesotriton deloustali Bourret, 1934), hay còn gọi là Sa giông bụng hoa, là loài động vật lưỡng cư đặc hữu quý hiếm có giá trị bảo tồn và nghiên cứu tiến hóa đặc biệt tại Việt Nam. Loài này hiện được xếp ở cấp Nguy cấp (EN) trong Sách Đỏ Việt Nam 2007, thuộc Phụ lục IIB của Nghị định 06/2019/NĐ-CP và Danh lục đỏ thế giới IUCN 2020. Vườn Quốc gia Tam Đảo được thành lập năm 1996 với tổng diện tích 34.995 ha trải dài trên 3 tỉnh Vĩnh Phúc, Thái Nguyên và Tuyên Quang, sở hữu hệ sinh thái rừng phong phú với 1.436 loài thực vật và 1.141 loài động vật. Tuy nhiên, trước sức ép từ việc mở rộng du lịch sinh thái, nạn săn bắt buôn bán trái phép và tình trạng suy thoái môi trường nước tại 27 xã vùng đệm có hơn 201.971 nhân khẩu sinh sống, quần thể Cá cóc Tam Đảo đang đối mặt với nguy cơ suy giảm số lượng nghiêm trọng.

Nghiên cứu được thực hiện nhằm xác định thực trạng mật độ, cấu trúc phân bố không gian theo đai độ cao và vi sinh cảnh suối của loài, đồng thời nhận diện toàn diện các áp lực đe dọa nhân sinh tại khu vực Vườn Quốc gia Tam Đảo. Phạm vi khảo sát được triển khai trực tiếp trên 20 tuyến suối trọng điểm thuộc địa bàn các huyện Tam Đảo (tỉnh Vĩnh Phúc), Sơn Dương (tỉnh Tuyên Quang) và Đại Từ (tỉnh Thái Nguyên) trong năm 2020. Đề tài cung cấp cơ sở dữ liệu định lượng chuẩn xác, phục vụ trực tiếp cho việc hoạch định chiến lược bảo tồn nguyên vị, khoanh vùng sinh cảnh xung yếu và kiểm soát tác động môi trường trong lâm nghiệp bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Đề tài vận dụng lý thuyết Sinh thái học quần thể (Population Ecology) và Khung đánh giá Áp lực - Hiện trạng - Phản hồi (PSR Framework) trong quản lý tài nguyên sinh vật. Nghiên cứu tập trung vào 4 khái niệm cốt lõi: sinh cảnh vi mô (microhabitat), mật độ tương đối của quần thể, biên độ thích ứng đai độ cao và khả năng phục hồi quần thể trước các áp lực nhân sinh. Cấu trúc sinh học của loài được đánh giá dựa trên đặc điểm hình thái học với chiều dài thân trung bình tới 92 mm, chiều dài đuôi tới 87 mm và tập tính sinh thái lưỡng cư ăn tạp tiêu thụ 9 nhóm thức ăn thủy sinh chính trong dải nhiệt độ môi trường thích hợp từ 17°C đến 27°C.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp điều tra thực địa theo tuyến suối điển hình kết hợp kỹ thuật bắt thả định lượng và phỏng vấn cấu trúc bảng hỏi. Cỡ mẫu điều tra bao gồm 20 tuyến suối với tổng chiều dài khảo sát dao động từ 900 m đến 2.500 m mỗi tuyến, tổng thời gian tìm kiếm thực tế đạt 222 giờ qua 49 lượt nhân sự điều tra chuyên sâu. Phương pháp chọn mẫu tuyến suối được lựa chọn dựa trên khảo sát sơ bộ và kinh nghiệm bản địa của kiểm lâm viên tại 23 xã vùng lõi nhằm bao quát toàn diện các dạng sinh cảnh có dòng chảy ngầm, vũng nước sâu và thảm thực vật ven bờ.

Dữ liệu được xử lý bằng các công thức toán học sinh thái chuẩn hóa: mật độ cá thể trên tuyến Dt = n / St (cá thể/ha), mật độ trung bình toàn suối Dtb và hiệu suất tìm kiếm X = N / H (cá thể/giờ tìm kiếm). Việc áp dụng hệ thống chỉ số này đảm bảo tính khách quan cao, loại bỏ sai số do diện tích lòng suối biến thiên và phản ánh chính xác xác suất bắt gặp loài trong điều kiện tự nhiên.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực địa trên 20 tuyến suối đã ghi nhận tổng cộng 68 cá thể Cá cóc Tam Đảo xuất hiện tại 6 tuyến, trong khi 14 tuyến còn lại hoàn toàn không ghi nhận cá thể nào. Mật độ trung bình trên toàn bộ các tuyến điều tra đạt 3,35 cá thể/ha và mật độ trung bình trên toàn hệ thống suối Vườn Quốc gia đạt 2,38 cá thể/ha. Tuyến số 14 (khu vực Tây Thiên, Vĩnh Phúc) đạt mật độ cao nhất với 38,89 cá thể/ha, tiếp theo là tuyến số 1 với 23,14 cá thể/ha. Hiệu suất tìm kiếm trung bình toàn khu vực đạt 0,022 cá thể/giờ, trong đó tuyến số 14 đạt mức tối đa 2,0 cá thể/giờ.

Về phân bố địa giới, 88,2% số lượng cá thể (60 cá thể) tập trung tại tỉnh Vĩnh Phúc; tỉnh Tuyên Quang ghi nhận 11,8% (8 cá thể) tại 2 tuyến thuộc huyện Sơn Dương; riêng 6 tuyến khảo sát tại tỉnh Thái Nguyên không bắt gặp bất kỳ cá thể nào (0%). Về đai độ cao, 85,3% cá thể (58 cá thể) phân bố tập trung ở đai cao 200 - 400 m so với mực nước biển; đai 0 - 200 m chiếm 8,8% (6 cá thể); các đai cao 400 - 800 m và 800 - 1.000 m chỉ ghi nhận 2,9% mỗi đai (2 cá thể). Xét theo độ sâu mực nước, 58,8% cá thể (40 cá thể) được tìm thấy ở tầng nước sâu trên 0,3 m; 27,9% (19 cá thể) ở độ sâu 0,25 - 0,3 m; và 13,2% (9 cá thể) ở tầng nước nông dưới 0,25 m.

Thảo luận kết quả

Kết quả phân bố cho thấy sinh cảnh suối tại khu vực Tây Thiên (Vĩnh Phúc) có độ che phủ tán rừng cao, dòng chảy chậm, nền đáy nhiều tảng đá rêu phong và chất lượng nước trong sạch, tạo nguồn thức ăn dồi dào gồm giun, tép, nòng nọc và ấu trùng côn trùng. Sự vắng mặt của loài tại khu vực Thái Nguyên và sự suy giảm ở Tuyên Quang phản ánh tác động tiêu cực của các hoạt động nhân sinh. Khi trình bày dữ liệu, các bảng tương quan đa biến và biểu đồ phân bố không gian dạng cột kết hợp bản đồ mật độ GIS đã minh họa rõ nét sự suy thoái nghiêm trọng của quần thể so với các ghi nhận lịch sử của Bourret hay các khảo sát giai đoạn 2000 - 2009.

Bốn nhóm nguyên nhân chính gây đe dọa bao gồm: ô nhiễm nguồn nước do rác thải du lịch và hạ tầng giao thông cắt ngang đầu nguồn; tình trạng xâm lấn đất lâm nghiệp với 65 hộ dân còn canh tác trong vùng lõi; hoạt động săn bắt trái phép phục vụ thương mại ngâm rượu thuốc; và đặc biệt là việc sử dụng kích điện đánh bắt thủy sản tại các xã vùng đệm, hủy diệt trực tiếp nguồn thức ăn và cá thể Cá cóc Tam Đảo.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm bảo tồn bền vững loài Cá cóc Tam Đảo trong bối cảnh biến đổi khí hậu và áp lực phát triển kinh tế, 5 nhóm giải pháp chiến lược cần được triển khai đồng bộ:

• Tăng cường tuần tra, quản lý bảo vệ nghiêm ngặt: Ban Quản lý Vườn Quốc gia Tam Đảo phối hợp lực lượng Kiểm lâm thành lập 10 chốt kiểm soát lưu động tại các khe suối trọng điểm Tây Thiên và Sơn Dương, đặt mục tiêu ngăn chặn 100% hành vi dùng kích điện và săn bắt trái phép trong giai đoạn 2021 - 2023.
• Quy hoạch phát triển du lịch sinh thái có kiểm soát: Thiết lập hành lang đệm cách ly tối thiểu 50 m tính từ mép suối có cá cóc sinh sống tại phân khu bảo vệ nghiêm ngặt 17.295 ha, cấm triệt để việc xây dựng hàng quán tự phát và xả thải trực tiếp xuống đầu nguồn nước suối trước năm 2022.
• Phát triển sinh kế thay thế cho cộng đồng vùng đệm: UBND các huyện Tam Đảo, Sơn Dương và Đại Từ phối hợp triển khai mô hình hỗ trợ vốn, kỹ thuật trồng cây dược liệu dưới tán rừng và nông lâm kết hợp cho các hộ dân nghèo, giảm áp lực khai thác lâm sản phụ và tăng 20% thu nhập hợp pháp cho người dân đến năm 2025.
• Đẩy mạnh tuyên truyền nâng cao nhận thức pháp luật: Tổ chức định kỳ các chiến dịch giáo dục môi trường tại 27 xã vùng đệm, tập trung vào nhóm đồng bào dân tộc thiểu số chiếm 37% dân số khu vực, thúc đẩy ký cam kết bảo vệ đa dạng sinh học cho 100% hộ dân giáp ranh rừng.
• Đẩy mạnh nghiên cứu khoa học và giám sát đa dạng sinh học: Trường Đại học Lâm nghiệp cùng các viện chuyên ngành thực hiện chương trình quan trắc sinh thái định kỳ 6 tháng một lần, xây dựng mô hình nhân nuôi bảo tồn chuyển vị thí nghiệm để phục hồi quần thể tự nhiên thêm ít nhất 15% trong vòng 5 năm tới.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn cao cho nhiều nhóm đối tượng chuyên môn:

• Cán bộ quản lý Vườn Quốc gia và lực lượng Kiểm lâm: Sử dụng số liệu tọa độ 20 tuyến điều tra và bản đồ phân bố để xây dựng phương án tuần tra mục tiêu, khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt các tiểu khu suối trọng yếu.
• Giảng viên, học viên cao học và sinh viên ngành Lâm nghiệp, Sinh học: Tiếp cận phương pháp luận chuẩn xác về điều tra lưỡng cư, kỹ thuật tính toán mật độ tuyến Dt và phương pháp xử lý dữ liệu sinh thái học thực địa.
• Các nhà hoạch định chính sách và chính quyền địa phương 3 tỉnh Vĩnh Phúc, Thái Nguyên, Tuyên Quang: Tham khảo cơ sở thực tiễn để phê duyệt các quy hoạch du lịch sinh thái bền vững, chương trình hỗ trợ sinh kế và phân bổ ngân sách bảo tồn đa dạng sinh học tại 27 xã vùng đệm.
• Các tổ chức bảo tồn thiên nhiên phi chính phủ (NGOs): Khai thác cơ sở dữ liệu thực trạng để xây dựng các đề xuất dự án tài trợ bảo tồn loài nguy cấp và giám sát biến đổi khí hậu tại vùng Đông Bắc Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

Cá cóc Tam Đảo hiện được xếp vào cấp độ bảo vệ nào theo quy định pháp luật? Loài này được xếp ở cấp Nguy cấp (EN) trong Sách Đỏ Việt Nam 2007 và thuộc Phụ lục IIB của Nghị định 06/2019/NĐ-CP, nghiêm cấm mọi hành vi săn bắt, tàng trữ, buôn bán thương mại trái phép nếu không có giấy phép quản lý chuyên ngành.

Tại sao phần lớn cá thể Cá cóc Tam Đảo lại tập trung ở đai độ cao 200 - 400 m? Khảo sát ghi nhận 58 trên tổng số 68 cá thể (chiếm 85,3%) ở đai 200 - 400 m vì đây là vùng có nhiệt độ nước ổn định từ 17°C đến 27°C, độ ẩm thảm mục cao và dòng nước chảy chậm phù hợp với tập tính đẻ trứng dưới tán lá ven suối.

Nguyên nhân chính khiến hiệu suất tìm kiếm loài chỉ đạt 0,022 cá thể/giờ là gì? Con số 0,022 cá thể/giờ qua 222 giờ tìm kiếm phản ánh mật độ cá thể trong tự nhiên đã suy giảm mạnh do áp lực săn bắt ngâm rượu thuốc, ô nhiễm nguồn nước từ du lịch và tác động hủy diệt của hoạt động đánh bắt cá bằng kích điện.

Loài Cá cóc Tam Đảo ăn những loại thức ăn nào trong sinh cảnh tự nhiên? Kết quả điều tra xác định 9 nhóm thức ăn chính gồm giun đất, tép suối, cá bống nhỏ, nòng nọc, cá nhỏ, rong rêu ngọn mềm, nhện nước, ấu trùng muỗi và mối đất, chủ yếu sinh sống ở tầng nước sâu trên 0,3 m.

Có thể áp dụng phương pháp bảo tồn chuyển vị cho Cá cóc Tam Đảo được không? Các thử nghiệm trước đây của các nhà sinh học đã chứng minh khả năng nuôi sinh sản nhân tạo Cá cóc Tam Đảo trong phòng thí nghiệm thành công, mở ra hướng kết hợp song song giữa bảo tồn tại chỗ trong sinh cảnh tự nhiên và bảo tồn chuyển vị.

Kết luận

• Luận văn đã xác lập dữ liệu định lượng chính xác với 68 cá thể Cá cóc Tam Đảo được ghi nhận trên 6/20 tuyến khảo sát tại Vườn Quốc gia Tam Đảo.
• Mật độ trung bình toàn suối đạt 2,38 cá thể/ha, mật độ trên tuyến đạt 3,35 cá thể/ha và hiệu suất tìm kiếm trung bình đạt 0,022 cá thể/giờ.
• Quần thể phân bố tập trung chủ yếu tại tỉnh Vĩnh Phúc (88,2%), ưu thế vượt trội ở đai độ cao 200 - 400 m (85,3%) và tầng nước sâu trên 0,3 m (58,8%).
• Nghiên cứu đã chỉ rõ 4 mối đe dọa chính từ mất sinh cảnh, phát triển du lịch, kích điện và buôn bán trái phép, từ đó xây dựng hệ thống 5 nhóm giải pháp quản lý toàn diện.
• Kế hoạch hành động bảo tồn cần được các cơ quan quản lý và nhà khoa học ưu tiên triển khai ngay trong giai đoạn 2021 - 2025 nhằm bảo vệ nguồn gen đặc hữu quý hiếm này khỏi nguy cơ tuyệt chủng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu ngoài nước Công trình nghiên cứu kỹ lưỡng nhất về Bò sát, ếch nhái do Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật phối hợp với Viện Động vật Xanh Petecbua (Nga), Bảo tàng Hoàng gia Ontario (Canada), Bảo tàng Lịch sử tự nhiên Hoa Kỳ. Chương trình hợp tác này được tiến hành trong 2 giai đoạn 1993 - 1997 và 1999 - 2000 ở VQG Tam Đảo. Kết quả của các nghiên cứu này đã ghi nhận được 123 loài bò sát thuộc 17 họ, 3 bộ và 56 loài ếch nhái thuộc 8 họ, 3 bộ.

Kết quả nghiên cứu trên cho thấy khu hệ Bò sát và ếch nhái của VQG Tam Đảo đa dạng vào loại bậc nhất ở Việt Nam. Bên cạnh đó, các tác giả còn ghi nhận được 30 loài quý hiếm và đặc hữu; phát hiện 1 loài ếch nhái mới cho khoa học - Leptplatex sung (năm 1998). Phân bố của các loài Bò sát và ếch nhái theo sinh cảnh cũng đã được đề cập trong nghiên cứu này. Các tác giả đã xác định tác động lớn nhất đến các loại Bò sát và ếch nhái ở VQG Tam Đảo là áp lực do buôn bán và sử dụng quá mức.

Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật và các chuyên gia thuộc Viện Động vật Saint Peterburg (2007), đã tìm thấy loài Cá cóc bụng hoa hay còn gọi là Cá cóc tam đảo ở Khu Bảo tồn thiên nhiên Đồng Sơn – Kỳ Thượng (BTTN ĐS - KT) tại huyện Hoành Bồ. Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật phối hợp với các nhà nghiên cứu Vườn thú Cologne (CHLB Đức, 2007) đã phát hiện loài Cá cóc Việt Nam ở Khu bảo tồn thiên nhiên Đồng Sơn - Kỳ Thượng. Năm 2013 các nhà nghiên cứu đại học Kyoto (Nhật Bản) và bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam đã công bố một loài Cá cóc mới trên tạp chí Current Herpetology. Loài mới được mô tả dựa trên kết quả so sánh về mặt hình thái và sinh học phân tử với các loài Cá cóc đã ghi nhận ở Việt Nam và các nước 3 láng giềng như Trung Quốc, Lào.

Mẫu vật của loài mới được nhóm nghiên cứu thu thập ở vùng núi tỉnh Hà Giang và Cao Bằng. Tình hình nghiên cứu trong nước Việt Nam là một quốc gia có dạng sinh học cao có nhiều loài động, thực vật đặc hữu nói chung, đặc biệt là loài bò sát, lưỡng cư. Chúng không chỉ có ý nghĩa về mặt sinh thái, kinh tế mà chúng còn là nguồn dược liệu quý giá mà thiên nhiên ban tặng cho con người. Bò sát ở Việt Nam đã được nghiên cứu từ cuối thế kỷ XIX, giai đoạn này chủ yếu là do các nhà khoa học nước ngoài tiến hành như: Tirant (1885), Boulenger (1903), Smith (1921, 1924, 1932).

Đáng chú ý nhất là công trình nghiên cứu Bò sát Đông Dương của Bourret từ 1934 - 1944, trong đó có ở nước ta. Công trình nghiên cứu của ông bao gồm: 1934 - 1941: Các thông báo về Bò sát - Lưỡng cư Đông Dương (Phần 1); 1942: Khu hệ Ếch nhái Đông Dương và các loại Rùa Đông Dương. Đã có nhiều công trình nghiên cứu được tiến hành từ nhiều khu vực khác nhau trên cả nước từ những thập kỷ trước. Đầu thế kỷ XX (1924 – 1944) ở Đông Dương Bourret một nhà khoa học người Pháp, đã ghi nhận 177 loài và phân loài Thằn lằn, 145 loài và phân loài Rắn, 45 loại và phân loại Rùa và 171 loài và phân loài Ếch nhái.

Nhìn chung, trong giai đoạn này các công trình chỉ dừng lại ở mức thu thập tiêu bản, thống kê phân loại, địa bàn nghiên cứu chưa rộng mà chỉ mới tập trung vào những khu vực có điều kiện. (Nguồn: Trích dẫn Báo cáo đề tài KT 02. Nguyễn Văn Sảng, Hồ Thu Cúc (1996). Trong giai đoạn từ 1945 đến 1954 do ảnh hưởng của chiến tranh nên hầu như không có nghiên cứu nào đáng chú ý.

Từ năm 1954 đến năm 1975, có một công trình nghiên cứu được thực hiện ở miền Bắc Việt Nam, đã thống kê có tổng số 68 loại Ếch nhái và 159 loài Bò sát (Trần Kiên và cs, 1981). Ở miền Nam, Campden - Main (1970) mô tả 77 loài Rắn trong cuốn sách nhận dạng của mình. Từ năm 1976 đến 1980, trong chương trình hợp tác nghiên cứu giữa 4 các cơ quan của Việt Nam và Nga, một số nghiên cứu Bò sát đã được thực hiện ở miền Bắc và miền Trung Việt Nam. Sau hòa bình lập lại ở Miền Bắc Việt Nam (1954) các nghiên cứu về thành phần Lưỡng cư, Bò sát mới được tăng cường bởi các tác giả Việt Nam.

Giai đoạn từ năm 1970 đến năm 1990 đã có thêm một số công trình: “Kết quả điều tra cơ bản động vật miền Bắc Việt Nam”, Trần Kiên, Nguyễn Văn Sáng, Hổ Thu Cúc (1981) đã thống kê được 159 loại Bò sát, 69 loài Lưỡng cư. Trong những năm 1970, 1971, 1972 đoàn thực tập thiên nhiên khoa Sinh vật trường Đại học Sư phạm II Hà Nội kết hợp với trường cấp II Tam Đảo đã tiến hành nghiên cứu ở khu vực Tam Đảo đã thống kê được 19 loài Rắn, 3 loài Thằn Lằn, 4 loại Rùa và 5 loại Ếch nhái. Viện sinh thái và tài nguyên sinh vật (1985) “Tuyển tập báo cáo kết quả điều tra thống kê động vật Việt Nam, đã thống kê được 350 loài Lưỡng cư, Bò sát, trong đó: Bò sát có 260 loài, Lưỡng cư có 90 loài. Ngoài ra các tác giả còn phân tích sự phân bố các loài ở các sinh cảnh.

Đào Văn Tiến (1978) đã tổng hợp và xây dựng khóa định loại cho 87 loài ếch nhái, 77 loài thằn lằn, 165 loài rắn, 32 loài rùa và 2 loài cá sấu, trong khóa định loại này tác giả đã đề cập đến 2 loài Cá cóc có phân bổ ở Việt Nam. Nguyễn Văn Sáng và Hồ Thu Cúc (1996) thống kê ở Việt Nam có tổng số 340 loài bao gồm 82 loài Ếch nhái và 258 loài bò sát, trong danh lục này đã đề cập đến phân bố, tình trạng của loài Cá cóc tam đảo. Ngoài những công trình nghiên cứu về khu hệ còn những công trình nghiên cứu về đặc điểm sinh học, sinh thái học của Trần Kiên và cộng sự tập trung nhiều vào nhân nuôi những loài có ý nghĩa kinh tế làm cơ sở xây dựng quy trình nuôi và bảo tồn. Giai đoạn từ năm 1990 đến năm 2002: Đây là giai đoạn nghiên cứu Lưỡng cư, Bò sát ở nước ta được tăng cường.

Đặc biệt nhiều nhất là từ năm 5 1995 trở lại đây có các tác giả: Đinh Thị Phương Anh, Hổ Thu Cúc, Hoảng Nguyễn Bình, Ngô Đắc Chứng, Lê Nguyên Ngật, Hoàng Xuân Quang, Nguyễn Văn Sáng, Nguyễn Quảng Trường.đưa ra danh sách thành phần ở một số vùng: VQG Bạch Mã có 52 loài Lưỡng cư, Bò sát thuộc 15 họ, 3 bộ, VQG Ba Vì có 62 loài thuộc 16 họ, 3 bộ, vùng núi Ngọc Linh (Kom Tum) có 53 loài thuộc 30 họ, 4 bộ, khu vực Tây Nam Nghệ An có 56 loài thuộc 17 hộ, 3 bộ, Khu BTTN Xuân Sơn (Phú Thọ) có 46 loài thuộc 15 hộ, 3 bộ, khu vực Hữu Liên (Lạng Sơn) có 48 loài thuộc 15 họ, 4 bộ, khu vực núi Yên Tử (Quảng Ninh) có 55 loại thuộc 18 họ, 4 bộ, VQG Bến En (Thanh Hóa) có 85 loài thuộc 21 họ, 4 bộ, khu vực núi Bà Đen (Tây Ninh) có 34 loài thuộc 16 họ, 5 bộ, khu BTTN Sơn Trà (Đà Nẵng) có 34 loài thuộc19 họ, 3 bộ, khu vực núi Kon Ka Kinh (Gia Lai) có 51 loài thuộc 15 họ, 4 bộ, khu vực Chí Linh (Hải Dương) có 87 loài thuộc 20 họ, 4 bộ, khu BTTN Pù Mát (Nghệ An) có 7 loài thuộc 21 họ, 4 bộ, VQG U Minh Thượng (Kiên Giang) có 38 loài thuộc 14 họ, 3 bộ, khu vực đầm Ao Châu (Hạ Hỏa Phú Thọ) có 54 loài thuộc 20 họ, 4 bộ, khu vực A Lưới (Thừa Thiên Huế) có 76 loài thuộc 20 họ, 4 bộ, khu vực rừng Konplông (Kom Tum) có 46 loài thuộc 16 họ, 3 bộ. Lê Nguyên Ngật (2000), nghiên cứu về một số đặc điểm sinh thái học của Cá cóc bụng hoa trong điều kiện nuôi. Nghiên cứu này cho biết có khả năng nuôi sinh sản thảnh công Cá cóc bụng hoa trong phòng thí nghiệm. Như vậy, có thể tiến hành bảo tồn loài cá cóc bằng cả hai hình thức nguyên vị và chuyển vị.

Nguyễn Quảng Trường (2000), đã tiến hành nghiên cứu về phân bổ và đánh giá hiện trạng khai thác loài Cá cóc bụng hoa ở VQG Tam Đảo. Đã khảo sát về phân bố của Cá cóc ở 28 suối của khu vực Tây Thiên (Vĩnh Phúc); Ninh Lai, Thiện Kế, Hợp Hoả (Tuyên Quang) và Quân Chu (Thái Nguyên). Kết quả nghiên cứu đã phân tích tình hình khai thác, sử dụng loài Cá cóc. Nguyễn Văn Sáng và cs (2005) đã thống kê 458 loài (162 loài Ếch nhái 6 và 296 loại Bỏ sát trong danh lục Bò sát - Ếch nhái của Việt Nam Danh lục này đã bổ sung thêm khoảng 200 loài so với các danh lục trước đây ở Việt Nam.

Những khám phá mới và ghi nhận bổ sung kết quả của rất nhiều chương trình hợp tác nghiên cứu trong suốt 25 năm qua (1980 - 2006). Lê Nguyên Ngật (2008) đã có nghiên cứu về phân bố và tình trạng loài Cá cóc tam đảo ở Việt Nam bài báo đã đề cập đến phân bố, tình trạng và giá trị về thẩm mỹ, khoa học, du lịch và thương mại. Danh sách thành phần loài lưỡng cư, bò sát của VQG Xuân Sơn tiếp tục được cập nhật trong công trình của Nguyễn Văn Sáng, Nguyễn Quảng Trưởng (2009). Theo đó, đã ghi nhận ở VQG Xuân Sơn Lớp Bò sát có 48 loài thuộc 14 họ, 2 bộ và lớp Lưỡng cư có 29 loài thuộc 8 họ, 3 bộ.

Một số tài liệu đã đề cập đến phân bố, tình trạng bảo tồn loài Cá cóc tam đảo là loài nguy cấp, quý hiếm nằm trong Sách Đỏ Việt Nam (2007); Nghị định 06/2019/NĐ-CP; Danh lục đỏ thế giới IUCN 2020. Một số đặc điểm sinh học, sinh thái được đề cập trong các tài liệu như: Giáo trình động vật của trường Đại học Lâm nghiệp của Phạm Nhật, Đỗ Quang Huy (1998), Luận chứng kinh tế kỹ thuật Vườn quốc gia Tam Đảo (1996). Một số nghiên cứu về loài Cá cóc Tam Đảo (Paramesotriton deloustali, Bourret, 1934) (Nguồn: Sách đỏ Việt Nam 2007, trang 260) Đặc điểm nhận biết: Cá cóc tam đảo (Paramesotriton deloustali) là loài có số lượng cá thể nhiều nhất trong 8 loài Cá cóc được tìm thấy ở Việt Nam (Nguyễn Quảng Trường và cs, 2009).