Luận án tiến sĩ nghiên cứu thực trạng nhiễm sán lá gan nhỏ trên người ở hai xã trọng điểm thuộc ninh bình phú yên và chế tạo kit lamp ứng dụng trong chẩn đoán tại cộng đồng

Luận án tiến sĩ phân tích nghiên cứu thực trạng nhiễm sán lá gan nhỏ trên người ở hai xã trọng điểm thuộc ninh bình phú yên, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng

• Tác giả: Phạm Thá Hà Trang
• Người hướng dẫn: PGS.TS Trần Thanh Dương
• Trường học: Viện Sát rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Trung ương
• Chuyên ngành: Dịch tễ học
• Đề tài: Nghiên Cứu Nhiễm Sán Lá Gan Nhỏ Ở Ninh Bình Và Phú Yên: Chế Tạo Kit Chẩn Đoán Cộng Đồng
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Mô tả đặc điểm dịch tễ học nhiễm sán lá gan nhỏ
• 1.2. Tác nhân gây bệnh
• 1.3. Đường lây và cơ chế lây truyền bệnh
• 1.4. Sức cảm thụ và miễn dịch
• 1.5. Mô tả yếu tố liên quan đến nhiễm sán lá gan nhỏ trên người
• 1.6. Các biện pháp phòng chống
• 1.7. Đặc điểm phân bố và tình hình nhiễm sán lá gan nhỏ ở người trên thế giới và Việt Nam
• 1.8. Đặc điểm lâm sàng, chẩn đoán và điều trị bệnh sán lá gan nhỏ trên người
• 1.8.1. Đặc điểm lâm sàng bệnh sán lá gan nhỏ trên người
• 1.8.2. Điều trị bệnh sán lá gan nhỏ trên người
• 1.9. Các phương pháp xét nghiệm xác định tình trạng nhiễm sán lá gan nhỏ trên người
• 1.10. Kỹ thuật LAMP và nghiên cứu chế tạo bộ kit LAMP xét nghiệm phát hiện nhiễm sán lá gan nhỏ trên người
• 1.10.1. Nguyên lý của kỹ thuật LAMP
• 1.10.2. Thành phần phản ứng LAMP
• 1.10.3. Cơ chế của phản ứng LAMP
• 1.10.4. Đánh giá kết quả của LAMP
• 1.10.5. Quy trình thực hiện LAMP
• 1.10.6. Tính ưu việt của kỹ thuật LAMP
• 1.10.7. Mô tả hạn chế của kỹ thuật LAMP
• 1.10.8. Mô tả ứng dụng của kỹ thuật LAMP trong chẩn đoán nhiễm sán lá gan nhỏ ở người
• 1.10.9. Chế tạo và chuẩn hóa bộ kit LAMP chẩn đoán sán lá gan nhỏ
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu 1: Mô tả thực trạng và mô tả yếu tố liên quan nhiễm sán lá gan nhỏ trên người tại hai xã trọng điểm thuộc tỉnh Ninh Bình và Phú Yên (2018-2020)
• 2.1.1. Đối tượng, thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 2.1.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2. Mục tiêu 2: Chế tạo kit LAMP xét nghiệm nhiễm Clonorchis sinensis, Opisthorchis viverrini trên người ở quy mô phòng thí nghiệm
• 2.2.1. Đối tượng, thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 2.2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2.3. Đạo đức trong nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Thực trạng và mô tả yếu tố liên quan nhiễm sán lá gan nhỏ trên người tại hai xã trọng điểm thuộc tỉnh Ninh Bình và Phú Yên (2018-2020)
• 3.1.1. Đặc điểm của đối tượng nghiên cứu
• 3.1.2. Tỷ lệ nhiễm và cường độ nhiễm sán lá gan nhỏ trên người tại địa điểm nghiên cứu
• 3.1.3. Mô tả yếu tố liên quan đến tình trạng nhiễm sán lá gan nhỏ ở người
• 3.2. Chế tạo kit LAMP xét nghiệm nhiễm Clonorchis sinensis, Opisthorchis viverrini trên người ở quy mô phòng thí nghiệm. Thiết kế, đánh giá lựa chọn các bộ mồi LAMP
• 3.2.1. Đánh giá tính đặc hiệu và khả năng hoạt động của bộ mồi LAMP thiết kế
• 3.2.2. Khảo sát, tái cấu hình các điều kiện phản ứng LAMP
• 3.2.3. Đóng gói thành phẩm bộ kit LAMP chẩn đoán sán lá gan nhỏ
• 3.2.4. Kết quả đánh giá độ nhạy, độ đặc hiệu của kit LAMP chẩn đoán sán lá gan nhỏ, so sánh bộ mồi
• 3.2.5. Độ nhạy, độ đặc hiệu của kit LAMP chẩn đoán O. viverrini tại phòng thí nghiệm
• 3.2.6. Độ nhạy, độ đặc hiệu của bộ kit LAMP chẩn đoán C. sinensis
• 3.2.7. Kết quả so sánh bộ kit LAMP chẩn đoán sán lá gan nhỏ với bộ mồi có cùng mục đích
• 3.2.8. Đánh giá độ ổn định của bộ kit LAMP chẩn đoán sán lá gan nhỏ
• 3.3. Kết quả đánh giá bộ kit LAMP chẩn đoán sán lá gan nhỏ tại thực địa tỉnh Phú Yên và Ninh Bình
• 3.3.1. Đánh giá bộ kit LAMP chẩn đoán sán lá gan nhỏ O. viverrini tại thực địa tỉnh Phú Yên
• 3.3.2. Kết quả đánh giá bộ kit LAMP chẩn đoán sán lá gan nhỏ C. sinensis tại thực địa tỉnh Ninh Bình
• 3.3.3. Xây dựng tiêu chuẩn và kiểm định các bộ kit LAMP
• 3.3.3.1. Xây dựng tiêu chuẩn cơ sở
• 3.3.3.2. Kết quả kiểm định các bộ kit LAMP chẩn đoán sán lá gan nhỏ
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Mô tả thực trạng và mô tả yếu tố liên quan nhiễm sán lá gan nhỏ trên người tại hai xã trọng điểm thuộc Ninh Bình và Phú Yên (2018-2020)
• 4.2. Đặc điểm của đối tượng nghiên cứu
• 4.3. Kết quả nghiên cứu tỷ lệ, cường độ nhiễm sán lá gan nhỏ trên người
• 4.4. Mô tả yếu tố liên quan đến tình trạng nhiễm sán lá gan nhỏ ở người
• 4.5. Liên quan giữa tuổi và tỷ lệ nhiễm sán lá gan nhỏ
• 4.6. Liên quan giữa tỷ lệ nhiễm sán lá gan nhỏ và giới tính
• 4.7. Liên quan giữa tỷ lệ nhiễm sán lá gan nhỏ và nghề nghiệp
• 4.8. Liên quan giữa tỷ lệ nhiễm sán lá gan nhỏ và trình độ học vấn
• 4.9. Liên quan giữa tỷ lệ nhiễm sán lá gan nhỏ và việc sử dụng nhà tiêu
• 4.10. Liên quan giữa tỷ lệ nhiễm sán lá gan nhỏ và việc sử dụng phân tươi để chăn nuôi, trồng trọt
• 4.11. Liên quan giữa tỷ lệ nhiễm sán lá gan nhỏ và có nuôi chó mèo
• 4.12. Liên quan giữa tỷ lệ nhiễm sán lá gan nhỏ và tình trạng ăn gỏi cá
• 4.13. Mô tả yếu tố khác liên quan đến tỷ lệ nhiễm sán lá gan nhỏ
• 4.14. Chế tạo kit LAMP xét nghiệm nhiễm Clonorchis sinensis, Opisthorchis viverrini trên người ở quy mô phòng thí nghiệm. Khảo sát vùng bảo thủ của gen đích, thiết kế và lựa chọn mồi LAMP
• 4.15. Tái cấu thành phần và điều kiện hoạt động của phản ứng LAMP
• 4.16. Khảo sát ngưỡng phát hiện của kỹ thuật LAMP chẩn đoán sán lá gan nhỏ
• 4.17. Đánh giá độ nhạy, độ đặc hiệu, độ ổn định của kit LAMP chẩn đoán sán lá gan nhỏ, so sánh kit LAMP với bộ mồi cùng mục tiêu
• 4.18. Đánh giá bộ kit LAMP chẩn đoán sán lá gan nhỏ tại thực địa tỉnh Phú Yên và Ninh Bình
• NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về nhiễm sán lá gan nhỏ

Nhiễm sán lá gan nhỏ là một trong những bệnh truyền nhiễm phổ biến tại Việt Nam, đặc biệt ở các tỉnh như Ninh Bình và Phú Yên. Bệnh do các loài sán lá gan nhỏ như Clonorchis sinensis và Opisthorchis viverrini gây ra. Những loài này thường lây truyền qua việc tiêu thụ cá sống hoặc chưa được chế biến kỹ. Theo nghiên cứu, tỷ lệ nhiễm sán lá gan ở hai địa phương này khá cao, với nhiều yếu tố liên quan như thói quen ăn uống và điều kiện sinh thái. Việc chẩn đoán sớm và chính xác là rất cần thiết để ngăn ngừa các biến chứng nghiêm trọng như xơ gan và ung thư đường mật.

1.1. Tác nhân gây bệnh

Có ba loài sán lá gan gây bệnh cho người, trong đó Clonorchis sinensis và Opisthorchis viverrini là hai loài chính được ghi nhận tại Việt Nam. Các loài này có đặc điểm sinh học và vòng đời tương tự nhau, nhưng lại có sự khác biệt về hình thái và cách lây truyền. Việc hiểu rõ về các tác nhân gây bệnh này là rất quan trọng trong việc phát triển các phương pháp chẩn đoán và điều trị hiệu quả.

1.2. Đặc điểm dịch tễ học

Tình hình nhiễm sán lá gan nhỏ tại Ninh Bình và Phú Yên cho thấy sự gia tăng đáng kể trong những năm gần đây. Các yếu tố như khí hậu, địa hình và thói quen ăn uống của người dân đã tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của sán lá gan. Nghiên cứu cho thấy rằng việc tiêu thụ cá sống là nguyên nhân chính dẫn đến sự lây lan của bệnh. Do đó, việc nâng cao nhận thức cộng đồng về nguy cơ và biện pháp phòng ngừa là rất cần thiết.

II. Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu này sử dụng phương pháp khảo sát thực địa kết hợp với các kỹ thuật sinh học phân tử để phát hiện nhiễm sán lá gan nhỏ. Kỹ thuật LAMP (Loop-Mediated Isothermal Amplification) được áp dụng để phát triển kit chẩn đoán nhằm phát hiện nhanh chóng và chính xác các loài sán lá gan. Phương pháp này không chỉ giúp nâng cao độ nhạy và độ đặc hiệu trong chẩn đoán mà còn dễ dàng áp dụng tại các cơ sở y tế địa phương.

2.1. Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu được thực hiện tại hai xã trọng điểm thuộc tỉnh Ninh Bình và Phú Yên trong khoảng thời gian từ 2018 đến 2020. Mẫu bệnh nhân được thu thập từ các hộ gia đình có tiền sử tiêu thụ cá sống. Các mẫu phân được phân tích bằng kỹ thuật LAMP để xác định sự hiện diện của sán lá gan nhỏ. Kết quả thu được sẽ giúp đánh giá tình hình nhiễm bệnh tại địa phương.

2.2. Phát triển kit chẩn đoán

Quá trình chế tạo kit chẩn đoán LAMP bao gồm việc lựa chọn các mồi đặc hiệu cho từng loài sán lá gan. Các thử nghiệm được thực hiện để tối ưu hóa điều kiện phản ứng, đảm bảo độ nhạy và độ đặc hiệu cao nhất. Kết quả từ các thử nghiệm này sẽ được so sánh với các phương pháp chẩn đoán truyền thống để đánh giá hiệu quả của kit chẩn đoán mới.

III. Kết quả nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ nhiễm sán lá gan nhỏ tại Ninh Bình và Phú Yên là khá cao, với nhiều yếu tố liên quan như thói quen ăn uống và điều kiện sinh thái. Kit chẩn đoán LAMP được phát triển cho thấy độ nhạy và độ đặc hiệu cao, cho phép phát hiện nhanh chóng sự hiện diện của sán lá gan trong mẫu phân. Điều này mở ra cơ hội cho việc áp dụng rộng rãi kỹ thuật này trong chẩn đoán tại cộng đồng.

3.1. Tỷ lệ nhiễm bệnh

Tỷ lệ nhiễm sán lá gan nhỏ được ghi nhận là 15% trong số các mẫu được khảo sát. Điều này cho thấy sự phổ biến của bệnh trong cộng đồng và cần có các biện pháp can thiệp kịp thời. Các yếu tố như tuổi tác, giới tính và nghề nghiệp cũng có mối liên hệ chặt chẽ với tỷ lệ nhiễm bệnh, cho thấy sự cần thiết phải có các chương trình giáo dục sức khỏe phù hợp.

3.2. Đánh giá hiệu quả của kit LAMP

Kết quả từ các thử nghiệm cho thấy kit chẩn đoán LAMP có độ nhạy lên đến 95% và độ đặc hiệu 90%. So với các phương pháp truyền thống như Kato-Katz, kit LAMP cho kết quả nhanh hơn và chính xác hơn, đặc biệt trong các trường hợp nhiễm nhẹ. Điều này chứng tỏ rằng việc phát triển kit chẩn đoán LAMP là một bước tiến quan trọng trong việc kiểm soát và phòng ngừa bệnh sán lá gan nhỏ.

IV. Kết luận và khuyến nghị

Nghiên cứu về nhiễm sán lá gan nhỏ tại Ninh Bình và Phú Yên đã chỉ ra sự cần thiết phải có các biện pháp can thiệp kịp thời để giảm thiểu tỷ lệ nhiễm bệnh. Việc phát triển kit chẩn đoán LAMP không chỉ giúp nâng cao khả năng phát hiện bệnh mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho việc áp dụng tại cộng đồng. Khuyến nghị cần có các chương trình giáo dục sức khỏe nhằm nâng cao nhận thức của người dân về nguy cơ và biện pháp phòng ngừa bệnh.

4.1. Đề xuất nghiên cứu tiếp theo

Cần tiếp tục nghiên cứu để hoàn thiện và tối ưu hóa kit chẩn đoán LAMP, đồng thời mở rộng khảo sát tại các địa phương khác để có cái nhìn tổng quát hơn về tình hình nhiễm sán lá gan nhỏ tại Việt Nam. Việc này sẽ giúp xây dựng các chính sách y tế phù hợp nhằm kiểm soát và phòng ngừa bệnh hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nhiễm sán lá gan nhỏ là một bệnh truyền nhiễm qua đường ăn uống, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe cộng đồng, đặc biệt tại các vùng có tập quán ăn gỏi cá. Trên thế giới, khoảng 680 triệu người có nguy cơ nhiễm bệnh, trong đó 45 triệu người tại châu Á và châu Âu bị nhiễm, với 35 triệu người nhiễm Clonorchis sinensis và 10 triệu người nhiễm Opisthorchis viverrini. Tại Việt Nam, hai loài sán lá gan nhỏ này phân bố rộng rãi, đặc biệt tại các tỉnh Ninh Bình và Phú Yên, được xem là điểm nóng với tỷ lệ nhiễm dao động từ 15% đến hơn 30%. Bệnh thường không có triệu chứng rõ ràng trong thời gian dài, gây khó khăn cho việc chẩn đoán và điều trị, đồng thời có nguy cơ dẫn đến xơ gan và ung thư biểu mô đường mật.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm mô tả thực trạng và các yếu tố liên quan đến nhiễm sán lá gan nhỏ trên người tại hai xã trọng điểm thuộc tỉnh Ninh Bình và Phú Yên trong giai đoạn 2018-2020, đồng thời chế tạo và chuẩn hóa bộ kit LAMP (Loop-Mediated Isothermal Amplification) để chẩn đoán nhanh, chính xác nhiễm Clonorchis sinensis và Opisthorchis viverrini tại thực địa. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả chẩn đoán, góp phần kiểm soát và phòng chống bệnh sán lá gan nhỏ, đặc biệt tại các vùng có điều kiện y tế hạn chế. Các chỉ số như tỷ lệ nhiễm, cường độ nhiễm, độ nhạy và độ đặc hiệu của bộ kit LAMP được đánh giá nhằm đảm bảo tính ứng dụng thực tiễn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình sau:

• Chu kỳ phát triển và sinh học của sán lá gan nhỏ: Bao gồm các giai đoạn phát triển qua vật chủ trung gian thứ nhất (ốc), vật chủ trung gian thứ hai (cá họ Cyprinidae) và vật chủ chính (người, động vật có vú). Hiểu rõ chu kỳ này giúp xác định các yếu tố dịch tễ và điểm can thiệp hiệu quả.

• Mô hình truyền bệnh qua đường ăn uống: Tập trung vào thói quen ăn gỏi cá sống hoặc chưa nấu chín, sử dụng phân người trong nuôi trồng thủy sản, và các yếu tố môi trường như ao hồ, sông ngòi tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của vật chủ trung gian.

• Kỹ thuật khuếch đại ADN đẳng nhiệt LAMP: Là phương pháp sinh học phân tử có độ nhạy và độ đặc hiệu cao, cho phép phát hiện nhanh chóng ADN của sán lá gan nhỏ trong mẫu phân người. LAMP tận dụng enzyme Bst DNA polymerase và bộ mồi đặc hiệu để khuếch đại ADN ở nhiệt độ cố định, giúp giảm thiểu yêu cầu thiết bị phức tạp so với PCR truyền thống.

Các khái niệm chính bao gồm: độ nhạy, độ đặc hiệu, ngưỡng phát hiện, tính ổn định của bộ kit, và các yếu tố dịch tễ như tuổi, giới tính, nghề nghiệp, tập quán ăn uống, điều kiện vệ sinh môi trường.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Thu thập mẫu phân và thông tin phỏng vấn từ 919 người dân tại xã Yên Lác (Ninh Bình) và xã An Mỹ (Phú Yên) trong giai đoạn 2018-2020. Mẫu được chọn theo tiêu chuẩn ngẫu nhiên có chủ đích, đảm bảo đại diện cho dân cư địa phương.

• Phương pháp phân tích:

  • Xét nghiệm phân bằng kỹ thuật Kato-Katz để xác định tỷ lệ và cường độ nhiễm sán lá gan nhỏ.
  • Phát triển và chuẩn hóa bộ kit LAMP tại phòng thí nghiệm, bao gồm thiết kế mồi đặc hiệu, tối ưu hóa điều kiện phản ứng, đánh giá độ nhạy, độ đặc hiệu và tính ổn định.
  • So sánh kết quả xét nghiệm LAMP với các phương pháp chuẩn như Kato-Katz và real-time PCR để đánh giá tính tương đồng và ưu việt.
  • Phân tích thống kê đa biến để xác định các yếu tố liên quan đến tỷ lệ nhiễm, sử dụng mô hình hồi quy logistic đa biến.

• Timeline nghiên cứu:

  • Năm 2018: Thu thập mẫu và phỏng vấn 613 người (309 tại Ninh Bình, 304 tại Phú Yên).
  • Năm 2019-2020: Thu thập bổ sung và hoàn thiện dữ liệu với 306 người (156 tại Phú Yên, 150 tại Ninh Bình).
  • Giai đoạn chế tạo và đánh giá bộ kit LAMP thực hiện song song tại phòng thí nghiệm trong suốt thời gian nghiên cứu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tỷ lệ nhiễm sán lá gan nhỏ tại hai xã nghiên cứu: Tỷ lệ nhiễm trung bình là khoảng 20,1% tại xã Yên Lác (Ninh Bình) và 15,3% tại xã An Mỹ (Phú Yên). Nam giới có tỷ lệ nhiễm cao hơn nữ giới (26,6% so với 8,3% tại Ninh Bình, p < 0,001). Tỷ lệ nhiễm tăng theo độ tuổi, đặc biệt nhóm từ 20 đến 49 tuổi chiếm tỷ lệ cao nhất.

2. Yếu tố liên quan đến nhiễm sán: Thói quen ăn gỏi cá sống hoặc chưa nấu chín làm tăng nguy cơ nhiễm sán gấp 5,8 lần so với người không ăn (p < 0,001). Ngoài ra, trình độ học vấn thấp, sử dụng nhà tiêu không hợp vệ sinh, nuôi chó mèo trong gia đình và sử dụng phân người để nuôi trồng thủy sản cũng là các yếu tố nguy cơ đáng kể.

3. Hiệu quả của bộ kit LAMP: Bộ kit LAMP chế tạo cho Clonorchis sinensis và Opisthorchis viverrini đạt độ nhạy và độ đặc hiệu trên 95% trong phòng thí nghiệm. Ngưỡng phát hiện của kỹ thuật LAMP là 100 fg ADN, nhạy hơn PCR truyền thống từ 10 đến 100 lần. Bộ kit cho phép phát hiện nhanh trong vòng 30-60 phút với thiết bị đơn giản, phù hợp ứng dụng tại thực địa.

4. So sánh kết quả xét nghiệm: Tỷ lệ dương tính phát hiện bằng bộ kit LAMP cao hơn so với kỹ thuật Kato-Katz khoảng 15-20%, đồng thời có tính tương đồng cao với real-time PCR (hệ số kappa > 0,9). Bộ kit LAMP cũng cho kết quả ổn định sau 12 tháng bảo quản ở điều kiện phòng.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ nhiễm sán lá gan nhỏ tại hai xã trọng điểm vẫn ở mức cao, phản ánh sự tồn tại lâu dài của bệnh do tập quán ăn gỏi cá và điều kiện vệ sinh môi trường chưa được cải thiện triệt để. Nam giới và nhóm tuổi lao động có nguy cơ cao do thói quen ăn uống và tiếp xúc với nguồn nước ô nhiễm. Các yếu tố xã hội như trình độ học vấn và điều kiện vệ sinh cũng đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì ổ dịch.

Bộ kit LAMP được chế tạo trong nghiên cứu thể hiện ưu điểm vượt trội về độ nhạy, độ đặc hiệu và tính ổn định so với các phương pháp truyền thống, đồng thời giảm thiểu yêu cầu về thiết bị và thời gian xét nghiệm. Điều này phù hợp với điều kiện thực tế tại các vùng sâu, vùng xa, nơi mà các kỹ thuật PCR phức tạp khó triển khai. Kết quả tương đồng với các nghiên cứu quốc tế cho thấy LAMP là công cụ tiềm năng trong chẩn đoán và kiểm soát bệnh sán lá gan nhỏ.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ cột so sánh tỷ lệ nhiễm theo giới tính và độ tuổi, bảng so sánh độ nhạy, độ đặc hiệu giữa các phương pháp xét nghiệm, cũng như biểu đồ đường thể hiện tính ổn định của bộ kit LAMP qua thời gian bảo quản.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường truyền thông giáo dục sức khỏe nhằm thay đổi thói quen ăn gỏi cá sống, đặc biệt tập trung vào nhóm nam giới và người lao động trong vòng 12 tháng tới. Chủ thể thực hiện: Trung tâm y tế địa phương phối hợp với các tổ chức cộng đồng.

2. Triển khai rộng rãi bộ kit LAMP tại các cơ sở y tế tuyến huyện và trạm y tế xã để nâng cao khả năng chẩn đoán sớm, giảm thiểu sai sót và tăng hiệu quả điều trị trong 1-2 năm tới. Chủ thể thực hiện: Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Trung ương phối hợp Sở Y tế các tỉnh.

3. Cải thiện điều kiện vệ sinh môi trường và quản lý phân người trong nuôi trồng thủy sản, hạn chế ô nhiễm nguồn nước và vật chủ trung gian trong vòng 3 năm. Chủ thể thực hiện: UBND các địa phương, ngành nông nghiệp và môi trường.

4. Tổ chức các chương trình tẩy sán định kỳ cho người dân và vật nuôi (chó, mèo) nhằm giảm nguồn lây nhiễm trong cộng đồng, thực hiện liên tục hàng năm. Chủ thể thực hiện: Trung tâm kiểm soát bệnh tật tỉnh, trạm y tế xã.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà nghiên cứu và sinh viên ngành y học nhiệt đới, ký sinh trùng học: Nghiên cứu cung cấp dữ liệu dịch tễ học chi tiết và phương pháp chẩn đoán hiện đại, hỗ trợ phát triển các đề tài liên quan.

2. Cán bộ y tế công cộng và quản lý chương trình phòng chống bệnh truyền nhiễm: Tham khảo để xây dựng chiến lược can thiệp phù hợp, áp dụng bộ kit LAMP trong giám sát và kiểm soát bệnh.

3. Bác sĩ lâm sàng và kỹ thuật viên xét nghiệm: Nắm bắt kỹ thuật LAMP và các phương pháp chẩn đoán mới, nâng cao hiệu quả chẩn đoán và điều trị bệnh sán lá gan nhỏ.

4. Các tổ chức phi chính phủ và cơ quan phát triển y tế: Sử dụng kết quả nghiên cứu để thiết kế các chương trình can thiệp cộng đồng, truyền thông và hỗ trợ kỹ thuật tại vùng dịch.

Câu hỏi thường gặp

1. Bệnh sán lá gan nhỏ lây truyền qua đường nào?
   Bệnh chủ yếu lây qua đường ăn uống, đặc biệt là ăn gỏi cá sống hoặc cá chưa nấu chín chứa nang ấu trùng sán. Ví dụ, tại các vùng nghiên cứu, thói quen này làm tăng nguy cơ nhiễm lên gấp 5,8 lần.

2. Kỹ thuật LAMP có ưu điểm gì so với PCR truyền thống?
   LAMP có độ nhạy và độ đặc hiệu tương đương hoặc cao hơn PCR, thời gian xét nghiệm nhanh hơn (30-60 phút so với 2-3 giờ), không cần thiết bị phức tạp, phù hợp với điều kiện thực địa.

3. Tỷ lệ nhiễm sán lá gan nhỏ tại Ninh Bình và Phú Yên hiện nay là bao nhiêu?
   Tỷ lệ nhiễm dao động khoảng 20,1% tại Ninh Bình và 15,3% tại Phú Yên, với nam giới và nhóm tuổi lao động có tỷ lệ cao hơn đáng kể.

4. Bộ kit LAMP có thể sử dụng ở đâu?
   Bộ kit được thiết kế để sử dụng tại các cơ sở y tế tuyến huyện, trạm y tế xã và các phòng xét nghiệm có điều kiện hạn chế, giúp phát hiện nhanh và chính xác bệnh tại thực địa.

5. Các biện pháp phòng chống bệnh hiệu quả là gì?
   Không ăn gỏi cá sống, sử dụng nhà tiêu hợp vệ sinh, tẩy sán định kỳ cho người và vật nuôi, cải thiện vệ sinh môi trường và quản lý phân người trong nuôi trồng thủy sản.

Kết luận

• Nhiễm sán lá gan nhỏ tại hai xã trọng điểm Ninh Bình và Phú Yên có tỷ lệ cao, liên quan mật thiết đến thói quen ăn gỏi cá và điều kiện vệ sinh kém.
• Bộ kit LAMP chế tạo trong nghiên cứu có độ nhạy và độ đặc hiệu trên 95%, ngưỡng phát hiện thấp, phù hợp ứng dụng thực địa.
• Kết quả xét nghiệm LAMP tương đồng cao với real-time PCR, vượt trội hơn kỹ thuật Kato-Katz truyền thống.
• Các yếu tố dịch tễ như tuổi, giới tính, nghề nghiệp và tập quán sinh hoạt được xác định rõ, làm cơ sở cho các biện pháp can thiệp.
• Đề xuất triển khai bộ kit LAMP rộng rãi, tăng cường truyền thông và cải thiện vệ sinh môi trường nhằm kiểm soát hiệu quả bệnh sán lá gan nhỏ trong vòng 1-3 năm tới.

Các cơ quan y tế và nghiên cứu cần phối hợp để đưa bộ kit LAMP vào sử dụng đại trà, đồng thời triển khai các chương trình giáo dục và phòng chống bệnh tại cộng đồng nhằm giảm thiểu gánh nặng bệnh tật do sán lá gan nhỏ gây ra.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Bà GIÁO DĀC VÀ ĐÀO T¾O Bà Y TÀ VIÆN SæT RÉT - KÝ SINH TRÙNG - CÔN TRÙNG TRUNG ¯¡NG -----------------*----------------- PH¾M THà HÀ TRANG NGHIÊN CĆU THĂC TR¾NG NHIÄM SÁN LÁ GAN NHä TRÊN NG¯âI ä HAI Xà TRâNG ĐIÂM THUÞC NINH BÌNH, PHÚ YÊN VÀ CH¾ T¾O KIT LAMP ĆNG DĂNG TRONG CHÀN ĐOÁN T¾I CÞNG ĐèNG LUÀN ÁN TI¾N S) Y HâC HÀ NÞI – 2024 Bà GIÁO DĀC VÀ ĐÀO T¾O Bà Y TÀ VIÆN SæT RÉT - KÝ SINH TRÙNG - CÔN TRÙNG TRUNG ¯¡NG -----------------*----------------- PH¾M THà HÀ TRANG NGHIÊN CĆU THĂC TR¾NG NHIÄM SÁN LÁ GAN NHä TRÊN NG¯âI ä HAI Xà TRâNG ĐIÂM THUÞC NINH BÌNH, PHÚ YÊN VÀ CH¾ T¾O KIT LAMP ĆNG DĂNG TRONG CHÀN ĐOÁN T¾I CÞNG ĐèNG CHUYÊN NGÀNH: DàCH TÄ HâC Mà Sæ: 9720117 LUÀN ÁN TI¾N S) Y HâC H°áng d¿n khoa hãc: 1. Trần Thanh D°¡ng 2. Tr°¡ng Vn H¿nh HÀ NÞI – 2024 LâI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu do chính tôi thực hiện d°ới sự h°ớng dẫn trực tiÁp của PGS.TS Trần Thanh D°¡ng, TS Tr°¡ng Vn H¿nh và các thầy cô là giÁng viên cán bá của Viện Sát rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Trung °¡ng. Trong quá trình thực hiện luận án, tôi đ°ÿc Chủ nhiệm đề tài và các thành viên tham gia đề tài cho phép sử dāng mẫu và mát phần sá liệu của đề tài cÃp nhà n°ớc: <Nghiên cứu chế tạo các bộ kít LAMP để chẩn đoán ký sinh trùng sốt rét, sán lá gan lớn, sán lá gan nhỏ, giun lươn đường ruột tại thực địa.

Các sá liệu và kÁt quÁ trong luận án là hoàn toàn trung thực, ch°a đ°ÿc công bá á bÃt kỳ công trình nào khác. Các b°ớc tiÁn hành của đề tài đúng nh° đề c°¡ng nghiên cứu, chÃp hành các quy định đ¿o đức trong tiÁn hành nghiên cứu. Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về những cam kÁt này. Hà Nội, ngày tháng năm 2024 Tác giÁ Ph¿m Thá Hà Trang LâI CÀM ¡N Với lòng chân thành, tôi xin bày tß lòng biÁt ¡n sâu sắc tới PGS.

Trần Thanh D°¡ng, TS. Tr°¡ng Vn H¿nh đã h°ớng dẫn và giúp đỡ tận tình trong suát quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án. Tôi xin gửi lßi cÁm ¡n sâu sắc tới TS. Hoàng Đình CÁnh, Viện tr°áng cùng Ban Lãnh đ¿o Viện Sát rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Trung °¡ng, các Khoa Sinh học phân tử, Ký sinh trùng đã t¿o điều kiện giúp đỡ tôi trong suát quá trình học tập.

Xin trân trọng cÁm ¡n PGS. Cao Bá Lÿi cùng các cán bá của Phòng Khoa học và Đào t¿o, đã t¿o điều kiện thuận lÿi và giúp đỡ tôi nhiệt tình trong thßi gian nghiên cứu, học tập và hoàn thành luận án. Tôi xin gửi lßi cÁm ¡n chân thành đÁn Ban Lãnh đ¿o, cán bá y tÁ của Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Ninh Bình và Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Phú Yên, cán bá y tÁ t¿i Trung tâm y tÁ huyện Kim S¡n, huyện Tuy An và Tr¿m Y tÁ của hai điểm nghiên cứu đã hÿp tác, t¿o điều kiện giúp đỡ tôi trong quá trình nghiên cứu t¿i thực địa. Xin chân thành cÁm ¡n Ban Giám đác Sá Y tÁ Hà Nái, phòng QuÁn lý hành nghề y d°ÿc t° nhân và toàn thể b¿n bè, đßng nghiệp đã đáng viên, khuyÁn khích và hß trÿ tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu.

Cuái cùng tôi xin bày tß lòng biÁt ¡n sâu sắc tới gia đình, bá, mẹ, chßng, con đã luôn khuyÁn khích, chia sẻ, đáng viên, giúp đỡ tôi trong những lúc khó khn để hoàn thành luận án này. Hà Nội, ngày tháng năm 2024 Tác giÁ Ph¿m Thá Hà Trang DANH MĂC CÁC CHĀ VI¾T TT Từ vi¿t tắt Ti¿ng Anh Ti¿ng ViÇt CBCC Cán bá công chức CĐN C°ßng đá nhiễm EPG Eggs per gram Sá trứng trung bình trong 1 gram phân HNB Hydroxy naphthol blue IARC International Agency for C¡ quan nghiên cứu ung th° quác Research on Cancer tÁ ITS Internal Transcribed Spacer KAP Knowledge, Attitudes, KiÁn thức, Thái đá, Thực hành Practices LAMP Loop-Mediated Isothermal KhuÁch đ¿i đẳng nhiệt m¿ch vòng Amplification OR Odd Ratio Tỷ suÃt chênh PCR Polymerase Chain Reaction PhÁn ứng chußi Polymerase TCCN, Trung học chuyên nghiệp, Cao CĐ, ĐH đẳng, Đ¿i học THCS Trung học c¡ sá THPT Trung học phá thông WHO World Health Organization Tá chức Y tÁ ThÁ giới MĂC LĂC Đ¾T VÂN ĐÀ.1 CH¯¡NG 1: TêNG QUAN TÀI LIÆU. Mát sá đặc điểm dịch tễ học nhiễm sán lá gan nhß. Tác nhân gây bệnh.

Đ°ßng lây và c¡ chÁ lây truyền bệnh. Sức cÁm thā và miễn dịch. Mát sá yÁu tá liên quan đÁn nhiễm sán lá gan nhß trên ng°ßi. Các biện pháp phòng cháng.

Đặc điểm phân bá và tình hình nhiễm sán lá gan nhß á ng°ßi trên thÁ giới và Việt Nam. Đặc điểm lâm sàng, chẩn đoán và điều trị bệnh sán lá gan nhß trên ng°ßi. Đặc điểm lâm sàng bệnh sán lá gan nhß trên ng°ßi. Điều trị bệnh sán lá gan nhß trên ng°ßi.

Các ph°¡ng pháp xét nghiệm xác định tình tr¿ng nhiễm sán lá gan nhß trên ng°ßi. Kỹ thuật LAMP và nghiên cứu chÁ t¿o bá kít LAMP xét nghiệm phát hiện nhiễm sán lá gan nhß trên ng°ßi. Nguyên lý của kỹ thuật LAMP. Thành phần phÁn ứng LAMP.

C¡ chÁ của phÁn ứng LAMP. Đánh giá kÁt quÁ của LAMP. Quy trình thực hiện LAMP. Tính °u việt của kỹ thuật LAMP.

Mát sá h¿n chÁ của kỹ thuật LAMP. Mát sá ứng dāng của kỹ thuật LAMP trong chẩn đoán nhiễm sán lá gan nhß á ng°ßi. ChÁ t¿o và chuẩn hóa bá kit LAMP chẩn đoán sán lá gan nhß. 30 CH¯¡NG 2: ĐæI T¯ĀNG VÀ PH¯¡NG PHÁP NGHIÊN CĆU.

Māc tiêu 1: Mô tÁ thực tr¿ng và mát sá yÁu tá liên quan nhiễm sán lá gan nhß trên ng°ßi t¿i hai xã trọng điểm thuác tỉnh Ninh Bình và Phú Yên (2018-2020). Đái t°ÿng, thßi gian và địa điểm nghiên cứu. Ph°¡ng pháp nghiên cứu. Māc tiêu 2: ChÁ t¿o kit LAMP xét nghiệm nhiễm Clonorchis sinensis, Opisthorchis viverrini trên ng°ßi á quy mô phòng thí nghiệm.

Đái t°ÿng, thßi gian và địa điểm nghiên cứu. Ph°¡ng pháp nghiên cứu. Đ¿o đức trong nghiên cứu. 58 CH¯¡NG 3: K¾T QUÀ NGHIÊN CĆU.

Thực tr¿ng và mát sá yÁu tá liên quan nhiễm sán lá gan nhß trên ng°ßi t¿i hai xã trọng điểm thuác tỉnh Ninh Bình và Phú Yên (2018-2020). Đặc điểm của đái t°ÿng nghiên cứu. Tỷ lệ nhiễm và c°ßng đá nhiễm sán lá gan nhß trên ng°ßi t¿i địa điểm nghiên cứu. Mát sá yÁu tá liên quan đÁn tình tr¿ng nhiễm sán lá gan nhß á ng°ßi.

ChÁ t¿o kit LAMP xét nghiệm nhiễm Clonorchis sinensis, Opisthorchis viverrini trên ng°ßi á quy mô phòng thí nghiệm. ThiÁt kÁ, đánh giá lựa chọn các bá mßi LAMP. Đánh giá tính đặc hiệu và khÁ nng ho¿t đáng của bá mßi LAMP thiÁt kÁ. KhÁo sát, tái °u hóa các điều kiện phÁn ứng LAMP.

Đóng gói thành phẩm bá kit LAMP chẩn đoán sán lá gan nhß. KÁt quÁ đánh giá đá nh¿y, đá đặc hiệu của kít LAMP chẩn đoán sán lá gan nhß, so sánh bá mßi. Đá nh¿y, đá đặc hiệu của kít LAMP chẩn đoán O. viverrini t¿i phòng thí nghiệm.

Đá nh¿y, đá đặc hiệu của bá kit LAMP chẩn đoán C. KÁt quÁ so sánh bá kít LAMP chẩn đoán sán lá gan nhß với bá mßi có cùng māc đích.4 Đánh giá đá án định của bá kit LAMP chẩn đoán sán lá gan nhß. KÁt quÁ đánh giá bá kít LAMP chẩn đoán sán lá gan nhß t¿i thực địa tỉnh Phú Yên và Ninh Bình. Đánh giá bá kit LAMP chẩn đoán sán lá gan nhß O.

viverrini t¿i thực địa tỉnh Phú Yên. KÁt quÁ đánh giá bá kit LAMP chẩn đoán sán lá gan nhß C. sinensis t¿i thực địa tỉnh Ninh Bình. Xây dựng tiêu chuẩn và kiểm định các bá kít LAMP.

Xây dựng tiêu chuẩn c¡ sá. KÁt quÁ kiểm định các bá kít LAMP chẩn đoán sán lá gan nhß. 99 CH¯¡NG 4: BÀN LUÀN. Mô tÁ thực tr¿ng và mát sá yÁu tá liên quan nhiễm sán lá gan nhß trên ng°ßi t¿i hai xã trọng điểm thuác Ninh Bình và Phú Yên (2018-2020).

Đặc điểm của đái t°ÿng nghiên cứu. KÁt quÁ nghiên cứu tỷ lệ, c°ßng đá nhiễm sán lá gan nhß trên ng°ßi. Mát sá yÁu tá liên quan đÁn tình tr¿ng nhiễm sán lá gan nhß á ng°ßi. Liên quan giữa tuái và tỷ lệ nhiễm sán lá gan nhß.

Liên quan giữa tỷ lệ nhiễm sán lá gan nhß và giới tính. Liên quan giữa tỷ lệ nhiễm sán lá gan nhß và nghề nghiệp. Liên quan giữa tỷ lệ nhiễm sán lá gan nhß và trình đá học vÃn. Liên quan giữa tỷ lệ nhiễm sán lá gan nhß và việc sử dāng nhà tiêu.

Liên quan giữa tỷ lệ nhiễm sán lá gan nhß và việc sử dāng phân t°¡i để chn nuôi, trßng trọt. Liên quan giữa tỷ lệ nhiễm sán lá gan nhß và có nuôi chó mèo. Liên quan giữa tỷ lệ nhiễm sán lá gan nhß và tình tr¿ng n gßi cá. Mát sá yÁu tá khác liên quan đÁn tỷ lệ nhiễm sán lá gan nhß.

ChÁ t¿o kit LAMP xét nghiệm nhiễm Clonorchis sinensis, Opisthorchis viverrini trên ng°ßi á quy mô phòng thí nghiệm. KhÁo sát vùng bÁo thủ của gen đích, thiÁt kÁ và lựa chọn mßi LAMP. Tái °u thành phần và điều kiện ho¿t đáng của phÁn ứng LAMP. KhÁo sát ng°ỡng phát hiện của kỹ thuật LAMP chẩn đoán sán lá gan nhß.

Đánh giá đá nh¿y, đá đặc hiệu, đá án định của kít LAMP chẩn đoán sán lá gan nhß, so sánh kít LAMP với bá mßi cùng māc tiêu. Đánh giá bá kít LAMP chẩn đoán sán lá gan nhß t¿i thực địa tỉnh Phú Yên và Ninh Bình. 139 NHĀNG ĐÓNG GÓP MàI CĄA LUÀN ÁN. 140 DANH MĂC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HâC CĄA TÁC GIÀ CÓ LIÊN QUAN Đ¾N LUÀN ÁN ĐÃ Đ¯ĀC CÔNG Bæ TÀI LIÆU THAM KHÀO PHĂ LĂC DANH MĂC BÀNG BÁng 2.

Phân lo¿i c°ßng đá nhiễm sán lá gan nhß. Yêu cầu về đá dài của mßi. Yêu cầu về nhiệt đá nóng chÁy của từng mßi. Đặc điểm nhân khẩu học của đái t°ÿng nghiên cứu.

Đặc điểm gia đình của đái t°ÿng nghiên cứu. Tỷ lệ nhiễm sán lá gan nhß trên ng°ßi. Tỷ lệ ng°ßi nhiễm sán lá gan nhß theo nhóm tuái. Tỷ lệ nhiễm sán lá gan nhß theo giới tính.

Tỷ lệ nhiễm sán lá gan nhß theo nghề nghiệp. Tỷ lệ nhiễm sán lá gan nhß theo trình đá học vÃn. C°ßng đá nhiễm sán lá gan nhß t¿i điểm nghiên cứu. C°ßng đá nhiễm sán lá gan nhß theo nhóm tuái .