Luận án tiến sĩ: Các nhân tố tác động đến áp dụng IAS/IFRS tại Việt Nam - Lê Trần Hạnh Phương

Luận án tiến sĩ phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến việc áp dụng chuẩn mực kế toán quốc tế IAS IFRS tại Việt Nam, nghiên cứu ở cấp quốc gia và doanh nghiệp.

• Tác giả: Lê Trần Hạnh Phương
• Người hướng dẫn: PGS. Hà Xuân Thạch
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế TP Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kế Toán
• Đề tài: Nghiên Cứu Các Nhân Tố Ảnh Hưởng Đến Áp Dụng Chuẩn Mực Kế Toán Quốc Tế IFRS Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: TP Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• TRANG PHỤ BÌA
• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ
• DANH MỤC PHỤ LỤC
• LỜI MỞ ĐẦU
• Sự cần thiết của đề tài
• Mục tiêu nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Đóng góp của luận án
• Kết cấu của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan nghiên cứu chung về Chuẩn mực kế toán quốc tế
• 1.1.1. Trường phái ủng hộ việc áp dụng CMKTQT và Chuẩn mực kế toán quốc gia
• 1.1.1.1. Nghiên cứu về lợi ích khi áp dụng CMKTQT tại các quốc gia
• 1.1.1.2. Nghiên cứu về những tác động của việc áp dụng CMKTQT
• 1.1.2. Trường phái không ủng hộ việc áp dụng CMKTQT
• 1.2. Tổng quan nghiên cứu về các nhân tố tác động đến áp dụng CMKTQT
• 1.2.1. Các nghiên cứu về nhân tố vĩ mô tác động đến áp dụng CMKTQT
• 1.2.2. Các nghiên cứu về nhân tố vi mô tác động đến áp dụng CMKTQT
• 1.2.3. Các nghiên cứu hỗn hợp về nhân tố vĩ mô và vi mô tác động đến áp dụng CMKTQT
• 1.3. Nhận xét các nghiên cứu trước và xác định khe hổng nghiên cứu
• 1.3.1. Nhận xét các nghiên cứu trước
• 1.3.2. Xác định khe hổng nghiên cứu
• 1.4. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 2.1. Tổng quan quá trình hình thành và phát triển của Chuẩn mực kế toán quốc tế (IAS/IFRS)
• 2.1.1. Lược sử quá trình phát triển của CMKTQT
• 2.1.1.1. Giai đoạn hình thành (từ năm 1973 – 1987)
• 2.1.1.2. Giai đoạn điều chỉnh (từ năm 1987 – 1993)
• 2.1.1.3. Giai đoạn phát triển (từ năm 1993 – nay)
• 2.1.2. Nội dung của CMKTQT
• 2.2. Phương pháp và kinh nghiệm áp dụng CMKTQT tại các quốc gia
• 2.2.1. Phương pháp áp dụng CMKTQT tại các quốc gia
• 2.2.1.1. Phương pháp 1: Công nhận CMKTQT là CMKT quốc gia (Big Bang Approach)
• 2.2.1.2. Phương pháp 2: Phê duyệt áp dụng từng chuẩn mực của CMKTQT (Convergence Approach)
• 2.2.2. Bài học kinh nghiệm áp dụng CMKTQT tại các quốc gia
• 2.3. Lý thuyết ủy nhiệm (Agency Theory)
• 2.4. Lý thuyết quản trị doanh nghiệp (Corporate Governance Theory – CG)
• 2.5. Lý thuyết thể chế (Institutional theory)
• 2.6. Lý thuyết ảnh hưởng chính trị (Political theory)
• 2.7. Những nhân tố tác động đến áp dụng CMKTQT
• 2.7.1. Các nhân tố thuộc về môi trường vĩ mô
• 2.7.1.1. Nhân tố Tăng trưởng kinh tế
• 2.7.1.2. Nhân tố Thị trường vốn
• 2.7.1.3. Nhân tố Giáo dục
• 2.7.1.4. Nhân tố Hoạt động nước ngoài
• 2.7.1.5. Nhân tố Hệ thống pháp luật
• 2.7.1.6. Nhân tố Chính trị
• 2.7.2. Các nhân tố thuộc về môi trường vi mô
• 2.7.2.1. Nhân tố Niêm yết ở thị trường nước ngoài
• 2.7.2.2. Nhân tố Đòn bẩy
• 2.7.2.3. Nhân tố Quy mô doanh nghiệp
• 2.7.2.4. Nhân tố Khả năng sinh lời
• 2.7.2.5. Nhân tố Chất lượng kiểm toán
• 2.7.2.6. Nhân tố Trình độ kế toán viên
• 2.7.2.7. Nhân tố Sự kết nối giữa kế toán và thuế
• 2.7.2.8. Nhân tố Vay vốn nước ngoài
• 2.7.2.9. Nhân tố Đầu tư của nhà đầu tư nước ngoài
• 2.7.2.10. Nhân tố Sự tham gia của người nước ngoài vào Ban lãnh đạo
• 2.8. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU, KẾT QUẢ VÀ BÀN LUẬN CÁC NHÂN TỐ VĨ MÔ TÁC ĐỘNG ĐẾN VIỆC ÁP DỤNG CHUẨN MỰC KẾ TOÁN QUỐC TẾ (IAS/IFRS) – NGHIÊN CỨU Ở PHẠM VI QUỐC GIA
• 3.1. Lựa chọn phương pháp nghiên cứu phù hợp
• 3.1.1. Xác định phương pháp nghiên cứu
• 3.1.2. Quy trình nghiên cứu
• 3.2. Nghiên cứu định tính
• 3.2.1. Quy trình nghiên cứu định tính
• 3.2.1.1. Xây dựng dàn bài khảo sát
• 3.2.1.2. Chọn mẫu nghiên cứu
• 3.2.1.3. Thu thập dữ liệu
• 3.2.1.4. Phân tích dữ liệu
• 3.2.2. Mô hình nghiên cứu dự kiến
• 3.2.3. Xây dựng giả thuyết nghiên cứu
• 3.3. Nghiên cứu định lượng
• 3.3.1. Quy trình nghiên cứu định lượng
• 3.3.2. Mô hình nghiên cứu
• 3.3.3. Chọn mẫu khảo sát
• 3.3.4. Thu thập dữ liệu
• 3.3.5. Phân tích dữ liệu
• 3.3.5.1. Phân tích thống kê mô tả
• 3.3.5.2. Phân tích hồi quy
• 3.4. Kết quả nghiên cứu và bàn luận
• 3.4.1. Kết quả nghiên cứu
• 3.4.1.1. Kết quả nghiên cứu định tính
• 3.4.1.2. Kết quả nghiên cứu định lượng
• 3.5. Kết luận chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU, KẾT QUẢ VÀ BÀN LUẬN CÁC NHÂN TỐ VI MÔ ẢNH HƯỞNG ĐẾN ÁP DỤNG CHUẨN MỰC BÁO CÁO TÀI CHÍNH QUỐC TẾ (IAS/IFRS) TẠI VIỆT NAM – NGHIÊN CỨU Ở PHẠM VI DOANH NGHIỆP
• 4.1. Lựa chọn phương pháp nghiên cứu
• 4.1.1. Xác định phương pháp nghiên cứu
• 4.1.2. Quy trình nghiên cứu
• 4.2. Nghiên cứu định tính
• 4.2.1. Quy trình nghiên cứu định tính
• 4.2.1.1. Xây dựng dàn bài khảo sát
• 4.2.1.2. Chọn mẫu nghiên cứu
• 4.2.1.3. Thu thập dữ liệu
• 4.2.1.4. Phân tích dữ liệu
• 4.2.2. Mô hình nghiên cứu dự kiến
• 4.2.3. Xây dựng giả thuyết nghiên cứu
• 4.3. Nghiên cứu định lượng
• 4.3.1. Quy trình nghiên cứu định lượng
• 4.3.2. Mô hình nghiên cứu
• 4.3.3. Chọn mẫu khảo sát
• 4.3.4. Thu thập dữ liệu
• 4.3.5. Phân tích dữ liệu
• 4.3.5.1. Phân tích thống kê mô tả
• 4.3.5.2. Phân tích hồi quy
• 4.4. Kết quả nghiên cứu và bàn luận
• 4.4.1. Kết quả nghiên cứu
• 4.4.1.1. Kết quả nghiên cứu định tính
• 4.4.1.2. Kết quả nghiên cứu định lượng
• 4.4.2. Bàn luận kết quả
• 4.5. Kết luận chương 4
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý
• 5.1. Hàm ý đối với nhóm nhân tố vĩ mô tác động đến áp dụng CMKTQT tại Việt Nam
• 5.1.1. Nhân tố Giáo dục
• 5.1.2. Nhân tố Tăng trưởng kinh tế
• 5.1.3. Nhân tố Chính trị
• 5.2. Hàm ý đối với nhân tố vi mô tác động đến áp dụng CMKTQT tại Việt Nam
• 5.2.1. Nhân tố Chất lượng kiểm toán
• 5.2.2. Nhân tố Đầu tư nước ngoài
• 5.2.3. Nhân tố Sự tham gia của người nước ngoài vào Ban lãnh đạo
• 5.3. Một số hàm ý khác
• 5.4. Hạn chế của đề tài và hướng nghiên cứu tiếp theo
• 5.5. Kết luận chương 5
• KẾT LUẬN CHUNG
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• Phụ lục 1.1: Tóm lược tổng quan nghiên cứu về CMKTQT
• Phụ lục 1.2: Tổng hợp nghiên cứu các nhân tố tác động đến áp dụng CMKTQT
• Phụ lục 2.1: Các Chuẩn mực kế toán quốc tế (IAS/IFRS)
• Phụ lục 2.2: Kinh nghiệm áp dụng CMKTQT của các quốc gia
• Phụ lục 2.3: Tóm tắt các nhân tố tác động đến áp dụng CMKTQT
• Phụ lục 3.1: Danh sách chuyên gia tham gia phỏng vấn
• Phụ lục 3.2: Dàn bài phỏng vấn chuyên gia
• Phụ lục 3.3: Bảng khảo sát chuyên gia
• Phụ lục 3.4: Danh sách chuyên gia tham gia khảo sát
• Phụ lục 3.5: Danh sách các quốc gia trong nghiên cứu định lượng tại thời điểm 31/12/2016
• Phụ lục 3.6: Kết quả phỏng vấn chuyên gia về việc bổ sung các nhân tố vĩ mô tác động đến áp dụng CMKTQT (IAS/IFRS) – Nghiên cứu ở phạm vi quốc gia
• Phụ lục 3.7: Kết quả phỏng vấn chuyên gia về thang đo đo lường các nhân tố vĩ mô
• Phụ lục 3.8: Kết quả khảo sát chuyên gia về các nhân tố vĩ mô trong nghiên cứu định tính
• Phụ lục 3.9: Nguồn thu thập dữ liệu về các nhân tố vĩ mô trong nghiên cứu định lượng
• Phụ lục 3.10: Phân tích thống kê mô tả nhóm nhân tố vĩ mô
• Phụ lục 3.11: Kết quả kiểm định Kolmogorov-Simirnov (M1)
• Phụ lục 3.12: Kiểm định Mann-Whitney đối với nhóm nhân tố vĩ mô
• Phụ lục 3.13: Ma trận tương quan của nhóm nhân tố vĩ mô
• Phụ lục 3.14: Vai trò tác động của các biến vĩ mô trong mô hình (M1)
• Phụ lục 3.15: Mô hình nghiên cứu chính thức về các nhân tố vĩ mô tác động đến áp dụng CMKTQT – Nghiên cứu ở phạm vi quốc gia
• Phụ lục 4.1: Nguồn thu thập dữ liệu về các nhân tố vi mô trong nghiên cứu định lượng
• Phụ lục 4.2: Kết quả phỏng vấn chuyên gia về việc bổ sung các nhân tố vi mô tác động đến áp dụng CMKTQT (IAS/IFRS) tại Việt Nam – Nghiên cứu ở phạm vi doanh nghiệp lớn
• Phụ lục 4.3: Kết quả phỏng vấn chuyên gia về thang đo đo lường các nhân tố vi mô
• Phụ lục 4.4: Kết quả khảo sát chuyên gia về các nhân tố vi mô trong nghiên cứu định tính
• Phụ lục 4.5: Căn cứ xác định quy mô doanh nghiệp lớn
• Phụ lục 4.6: Bảng khảo sát doanh nghiệp
• Phụ lục 4.7: Danh sách doanh nghiệp lớn trong nghiên cứu định lượng
• Phụ lục 4.8: Phân tích thống kê mô tả nhóm nhân tố vi mô
• Phụ lục 4.9: Kết quả kiểm định Kolmogorov-Simirnov mô hình (M2)
• Phụ lục 4.10: Kiểm định Mann-Whitney đối với mô hình (M2)
• Phụ lục 4.11: Ma trận tương quan của nhóm nhân tố vi mô
• Phụ lục 4.12: Vai trò tác động của các biến vi mô trong mô hình (M2), (M2a), (M2b)
• Phụ lục 4.13: Kiểm định mức độ phù hợp của mô hình (M2a)
• Phụ lục 4.14: Kiểm định mức độ phù hợp của mô hình (M2b)
• Phụ lục 4.15: Mô hình nghiên cứu chính thức về các nhân tố vi mô tác động đến áp dụng CMKTQT (IAS/IFRS) tại Việt Nam – Nghiên cứu ở phạm vi doanh nghiệp lớn
• Phụ lục 5.1: Định hướng và lộ trình áp dụng IFRS tại Việt Nam
• Phụ lục 5.2: Các tổ chức, doanh nghiệp bắt buộc phải kiểm toán báo cáo tài chính

Tóm tắt

I. Giới thiệu về chuẩn mực kế toán quốc tế IFRS

Chuẩn mực kế toán quốc tế (IFRS) đã trở thành một phần quan trọng trong hệ thống kế toán toàn cầu. Việc áp dụng chuẩn mực kế toán này không chỉ giúp các doanh nghiệp tại Việt Nam nâng cao chất lượng báo cáo tài chính mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho việc thu hút đầu tư nước ngoài. Theo nghiên cứu, việc áp dụng IFRS giúp tăng tính minh bạch và khả năng so sánh giữa các báo cáo tài chính của các doanh nghiệp trên toàn thế giới. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh hội nhập kinh tế toàn cầu, nơi mà các nhà đầu tư cần thông tin chính xác để đưa ra quyết định đầu tư. Hơn nữa, việc áp dụng chuẩn mực kế toán quốc tế còn giúp Việt Nam hòa nhập sâu hơn vào nền kinh tế khu vực và thế giới.

1.1. Lợi ích của việc áp dụng IFRS

Việc áp dụng IFRS mang lại nhiều lợi ích cho các doanh nghiệp tại Việt Nam. Đầu tiên, nó giúp cải thiện chất lượng thông tin tài chính, từ đó nâng cao độ tin cậy của báo cáo tài chính. Thứ hai, IFRS tạo ra một ngôn ngữ kế toán chung, giúp các nhà đầu tư dễ dàng so sánh và đánh giá các doanh nghiệp khác nhau. Cuối cùng, việc áp dụng chuẩn mực kế toán quốc tế còn giúp các doanh nghiệp Việt Nam tiếp cận với các nguồn vốn quốc tế dễ dàng hơn, từ đó thúc đẩy sự phát triển kinh tế trong nước.

II. Các nhân tố ảnh hưởng đến việc áp dụng IFRS tại Việt Nam

Nghiên cứu chỉ ra rằng có nhiều nhân tố ảnh hưởng đến việc áp dụng chuẩn mực kế toán quốc tế tại Việt Nam. Các nhân tố này có thể được chia thành hai nhóm chính: nhân tố vĩ mô và vi mô. Nhóm nhân tố vĩ mô bao gồm các yếu tố như tăng trưởng kinh tế, hệ thống pháp luật, và chính trị. Trong khi đó, nhóm nhân tố vi mô bao gồm chất lượng kiểm toán, trình độ kế toán viên, và khả năng sinh lời của doanh nghiệp. Sự tương tác giữa các nhân tố này có thể tạo ra những thách thức và cơ hội cho việc áp dụng IFRS tại Việt Nam.

2.1. Nhân tố vĩ mô

Các nhân tố vĩ mô như tăng trưởng kinh tế và hệ thống pháp luật có tác động lớn đến việc áp dụng IFRS. Một nền kinh tế phát triển mạnh mẽ sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho việc áp dụng các chuẩn mực kế toán quốc tế. Hệ thống pháp luật cũng cần phải được cải thiện để hỗ trợ cho việc áp dụng chuẩn mực kế toán quốc tế. Nếu không có một khung pháp lý rõ ràng, việc áp dụng IFRS sẽ gặp nhiều khó khăn và thách thức.

2.2. Nhân tố vi mô

Nhân tố vi mô như chất lượng kiểm toán và trình độ kế toán viên cũng đóng vai trò quan trọng trong việc áp dụng IFRS. Nếu các kế toán viên không có đủ trình độ và kỹ năng để áp dụng chuẩn mực kế toán quốc tế, việc triển khai sẽ không đạt hiệu quả. Hơn nữa, chất lượng kiểm toán cũng cần được nâng cao để đảm bảo rằng các báo cáo tài chính được lập theo đúng quy định của IFRS.

III. Thách thức trong việc áp dụng IFRS tại Việt Nam

Mặc dù có nhiều lợi ích, việc áp dụng IFRS tại Việt Nam cũng gặp phải nhiều thách thức. Một trong những thách thức lớn nhất là sự khác biệt về văn hóa và môi trường pháp lý giữa Việt Nam và các quốc gia đã áp dụng chuẩn mực kế toán quốc tế. Ngoài ra, sự thiếu hụt về nguồn lực và trình độ chuyên môn cũng là một rào cản lớn. Các doanh nghiệp cần phải đầu tư vào đào tạo và phát triển nguồn nhân lực để có thể áp dụng IFRS một cách hiệu quả.

3.1. Khác biệt văn hóa

Khác biệt văn hóa có thể ảnh hưởng đến cách thức mà các doanh nghiệp tại Việt Nam tiếp cận và áp dụng IFRS. Các doanh nghiệp cần phải hiểu rõ về các chuẩn mực này và cách thức mà chúng có thể được áp dụng trong bối cảnh văn hóa và kinh tế của Việt Nam. Việc thiếu hiểu biết về chuẩn mực kế toán quốc tế có thể dẫn đến việc áp dụng không đúng cách, từ đó làm giảm hiệu quả của việc áp dụng.

3.2. Thiếu hụt nguồn lực

Thiếu hụt nguồn lực, bao gồm cả tài chính và nhân lực, cũng là một thách thức lớn trong việc áp dụng IFRS. Các doanh nghiệp cần phải đầu tư vào công nghệ và đào tạo nhân viên để có thể áp dụng chuẩn mực kế toán quốc tế một cách hiệu quả. Nếu không có đủ nguồn lực, việc áp dụng IFRS sẽ gặp nhiều khó khăn và không đạt được kết quả như mong đợi.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế với đề tài "Các nhân tố tác động đến áp dụng Chuẩn mực kế toán quốc tế (IAS/IFRS) tại Việt Nam – Nghiên cứu ở phạm vi quốc gia và doanh nghiệp" do nghiên cứu sinh Lê Trần Hạnh Phương thực hiện tại Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh (chuyên ngành Kế toán, mã số: 9340301), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Hà Xuân Thạch, hoàn thành vào năm 2019.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong bối cảnh toàn cầu hóa kinh tế, sự thiếu đồng bộ giữa chuẩn mực kế toán của từng quốc gia làm giảm tính so sánh của thông tin báo cáo tài chính, gia tăng chi phí huy động vốn và cản trở dòng đầu tư xuyên biên giới (DeFond et al., 2011). Nhu cầu về một hệ thống chuẩn mực kế toán chung toàn cầu (IAS/IFRS) trở nên tất yếu nhằm đảm bảo tính minh bạch, nhất quán và tin cậy cho các bên sử dụng thông tin. Tính đến thời điểm nghiên cứu, hơn 150 quốc gia và vùng lãnh thổ đã áp dụng IAS/IFRS, và hầu hết các quốc gia trong khối ASEAN đã triển khai lộ trình này.

Tại Việt Nam, công tác kế toán chịu sự chi phối trực tiếp từ Luật Kế toán, Chuẩn mực kế toán Việt Nam (VAS) và các chế độ kế toán do Bộ Tài chính ban hành. Mặc dù Việt Nam đã gia nhập các tổ chức như WTO, APEC, ASEM, AEC và Bộ Tài chính đang xây dựng định hướng đến năm 2020 để kế toán - kiểm toán hòa hợp với thông lệ quốc tế, việc công bố lộ trình chính thức còn cần căn cứ thực tiễn thận trọng. Khoảng trống nghiên cứu đặt ra là:

• Các nghiên cứu quốc tế chủ yếu tập trung vào các quốc gia phát triển với thị trường vốn hoàn thiện, trong khi nghiên cứu thực nghiệm tại các quốc gia đang phát triển có đặc thù pháp lý theo hệ thống điển luật (civil law) như Việt Nam còn hạn chế.
• Các công trình nghiên cứu hiện hữu thường phân tích đơn lẻ ở cấp độ vĩ mô (quốc gia) hoặc vi mô (doanh nghiệp), rất ít nghiên cứu kết hợp đồng thời cả hai phạm vi trong một khuôn khổ thực nghiệm toàn diện.
• Chưa có nghiên cứu thực nghiệm sâu sắc phân tích sự khác biệt về các nhân tố vi mô tác động đến khả năng áp dụng IAS/IFRS giữa nhóm doanh nghiệp lớn niêm yết và nhóm doanh nghiệp lớn chưa niêm yết tại Việt Nam.

Mục tiêu nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu

Mục tiêu tổng quát của luận án là nhận diện và đo lường các nhân tố tác động đến việc áp dụng Chuẩn mực kế toán quốc tế (IAS/IFRS) tại Việt Nam ở cả phạm vi quốc gia (môi trường vĩ mô) và phạm vi doanh nghiệp (môi trường vi mô).

Các mục tiêu cụ thể gồm:

1. Nhận diện các nhân tố vĩ mô và đo lường mức độ tác động của các nhân tố này đến việc áp dụng IAS/IFRS ở phạm vi quốc gia.
2. Nhận diện các nhân tố vi mô và đo lường mức độ tác động của các nhân tố này đến việc áp dụng IAS/IFRS ở phạm vi doanh nghiệp tại Việt Nam, đồng thời làm rõ sự khác biệt giữa hai nhóm: doanh nghiệp lớn niêm yết và doanh nghiệp lớn chưa niêm yết.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu của luận án được đánh số cụ thể như sau:

• Câu hỏi nghiên cứu (1): Những nhân tố vĩ mô nào tác động đến áp dụng CMKTQT (IAS/IFRS) ở phạm vi quốc gia và mức độ tác động của các nhân tố này?
• Câu hỏi nghiên cứu (2): Những nhân tố vi mô nào tác động đến áp dụng CMKTQT (IAS/IFRS) tại Việt Nam ở phạm vi doanh nghiệp và mức độ tác động của các nhân tố này?
  • Câu hỏi nghiên cứu (2a): Những nhân tố vi mô nào tác động đến áp dụng CMKTQT (IAS/IFRS) tại DN lớn niêm yết ở Việt Nam hiện nay và mức độ tác động của các nhân tố này thế nào?
  • Câu hỏi nghiên cứu (2b): Những nhân tố vi mô nào tác động đến áp dụng CMKTQT tại DN lớn chưa niêm yết ở Việt Nam hiện nay và mức độ tác động của các nhân tố này như thế nào?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Các nhân tố tác động đến việc áp dụng Chuẩn mực kế toán quốc tế (IAS/IFRS) ở phạm vi quốc gia và doanh nghiệp.
• Phạm vi không gian:
  • Phạm vi quốc gia (vĩ mô): Nghiên cứu dữ liệu thứ cấp từ 145 quốc gia được thu thập thông qua nguồn công bố của IFRS Foundation, Ngân hàng Thế giới (WB) và các tổ chức quốc tế.
  • Phạm vi doanh nghiệp (vi mô): Khảo sát và thu thập dữ liệu từ 500 doanh nghiệp quy mô lớn đang hoạt động tại Việt Nam, phân chia thành 2 nhóm: nhóm doanh nghiệp lớn niêm yết trên Sàn Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) và TP. Hồ Chí Minh (HOSE); nhóm doanh nghiệp lớn chưa niêm yết cổ phiếu.
• Phạm vi thời gian: Dữ liệu nghiên cứu định lượng được thu thập tại thời điểm ngày 31/12/2016.
• Giới hạn nghiên cứu: Luận án không đi sâu vào nội dung kỹ thuật chi tiết của từng chuẩn mực kế toán riêng lẻ; không nghiên cứu hành vi tâm lý quyết định ban hành chuẩn mực; và không nghiên cứu nhóm doanh nghiệp vừa và nhỏ (DNVVN) do nhóm này thuộc phạm vi áp dụng IFRS for SMEs.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án phân loại và hệ thống hóa tài liệu nghiên cứu quốc tế và trong nước thành hai trường phái chính cùng các nhóm nhân tố vĩ mô, vi mô:

1. Trường phái ủng hộ áp dụng IAS/IFRS

• Cải thiện chất lượng thông tin báo cáo tài chính: Larson and Street (2004), Daske and Gebhardt (2006), Aisbitt (2006), Mary et al. (2008), Christensen et al. (2013), Vera (2014), Ihab and Nedal (2013) ghi nhận IAS/IFRS làm tăng tính so sánh, minh bạch, giảm quản trị lợi nhuận và cung cấp thông tin kịp thời. Tại Việt Nam, Phan Thị Hồng Đức, Nguyễn Thanh Hà và Nguyễn Thị Phước (2016) chỉ ra 80% đối tượng khảo sát đánh giá BCTC theo IAS/IFRS cung cấp thông tin đáng tin cậy và có thể so sánh.
• Thu hút vốn và thúc đẩy hội nhập quốc tế: Saudagaran and Diga (2003), Young and Guenther (2003), Barth et al. (2008), Cairns (2011), Hail et al. (2010), Phan et al. (2014), Trần Quốc Thịnh (2014, 2016), Lê Hoàng Phúc (2014), Lê Vũ Trường và Đinh Minh Tuấn (2016) khẳng định việc dùng chuẩn mực chung giúp giảm chi phí chuyển đổi số liệu và hạ thấp rủi ro thông tin cho các nhà đầu tư nước ngoài.
• Nâng cao chất lượng quản trị và hiệu quả hoạt động: Ashbaugh and Pincus (2001), Whittington (2005), Christopher and Christian (2014), Nguyễn Hoàng Phương Thanh (2016), Mai Thị Hoàng Minh, Trần Ngọc Hùng và Bùi Quang Hùng (2016), Lê Việt (2016) chỉ ra rằng việc áp dụng nguyên tắc "bản chất hơn hình thức" giúp nâng cao trách nhiệm giải trình của ban quản lý.
• Phản ánh giá trị doanh nghiệp hợp lý hơn: Nhờ chuẩn mực IFRS 13 và nguyên tắc giá trị hợp lý, thông tin tài chính phản ánh sát thực tế hơn giá gốc (Horton and Serafeim, 2010; Capkun et al., 2008; Aubert and Grudnitski, 2011; Trần Anh Quân, 2016).
• Tiết kiệm chi phí ban hành chuẩn mực và nâng cao chất lượng nhân lực: Leuz (2003), Daske et al. (2006), Đào Mạnh Huy và Đặng Phương Mai (2016), Wolk et al. (1989), Emmanuel et al. (2016).
• Các nghiên cứu về tác động thực nghiệm:
  • Tác động đến tài sản và vốn chủ sở hữu: Aisbitt (2006), Hung and Subramanyam (2007), Haller et al. (2009), Joseph, Ran and Haim (2010), Devalle et al. (2010), Michela (2013), Sirreesha et al. (2015). Một số tác giả ghi nhận tác động không đáng kể hoặc làm giảm vốn CSH (Jermakowicz, 2004; Marchal et al., 2007; Callao et al., 2007; Goodwin et al., 2008).
  • Tác động đến quản trị lợi nhuận: Barth et al. (2011), Susana et al. (2010), Daniel et al. (2011), Ali and Maliha (2016) chứng minh IAS/IFRS giúp giảm hành vi thao túng lợi nhuận.
  • Tác động đến thị trường nợ: Naranjo et al., Florou and Kosi (2015), Lamoreaux (2015), Anthony and George (2017) cho thấy việc giảm bất cân xứng thông tin làm giảm chi phí nợ và tăng khả năng tiếp cận vốn vay.

2. Trường phái không ủng hộ hoặc thận trọng

• Khác biệt về môi trường và thể chế: Gray (1988), Hove (1986), Choi and Levich (1991), Nobes (1981, 1998), La Porta et al. (1998), Ding et al. (2007), Larson and Street (2004) lập luận rằng hệ thống kế toán gắn liền với văn hóa, pháp lý và mức độ bảo vệ nhà đầu tư của từng quốc gia.
• Khó khăn và rào cản từ nguồn lực: Lasmin (2011), Cătălina (2016), Phạm Quốc Thuần (2016), Quế Chi (2011), Nguyễn Ngọc Lan (2017) chỉ ra các thách thức về sự phức tạp của chuẩn mực, yêu cầu xét đoán chuyên môn cao, hạn chế về công nghệ thông tin và rào cản ngôn ngữ dịch thuật tiếng Anh sang tiếng bản địa.
• Gánh nặng chi phí: Callao et al. (2007), Gregory (2012), Ihab and Sawan (2013) nhấn mạnh các chi phí lớn liên quan đến bản quyền IFRS Foundation, đào tạo nhân sự và chuyển đổi hệ thống phần mềm.

3. Các nghiên cứu về nhân tố tác động

• Nhân tố vĩ mô: Cooke and Wallace (1990), Choi and Meek (2011), Kim and Yang (2012), Stainbank (2014), Chamisa (2000), Larson (1993), Zeghal and Mhedhbi (2006), Kossentini and Othman (2011), Fatma and Jamel (2013), Nguyễn Thị Thu Phương (2014), Nguyễn Thị Hằng Nga và Phạm Anh Thủy (2016). Các nhân tố thường được nghiên cứu gồm: tăng trưởng kinh tế, thị trường vốn, trình độ giáo dục, hệ thống pháp luật, môi trường chính trị, mức độ mở cửa kinh tế và văn hóa.
• Nhân tố vi mô: Trembley (1989), Leuz and Verrechia (2000), Affes and Callimaci (2007), Dumontier and Raffournier (1998), Odia (2016), Vinícius et al. (2018). Các nhân tố gồm: quy mô doanh nghiệp, đòn bẩy tài chính, khả năng sinh lời, chất lượng kiểm toán, tỷ lệ sở hữu nước ngoài, sự tham gia của thành viên nước ngoài trong ban lãnh đạo.

Vị trí và khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn

Luận án kế thừa các kết quả nghiên cứu trước đây nhưng định vị mô hình nghiên cứu kép: phân tích đồng thời cả mô hình vĩ mô trên mẫu toàn cầu (145 quốc gia) và mô hình vi mô trên mẫu 500 doanh nghiệp lớn tại Việt Nam, phân tách kiểm định giữa nhóm niêm yết và chưa niêm yết nhằm đưa ra giải pháp triển khai theo lộ trình phù hợp với điều kiện thực tế của Việt Nam.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án vận dụng các lý thuyết nền tảng trong nghiên cứu kinh tế, quản trị và kế toán:

• Lý thuyết ủy nhiệm (Agency Theory): Giải thích xung đột lợi ích giữa cổ đông (người ủy nhiệm) và người quản lý (người đại diện). Việc áp dụng IAS/IFRS làm tăng tính minh bạch, giảm bất cân xứng thông tin và hạn chế chi phí ủy nhiệm.
• Lý thuyết quản trị doanh nghiệp (Corporate Governance Theory - CG): Khung phân tích về cơ cấu sở hữu, vai trò của Hội đồng quản trị, ủy ban kiểm toán và sự tham gia của các thành viên nước ngoài trong việc giám sát báo cáo tài chính.
• Lý thuyết thể chế (Institutional Theory): Giải thích sự tương đồng tổ chức thông qua 3 cơ chế đẳng cấu: cưỡng chế (coercive - từ quy định nhà nước, nhà tài trợ quốc tế như WB, IMF), mô phỏng (mimetic - học tập các quốc gia/doanh nghiệp thành công), và chuẩn tắc (normative - từ các hiệp hội nghề nghiệp, giáo dục đào tạo).
• Lý thuyết ảnh hưởng chính trị (Political Theory): Phân tích sự tác động của ý chí chính trị, sự ổn định thể chế và quyết định của cơ quan quản lý nhà nước đối với việc cải cách kế toán.
• Mô hình PESTEL: Sử dụng để hệ thống hóa 6 nhóm nhân tố môi trường vĩ mô: Chính trị (P), Kinh tế (E), Văn hóa - Xã hội (S), Công nghệ/Kỹ thuật (T), Môi trường (E), và Pháp lý (L).

Nhóm phạm vi	Lý thuyết nền tảng chính	Các nhân tố nghiên cứu xem xét
Phạm vi Quốc gia (Vĩ mô)	Lý thuyết thể chế, Lý thuyết chính trị, Mô hình PESTEL	Tăng trưởng kinh tế, Thị trường vốn, Giáo dục, Hoạt động nước ngoài, Hệ thống pháp luật, Chính trị.
Phạm vi Doanh nghiệp (Vi mô)	Lý thuyết ủy nhiệm, Lý thuyết quản trị doanh nghiệp, Lý thuyết thể chế	Quy mô DN, Đòn bẩy tài chính, Khả năng sinh lời, Chất lượng kiểm toán, Trình độ kế toán viên, Kết nối kế toán - thuế, Vay vốn nước ngoài, Đầu tư nước ngoài, Thành viên nước ngoài trong Ban lãnh đạo, Niêm yết nước ngoài.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án áp dụng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp (Mixed Methods Research):

                                  PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU HỖN HỢP

1. Nghiên cứu ở phạm vi quốc gia (Môi trường vĩ mô):

   • Thiết kế nghiên cứu: Thiết kế phương pháp hỗn hợp gắn kết, trong đó nghiên cứu định lượng là trọng tâm.
   • Nghiên cứu định tính: Sử dụng phương pháp Lý thuyết nền (Grounded Theory - GT) phỏng vấn sâu 15 chuyên gia với bảng câu hỏi bán cấu trúc nhằm khám phá và điều chỉnh thang đo các biến vĩ mô phù hợp.
   • Nghiên cứu định lượng: Xây dựng mô hình hồi quy Binary Logit (Mô hình M1). Biến phụ thuộc là tình trạng áp dụng IAS/IFRS tại quốc gia (nhận giá trị 1 nếu áp dụng, 0 nếu không áp dụng). Dữ liệu thứ cấp thu thập từ 145 quốc gia tính đến thời điểm 31/12/2016. Phương pháp chọn mẫu phi xác suất thuận tiện.
   • Kỹ thuật phân tích: Thống kê mô tả, kiểm định Kolmogorov-Smirnov, kiểm định phi tham số Mann-Whitney, ma trận tương quan, kiểm định Omnibus, độ giải thích mô hình tổng thể và hồi quy Logit.

2. Nghiên cứu ở phạm vi doanh nghiệp (Môi trường vi mô):

   • Thiết kế nghiên cứu: Thiết kế phương pháp hỗn hợp khám phá.
   • Nghiên cứu định tính: Phỏng vấn sâu 15 chuyên gia (kế toán trưởng, giám đốc tài chính, kiểm toán viên, giảng viên) theo phương pháp GT nhằm xác định các biến vi mô đặc thù tại doanh nghiệp Việt Nam.
   • Nghiên cứu định lượng: Sử dụng mô hình hồi quy Binary Logit (Mô hình M2 tổng thể; Mô hình M2a cho nhóm DN lớn niêm yết; Mô hình M2b cho nhóm DN lớn chưa niêm yết). Mẫu nghiên cứu gồm 500 doanh nghiệp lớn tại Việt Nam (dữ liệu năm 2016 từ BCTC đã kiểm toán).
   • Kỹ thuật phân tích: Thống kê mô tả, kiểm định tương quan, kiểm định Omnibus, đánh giá mức độ dự báo chính xác và phân tích hồi quy Logit đa biến.

---

Nội dung chính theo từng chương

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

Chương 1 trình bày chi tiết bức tranh tổng quan học thuật về IAS/IFRS trên thế giới và tại Việt Nam. Tác giả phân tích sự đối lập giữa hai trường phái: trường phái ủng hộ việc áp dụng chuẩn mực kế toán quốc tế (dựa trên các lợi ích về chất lượng thông tin, tiếp cận vốn, hội nhập thị trường) và trường phái không ủng hộ (dựa trên các rào cản về khác biệt thể chế, chi phí triển khai, khó khăn nguồn lực). Chương này tổng hợp các nhóm nhân tố vĩ mô và vi mô từ y văn quốc tế, nhận xét điểm mạnh và hạn chế của các công trình đi trước, từ đó xác lập tính cấp thiết, mục tiêu và khe hổng nghiên cứu mà luận án giải quyết.

CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT

Chương 2 làm rõ lịch sử hình thành và phát triển của IAS/IFRS qua 3 giai đoạn:

• Giai đoạn hình thành (1973 – 1987) với việc thành lập IASC;
• Giai đoạn điều chỉnh (1987 – 1993);
• Giai đoạn phát triển (1993 – nay) với sự ra đời của IASB năm 2001 và hệ thống chuẩn mực IFRS mới.

Chương này phân tích hai phương thức áp dụng chuẩn mực trên thế giới:

• Big Bang Approach: Công nhận toàn bộ IAS/IFRS là chuẩn mực kế toán quốc gia;
• Convergence Approach: Phê duyệt và hội tụ từng bước theo từng chuẩn mực.

Đồng thời, chương 2 thiết lập nền tảng lý luận thông qua Lý thuyết ủy nhiệm, Lý thuyết quản trị doanh nghiệp, Lý thuyết thể chế, Lý thuyết ảnh hưởng chính trị; phân tích bản chất của 6 nhóm nhân tố vĩ mô (Tăng trưởng kinh tế, Thị trường vốn, Giáo dục, Hoạt động nước ngoài, Hệ thống pháp luật, Chính trị) và 10 nhóm nhân tố vi mô (Niêm yết nước ngoài, Đòn bẩy, Quy mô DN, Khả năng sinh lời, Chất lượng kiểm toán, Trình độ kế toán viên, Kết nối kế toán - thuế, Vay vốn nước ngoài, Đầu tư nước ngoài, Sự tham gia của người nước ngoài vào Ban lãnh đạo).

CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU, KẾT QUẢ VÀ BÀN LUẬN CÁC NHÂN TỐ VĨ MÔ TÁC ĐỘNG ĐẾN VIỆC ÁP DỤNG CHUẨN MỰC KẾ TOÁN QUỐC TẾ (IAS/IFRS) – NGHIÊN CỨU Ở PHẠM VI QUỐC GIA

Chương 3 trình bày quy trình nghiên cứu hỗn hợp gắn kết ở cấp độ quốc gia. Kết quả nghiên cứu định tính từ 15 chuyên gia đã hoàn thiện bảng khảo sát và thang đo cho mô hình vĩ mô M1. Nghiên cứu định lượng trên mẫu 145 quốc gia tại thời điểm 31/12/2016 thông qua hồi quy Logit đã xác định vai trò và mức độ tác động của các biến độc lập vĩ mô. Kết quả kiểm định Omnibus và độ giải thích mô hình cho thấy mô hình M1 đạt độ phù hợp cao trong việc dự báo xác suất áp dụng IAS/IFRS của các quốc gia. Tác giả tiến hành bàn luận, so sánh các điểm tương đồng và khác biệt của kết quả với các nghiên cứu quốc tế trước đây (như Zeghal & Mhedhbi, 2006; Fatma & Jamel, 2013).

CHƯƠNG 4: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU, KẾT QUẢ VÀ BÀN LUẬN CÁC NHÂN TỐ VI MÔ ẢNH HƯỞNG ĐẾN ÁP DỤNG CHUẨN MỰC BÁO CÁO TÀI CHÍNH QUỐC TẾ (IAS/IFRS) TẠI VIỆT NAM – NGHIÊN CỨU Ở PHẠM VI DOANH NGHIỆP

Chương 4 tập trung vào phạm vi vi mô tại Việt Nam bằng thiết kế hỗn hợp khám phá. Sau khi sàng lọc định tính, mô hình hồi quy Logit M2 được kiểm định trên mẫu 500 doanh nghiệp lớn (dữ liệu BCTC kiểm toán năm 2016). Tác giả phân tách và chạy hồi quy cho hai mô hình nhánh:

• Mô hình M2a: Nhóm doanh nghiệp lớn niêm yết;
• Mô hình M2b: Nhóm doanh nghiệp lớn chưa niêm yết.

Kết quả kiểm định chỉ rõ sự tác động có ý nghĩa thống kê của các biến vi mô như Chất lượng kiểm toán, Tỷ lệ đầu tư nước ngoài, Sự tham gia của người nước ngoài trong Ban lãnh đạo/HĐQT đối với việc tự nguyện áp dụng hoặc chuẩn bị áp dụng IAS/IFRS. Các bảng thống kê mức độ dự báo chính xác, kiểm định Omnibus và hệ số hồi quy của M2, M2a, M2b làm sáng tỏ sự khác biệt về hành vi áp dụng giữa hai nhóm doanh nghiệp.

CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý

Chương 5 tổng hợp toàn bộ các phát hiện nghiên cứu từ hai cấp độ vĩ mô và vi mô. Dựa trên kết quả thực nghiệm, tác giả đề xuất hệ thống hàm ý chính sách vĩ mô cho các cơ quan quản lý Nhà nước (đặc biệt là Bộ Tài chính), các hiệp hội nghề nghiệp (VACPA, VCCI), các cơ sở đào tạo đại học; đồng thời đề xuất hàm ý quản trị vi mô cho ban lãnh đạo các doanh nghiệp quy mô lớn tại Việt Nam nhằm chuẩn bị tốt các điều kiện kỹ thuật, tài chính và nhân sự cho quá trình áp dụng IAS/IFRS. Cuối chương, luận án chỉ rõ các hạn chế nghiên cứu và gợi ý định hướng cho các nghiên cứu tiếp theo.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt khoa học (Lý luận)

1. Khung phân tích đa tầng: Luận án là công trình nghiên cứu thực nghiệm kết hợp cả hai cấp độ vĩ mô (toàn cầu - 145 quốc gia) và vi mô (quốc gia sở tại - 500 doanh nghiệp lớn tại Việt Nam), tạo nên bức tranh toàn diện về các điều kiện tiền đề để chuyển đổi chuẩn mực kế toán.
2. Kiểm định lý thuyết trong bối cảnh nền kinh tế chuyển đổi: Kết quả nghiên cứu kiểm chứng sự phù hợp của Lý thuyết thể chế, Lý thuyết ủy nhiệm và Lý thuyết quản trị doanh nghiệp tại một quốc gia đang phát triển có hệ thống pháp luật theo điển luật (Civil Law) như Việt Nam.
3. Phân tách thực nghiệm nhóm doanh nghiệp: Luận án bổ sung bằng chứng thực nghiệm về sự khác biệt giữa hai nhóm doanh nghiệp lớn niêm yết và chưa niêm yết đối với các yếu tố thúc đẩy áp dụng IAS/IFRS, làm phong phú thêm y văn kế toán quốc tế.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn và các khuyến nghị đề xuất

Nhóm đối tượng	Nội dung kiến nghị, giải pháp đề xuất từ kết quả nghiên cứu
Cơ quan Quản lý Nhà nước (Bộ Tài chính, UBCKNN)	• Xây dựng và ban hành lộ trình áp dụng IFRS rõ ràng, phân loại đối tượng áp dụng theo từng giai đoạn (bắt đầu từ các doanh nghiệp lớn, doanh nghiệp niêm yết, doanh nghiệp có vốn FDI). • Hoàn thiện hành lang pháp lý, sửa đổi các quy định kế toán, chế độ tài chính và chính sách thuế để tạo sự tương thích với nguyên tắc giá trị hợp lý của IAS/IFRS. • Phối hợp với IFRS Foundation để xử lý vấn đề bản quyền và ban hành bản dịch chuẩn mực chính thức sang tiếng Việt.
Hiệp hội nghề nghiệp (VACPA, VCCI) & Cơ sở đào tạo	• Cập nhật chương trình đào tạo kế toán - kiểm toán tại các trường đại học theo hướng tích hợp sâu kiến thức IAS/IFRS. • Tổ chức các khóa đào tạo, bồi dưỡng chứng chỉ chuyên môn và nâng cao năng lực ngoại ngữ chuyên ngành cho đội ngũ kế toán viên, kiểm toán viên. • Tăng cường phổ biến hướng dẫn thực hành và xét đoán chuyên môn theo thông lệ quốc tế.
Doanh nghiệp lớn tại Việt Nam	• Nâng cao chất lượng kiểm toán bằng cách lựa chọn các công ty kiểm toán uy tín (nhóm Big 4 hoặc các công ty kiểm toán đủ năng lực). • Nâng cao chất lượng quản trị doanh nghiệp, tăng cường sự tham gia của các chuyên gia/thành viên nước ngoài có kinh nghiệm trong HĐQT và Ban điều hành. • Đầu tư nâng cấp hệ thống công nghệ thông tin kế toán và đào tạo đội ngũ nhân sự nội bộ đáp ứng yêu cầu chuyển đổi báo cáo tài chính.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của đề tài

• Phương pháp chọn mẫu: Mẫu nghiên cứu định lượng được lựa chọn theo phương pháp phi xác suất thuận tiện (145 quốc gia ở mô hình vĩ mô và 500 doanh nghiệp lớn ở mô hình vi mô), điều này có thể hạn chế phần nào tính đại diện tổng thể.
• Tính chất dữ liệu: Dữ liệu nghiên cứu là dữ liệu lát cắt tại thời điểm ngày 31/12/2016, chưa theo dõi được sự thay đổi động theo chuỗi thời gian của các biến số.
• Giới hạn phạm vi đối tượng: Luận án không nghiên cứu nhóm doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNVVN) và không phân tích sâu khía cạnh kỹ thuật chi tiết của từng chuẩn mực kế toán riêng lẻ.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Mở rộng nghiên cứu bằng việc sử dụng dữ liệu bảng (panel data) theo dõi qua nhiều năm để đánh giá biến động trước và sau khi Bộ Tài chính chính thức ban hành đề án áp dụng IFRS tại Việt Nam.
• Nghiên cứu thực nghiệm về khả năng và nhân tố tác động đến việc áp dụng IFRS for SMEs đối với khối doanh nghiệp vừa và nhỏ.
• Nghiên cứu tác động kinh tế cụ thể của từng chuẩn mực phức tạp (như IFRS 9, IFRS 15, IFRS 16) khi triển khai tại các định chế tài chính và doanh nghiệp Việt Nam.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhóm đối tượng sau:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Kế toán - Kiểm toán: Cung cấp tài liệu tổng quan hệ thống về IAS/IFRS, mô hình thiết kế nghiên cứu hỗn hợp (Mixed Methods), kỹ thuật ứng dụng phương pháp Lý thuyết nền (Grounded Theory) kết hợp hồi quy Logit đa biến trong nghiên cứu kế toán thực nghiệm.
• Cơ quan quản lý nhà nước và các nhà hoạch định chính sách: Cung cấp cơ sở khoa học và bằng chứng định lượng thực tế để Bộ Tài chính, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước xây dựng chiến lược, lộ trình áp dụng IFRS phù hợp với thể chế kinh tế Việt Nam.
• Ban lãnh đạo, Giám đốc tài chính (CFO), Kế toán trưởng các doanh nghiệp: Giúp doanh nghiệp nhận diện các yếu tố then chốt (như chất lượng kiểm toán, sự tham gia của nhân tố nước ngoài, quy mô và đòn bẩy) để chủ động chuẩn bị nguồn lực, tái cấu trúc hệ thống thông tin kế toán phục vụ hội nhập quốc tế.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án sử dụng phương pháp nghiên cứu gì để giải quyết các mục tiêu đặt ra?

Luận án sử dụng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp kết hợp định tính và định lượng:

• Ở phạm vi quốc gia (vĩ mô): Áp dụng thiết kế hỗn hợp gắn kết, gồm nghiên cứu định tính theo phương pháp Lý thuyết nền (Grounded Theory) qua phỏng vấn sâu 15 chuyên gia và nghiên cứu định lượng qua mô hình hồi quy Logit trên dữ liệu thứ cấp của 145 quốc gia.
• Ở phạm vi doanh nghiệp (vi mô): Áp dụng thiết kế hỗn hợp khám phá, gồm nghiên cứu định tính với 15 chuyên gia và nghiên cứu định lượng qua mô hình hồi quy Logit trên dữ liệu BCTC kiểm toán của 500 doanh nghiệp lớn tại Việt Nam.

2. Dữ liệu nghiên cứu của luận án được thu thập từ những nguồn nào và tại thời điểm nào?

Dữ liệu nghiên cứu được thu thập tại thời điểm ngày 31/12/2016. Nguồn dữ liệu gồm:

• Dữ liệu vĩ mô: Thông tin áp dụng IAS/IFRS của 145 quốc gia từ website của IFRS Foundation, Ngân hàng Thế giới (WB) và các tổ chức quốc tế.
• Dữ liệu vi mô: Báo cáo tài chính đã được kiểm toán năm 2016 của 500 doanh nghiệp lớn tại Việt Nam (thuộc hai nhóm niêm yết trên HNX/HOSE và chưa niêm yết), kết hợp dữ liệu sơ cấp từ bảng khảo sát chuyên gia.

3. Vì sao luận án tập trung khảo sát phạm vi vi mô ở các doanh nghiệp quy mô lớn?

Theo kinh nghiệm quốc tế và định hướng của Bộ Tài chính, việc triển khai IAS/IFRS thường bắt đầu thí điểm từ các doanh nghiệp quy mô lớn, doanh nghiệp niêm yết và công ty đại chúng. Nhóm doanh nghiệp này có nhu cầu huy động vốn quốc tế cao, chịu sự giám sát lớn của thị trường và sở hữu nguồn lực tài chính, nhân sự, công nghệ thông tin thuận lợi hơn để đáp ứng các yêu cầu phức tạp của IAS/IFRS.

4. Luận án chỉ ra những lý thuyết nền tảng nào chi phối việc nghiên cứu các nhân tố tác động đến áp dụng IAS/IFRS?

Luận án dựa trên 4 lý thuyết nền tảng chính: Lý thuyết ủy nhiệm (Agency Theory), Lý thuyết quản trị doanh nghiệp (Corporate Governance Theory), Lý thuyết thể chế (Institutional Theory - với các cơ chế đẳng cấu cưỡng chế, mô phỏng và chuẩn tắc), và Lý thuyết ảnh hưởng chính trị (Political Theory), kết hợp với khung phân tích môi trường PESTEL.

5. Kết quả nghiên cứu vi mô của luận án phân tích những nhóm doanh nghiệp nào?

Luận án phân tích tổng thể 500 doanh nghiệp lớn tại Việt Nam qua mô hình M2, sau đó phân tách thành hai nhóm độc lập để kiểm định và so sánh: Mô hình M2a dành cho nhóm doanh nghiệp lớn có cổ phiếu niêm yết trên thị trường chứng khoán, và Mô hình M2b dành cho nhóm doanh nghiệp lớn chưa niêm yết cổ phiếu.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Lê Trần Hạnh Phương đã hoàn thành việc nhận diện và đo lường các nhân tố tác động đến việc áp dụng Chuẩn mực kế toán quốc tế (IAS/IFRS) tại Việt Nam thông qua cách tiếp cận đa chiều ở cả phạm vi quốc gia và doanh nghiệp. Bằng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp kết hợp giữa Lý thuyết nền và mô hình hồi quy Logit trên mẫu 145 quốc gia và 500 doanh nghiệp lớn, công trình đã cung cấp luận cứ khoa học thực chứng về điều kiện áp dụng chuẩn mực kế toán quốc tế tại một nền kinh tế đang phát triển. Các kết quả nghiên cứu là tài liệu tham khảo cho các cơ quan quản lý trong việc hoạch định chính sách, các cơ sở đào tạo trong đổi mới chương trình và các doanh nghiệp trong việc chuẩn bị nguồn lực thực thi lộ trình áp dụng IFRS tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU Giới thiệu Chương này trình bày nội dung: tổng quan tài liệu về áp dụng CMKTQT, nhân tố tác động đến áp dụng CMKTQT; phân tích, đánh giá, đóng góp của nghiên cứu trước; từ đó trình bày khe hổng nghiên cứu và cuối cùng là vấn đề nghiên cứu của luận án. Tổng quan nghiên cứu chung về Chuẩn mực kế toán quốc tế. Quá trình áp dụng CMKTQT trên toàn cầu là đề tài tranh cãi bởi hai trường phái tồn tại: trường phái ủng hộ việc áp dụng CMKTQT vào CMKT quốc gia, trường phái không ủng hộ việc áp dụng CMKTQT vì lo ngại sự khác biệt của mỗi quốc gia. Trường phái ủng hộ việc áp dụng CMKTQT vào CMKT quốc gia Trong xu thế hội nhập, CMKTQT đang ngày càng được ủng hộ từ các quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới.

Việc thống nhất ngôn ngữ kế toán đã nâng cao khả năng so sánh của thông tin kế toán (Hail, 2011). Trường phái ủng hộ việc áp dụng CMKTQT chủ yếu tập trung vào các nội dung sau: • Nghiên cứu về lợi ích khi áp dụng CMKTQT của các quốc gia. • Nghiên cứu về tác động của việc áp dụng CMKTQT. Nghiên cứu về lợi ích khi áp dụng CMKTQT tại các quốc gia Quá trình áp dụng CMKTQT nhận được sự quan tâm của nhiều quốc gia, tổ chức quốc tế và nhà nghiên cứu xuất phát từ những lợi ích như sau: Thứ nhất, CMKTQT sẽ cải thiện chất lượng thông tin trên báo cáo tài chính Lợi ích khi các quốc gia áp dụng CMKTQT được ghi nhận chính là giúp cải thiện chất lượng thông tin trên BCTC như tăng tính so sánh, minh bạch, tính kịp thời, sự phù hợp.

Sự phát triển của CMKT được áp dụng trên toàn cầu thúc đẩy khả năng so sánh quốc tế của thông tin tài chính. Do vậy, nhiều quốc gia có ý định áp dụng CMKTQT hoặc CMKT quốc gia hội tụ với CMKTQT (Larson and Street, 2004). Áp dụng CMKTQT giúp thông tin công bố phù hợp và rõ ràng hơn. Daske and Gebhardt (2006) kết luận rằng BCTC theo IAS/IFRS cung cấp thông tin chất lượng cao và rõ ràng hơn cho nhà đầu tư so với hầu hết BCTC theo CMKT quốc gia.

Quy tắc đo lường của CMKTQT buộc DN phải công bố thông tin và đưa ra nội dung thông tin cao hơn CMKT quốc gia. Để hỗ trợ yêu cầu này, IAS/IFRS sử dụng chuẩn mực giá trị hợp 11 lý để nâng cao chất lượng thông tin của khoản mục lợi nhuận. Aisbitt (2006) phân tích khác biệt của 100 DN lớn niêm yết khi chuyển từ CMKT Anh sang CMKTQT vào ngày 1/1/2005. Dựa trên bảng cân đối kế toán công bố trước và sau khi áp dụng CMKTQT, tác giả kết luận thông tin tài chính DN sau khi áp dụng CMKTQT rõ ràng hơn, đặc biệt liên quan đến khoản mục nguồn vốn.

Christensen et al (2013) ghi nhận lợi ích khi áp dụng CMKTQT tại DN của Đức khi cải thiện chất lượng BCTC trong giảm thủ thuật quản trị lợi nhuận và thông tin cung cấp phù hợp, kịp thời hơn cho bên liên quan. Mary et al (2008) nghiên cứu xem xét phản ứng thị trường chứng khoán châu Âu đến 16 khoản mục khi áp dụng CMKTQT ở châu Âu được thu thập từ 21 nước tự nguyện áp dụng CMKTQT từ năm 1994 đến 2003. DN phản ứng tích cực với áp dụng CMKTQT vì chất lượng thông tin cao hơn, đặc biệt là ngân hàng. Nghiên cứu chỉ rõ áp dụng CMKTQT thường có ít vấn đề liên quan quản trị lợi nhuận, ghi nhận lỗ kịp thời hơn và giá trị của kế toán phù hợp hơn so với nước không áp dụng CMKTQT.

Nghiên cứu thực nghiệm chỉ ra lợi ích từ áp dụng CMKTQT là cải thiện tính minh bạch của BCTC. Vera (2014) đánh giá tác động khi áp dụng CMKTQT ở 5 nước châu Âu cũng đồng quan điểm với nghiên cứu trước; cho rằng áp dụng CMKTQT cải thiện chất lượng BCTC, tăng tính hữu ích, minh bạch với nhà đầu tư. Ihab and Nedal (2013) nghiên cứu DN lớn niêm yết trên thị trường chứng khoán UAE cũng đưa nhận định tương tự. Daske et al (2013) chỉ ra rằng CMKTQT phù hợp quốc gia có thị trường vốn phát triển vì minh bạch, công khai BCTC phù hợp với nhà đầu tư, cung cấp thông tin toàn diện và rõ ràng hơn so với CMKT quốc gia.

Nghiên cứu tại Việt Nam ghi nhận lợi ích cải thiện chất lượng BCTC từ áp dụng CMKTQT. Phan Thị Hồng Đức, Nguyễn Thanh Hà và Nguyễn Thị Phước (2016) khảo sát ý kiến của ba nhóm hành nghề kế toán: (1) kế toán viên công chứng, (2) kế toán DN và (3) giảng dạy kế toán nhằm cung cấp cho Ủy ban soạn thảo CMKT Việt Nam thông tin hữu ích khi triển khai áp dụng CMKTQT. Kết quả 80% người trả lời cho rằng BCTC lập theo CMKTQT cung cấp thông tin “đáng tin cậy” và “so sánh được”. Lợi ích “có thể hiểu được” và “chất lượng báo cáo cao hơn so với lập theo VAS” được thừa nhận khá cao (62% và 57%).

Người trả lời khảo sát còn nêu thêm lợi ích tiềm ẩn khác khi áp dụng CMKTQT như “Giúp so sánh kết quả kinh doanh của chi nhánh so 12 với cả tập đoàn”. Lợi ích lớn nhất từ lập báo cáo theo CMKTQT là DN Việt Nam cung cấp BCTC tin cậy và có tính so sánh. Thứ hai, BCTC lập theo CMKTQT thu hút vốn và tăng cường cơ hội hợp tác kinh doanh, tăng tính cạnh tranh và hội nhập trên thị trường thế giới Đầu tư nước ngoài đánh giá cao BCTC khi DN áp dụng CMKTQT. Mức độ tin cậy thông tin của DN lớn niêm yết trên thị trường chứng khoán nói riêng và thị trường tài chính nói chung được cải thiện, thu hút vốn đầu tư nước ngoài dễ dàng hơn, nền kinh tế và DN tiết kiệm phí phát hành trái phiếu, cổ phiếu huy động vốn do mức tín nhiệm tăng.

Khi áp dụng CMKTQT, DN có thể trình bày BCTC trên cơ sở tương tự như đối thủ cạnh tranh nước ngoài (Trần Quốc Thịnh, 2016). Saudagaran and Diga (2003) cho rằng áp dụng CMKTQT làm tăng khả năng cạnh tranh thị trường vốn quốc tế vì IAS/IFRS không phản ánh chính sách kế toán của quốc gia duy nhất, do vậy khi áp dụng không bị tác động bởi quan điểm chính trị của quốc gia. Young and Guenther (2003) chỉ ra lợi ích khi áp dụng CMKTQT tại nước đang phát triển là tăng cường hội nhập và cạnh tranh trong thị trường tài chính; cải tiến trong công bố, minh bạch thông tin tài chính; có thể chuyển vốn quốc tế và đầu tư xuyên biên giới nhiều hơn, tạo cơ hội mở rộng hợp tác kinh doanh giữa các nước. Barth et al., (2008) cho rằng áp dụng CMKTQT cải thiện chức năng của thị trường vốn toàn cầu vì cung cấp thông tin phù hợp và chất lượng cao cho nhà đầu tư.

CMKTQT cung cấp thông tin chính xác, kịp thời, toàn diện hơn so với CMKT quốc gia vì CMKT tại các nước này bị tác động bởi luật pháp, chính trị và chính sách thuế (Cairns, 2011). Lợi ích khác khi áp dụng CMKTQT tại các quốc gia được Hail et al., (2010) nhận định là giúp tăng cường quan hệ kinh doanh giữa các nước do giảm thời gian xử lý thông tin, tiết kiệm chi phí và tăng liên kết trong mạng lưới thông tin liên lạc. Phan et al., (2014) khảo sát 555 chuyên gia kế toán và nhà nghiên cứu về nhận thức áp dụng CMKTQT tại Việt Nam. Khảo sát cho thấy áp dụng CMKTQT tại Việt Nam có mức khả quan cao.

Đa số đồng ý rằng CMKTQT có nhiều lợi thế như độ tin cậy, nâng cao “tự tin, so sánh” giữa DN và các nước, liên quan đến người sử dụng bên ngoài, tiếp cận thị trường toàn cầu dễ dàng hơn CMKT hiện hành. 13 Trần Quốc Thịnh (2014) nhận định các nước không có nguồn lực để phát triển LGAAP có thể áp dụng CMKTQT như cơ chế truyền tín hiệu thu hút vốn nước ngoài. Phan Thị Hồng Đức, Nguyễn Thanh Hà và Nguyễn Thị Phước (2016) cho thấy khi áp dụng CMKTQT tác động tích cực cho DN Việt Nam như: Dễ tiếp cận thị trường vốn hơn so với VAS (82%); tăng niềm tin cho nhà đầu tư tiềm năng (81%); tăng niềm tin cổ đông (75%); tiếp nhận nguồn vốn bên ngoài dễ dàng hơn so với VAS (69%); cải thiện quan hệ với tổ chức tín dụng (54%). Kết quả cho thấy CMKTQT mang lại cơ hội cho DN tham gia vào thị trường vốn toàn cầu, từ đó làm tăng hình ảnh cho Việt Nam.

Lê Hoàng Phúc (2014) nhận định từ kinh nghiệm các nước đã áp dụng CMKTQT, DN lớn niêm yết ở Việt Nam được hưởng lợi từ hội nhập kinh tế: tiếp cận nguồn vốn trong và ngoài nước, duy trì sức cạnh tranh và phát triển bền vững. Qua kinh nghiệm triển khai IAS/IFRS trên thế giới, minh bạch và mức độ tin cậy thông tin của DN lớn niêm yết và TTCK được cải thiện, gia tăng niềm tin trong giới đầu tư, đặc biệt là đầu tư nước ngoài. Lê Vũ Trường và Đinh Minh Tuấn (2016) khẳng định áp dụng CMKTQT mang lại “bình đẳng” giữa nhà đầu tư/tổ chức đầu tư chuyên nghiệp với nhà đầu tư nước ngoài mới và/hoặc nhỏ lẻ do họ không tốn thêm chi phí để “chuyển đổi số liệu”. Các nước đang phát triển có thể do áp lực từ tổ chức bên ngoài (WB và IMF) “áp dụng CMKTQT là điều kiện để nhận hỗ trợ” (Judge et al.

Thứ ba, CMKTQT sẽ nâng cao hiệu quả hoạt động DN, nâng cao chất lượng quản trị và thông tin Ashbaugh and Pincus (2001) cho thấy sai phạm trong phân tích dự báo cũng bị tác động do khác biệt giữa CMKTQT với LGAAP. Kết quả độ chính xác dự báo được cải thiện sau khi DN áp dụng CMKTQT, từ đó có thể nâng cao chất lượng quản trị. Whittington (2005) chỉ rõ lợi ích từ áp dụng CMKTQT là tạo điều kiện so sánh giữa các DN hoạt động trong cùng thị trường, có trụ sở ở các nước khác nhau. Từ việc sử dụng thống nhất tài khoản khi áp dụng CMKTQT tạo nhiều thuận lợi cho DN đánh giá được hoạt động của mình trong ngành để có phương án cải tiến hiệu quả.

Nghiên cứu thực nghiệm đầu tiên sử dụng dữ liệu công khai có sẵn để cung cấp bằng chứng trực tiếp về vai trò của đặc tính của thông tin tài chính trong quyết định kế toán của nhà quản lý khi CMKTQT thay đổi. Christopher and Christian (2014) cho 14 thấy CMKTQT tác động tích cực đến chất lượng thông tin cung cấp cho nhà quản lý. Đặc biệt, đặc tính thông tin thay đổi liên quan đến đo lường chất lượng thông tin có tác động quan trọng đến quyết định của chính sách kế toán.