Đặt vấn đề Cây chuối có tên khoa học là Musa Paradisiaca L., thuộc họ chuối Musacae [5]. Chúng gồm những cây thân thảo lớn có rễ, sống lâu năm, lá mọc xoắn ốc có bẹ lá ôm lấy nhau tạo thành thân giả, phiến lá rất lớn [31], là cây ăn quả ngắn ngày, một loại quả bổ dưỡng và giá trị nên có quy mô sản xuất lớn ở nước ta. Tại quyết định phê duyệt quy hoạch phát triển rau quả và hoa cây cảnh đến năm 2010, tầm nhìn 2020 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, chuối được xác định là loại cây ăn quả xuất khẩu chủ lực của nước ta. Theo quy hoạch, đến năm 2020, tổng sản phẩm chuối quả xuất khẩu tương đương dứa đạt 100 nghìn tấn và kim ngạch xuất khẩu chỉ đứng sau dứa và thanh long đạt 35 triệu USD [1].
Nằm trong trung tâm phát sinh của cây chuối nên Việt Nam có một tập đoàn các giống chuối rất đa dạng. Trong đó, có nhiều giống chuối tiêu triển vọng có khả năng đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu [9]. Năm 2010, Viện Khoa học Sự Sống, Trường Đại học Nông lâm đã tiếp nhận từ Trung tâm phát triển Vùng, Bộ Khoa học Công Nghệ giống chuối tiêu mới từ nguồn nhập nội. Đặc điểm của giống chuối này có nhiều triển vọng như quả to, màu sắc đẹp, buồng nhiều nải, chất lượng thơm ngon, ít bị sâu bệnh.
Hiện nay, trong công tác sản xuất giống chuối, phần lớn cây chuối thường được trồng bằng cây giống tách chồi. Chúng có độ đồng đều và chất lượng quả không cao nên chưa đáp ứng yêu cầu của thị trường. Trong khi đó, cây chuối được sản xuất bằng công nghệ nuôi cấy mô tế bào cho hệ số nhân giống cao, sạch bệnh, đồng đều và sinh trưởng khỏe. Việc ứng dụng phương pháp này để nhân nhanh giống chuối tiêu mới từ nguồn nhập nội là một phương pháp có ý nghĩa quan trọng cho công tác giống cây trồng, mang lại hiệu quả kinh tế cao.
Nhằm đáp ứng nhu cầu thực tiễn trên, chúng tôi tiến hành đề tài:“Nghiên cứu khả năng nhân nhanh và ra rễ chồi chuối tiêu từ nguồn nhập nội bằng phương pháp nuôi cấy mô tế bào”. Mục đích của đề tài Nghiên cứu khả năng nhân nhanh và ra rễ chồi chuối tiêu từ nguồn nhập nội bằng phương pháp nuôi cấy mô tế bào. Yêu cầu của đề tài Xác định được ảnh hưởng của một số chất kích thích sinh trưởng đến khả năng nhân nhanh chồi chuối tiêu từ nguồn nhập nội. Xác định được ảnh hưởng của một số chất kích thích sinh trưởng đến khả năng ra rễ chồi chuối tiêu từ nguồn nhập nội.
Xác định được ảnh hưởng của một số giá thể đến sinh trưởng, phát triển của cây chuối tiêu nhập nội giai đoạn sau nuôi cấy mô ở ngoài vườn ươm. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài - Ý nghĩa khoa học + Sử dụng phương pháp nuôi cấy mô tế bào tìm được môi trường và điều kiện thích hợp nhất cho phát triển giống chuối. + Kết quả nghiên cứu đưa ra một số kỹ thuật vi nhân giống cây chuối tiêu nhập nội bằng phương pháp in vitro. Từ đó, đánh giá được tác động của một số chất kích thích sinh trưởng trong nhân giống cây chuối tiêu mới.
+ Bổ sung nguồn tài liệu tham khảo phục vụ nghiên cứu, giảng dạy và sản xuất giống chuối tiêu mới thương phẩm có năng suất cao. - Ý nghĩa thực tiễn Kết quả nghiên cứu góp phần hoàn thiện quy trình kỹ thuật nhân giống cây chuối tiêu mới nhập nội nhằm cung cấp giống với số lượng lớn, chất lượng đảm bảo, đồng thời giữ được đặc tính di truyền của cây chọn lọc. n 3 PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Giới thiệu chung về cây chuối 2.
Nguồn gốc Chuối có nguồn gốc từ vùng nhiệt đới Đông Nam Á, châu Úc [19]. Từ Đông Nam Á cây chuối được chuyển qua Madagasca vào lục địa Châu Phi, sau đó tới các đảo Canari và Santodomigo (Champion J. Ngày nay, cây chuối đã được phát triển ở hầu khắp các vùng nhiệt đới ẩm trên thế giới. Người ta đã tìm thấy sự đa dạng về nguồn gen cây chuối không chỉ ở nơi phát sinh nguồn gốc mà còn ở khu vực Nam Mỹ, Đông và Tây Phi [4].
Phân loại Theo phân loại của Võ văn Chi (1978) [5] các loài chuối thuộc: Ngành ngọc Lan (Mangolophya), Lớp hành (Liliopsida), Phân lớp hành (Lilidae), Bộ gừng (Zingibereles), Họ chuối (Musacea). Họ chuối gồm 2 chi với 70 loài, trong đó chi Ensete gồm 10 loài, phân bố chủ yếu ở vùng Châu Phi; chi Musa gồm 60 loài phân bố ở các vùng nhiệt đới. Đặc điểm hình thái - Rễ Rễ chùm, có 2 loại là rễ ngang và rễ thẳng. Rễ ngang: Mọc xung quanh củ chuối và phân bố ở lớp đất mặt từ 0 - 30cm, phần nhiều tập trung ở độ sâu 0,15cm, bề ngang rộng tới 2 - 3cm loại rễ này sinh trưởng khỏe, phân bố rộng, đó là loại rễ quan trọng nhất để hút nước và dinh dưỡng nuôi cây.
n 4 Rễ thẳng: Mọc ở phía dưới củ chuối, ăn sâu 1 - 1,5cm, tác dụng chủ yếu giữ cây đứng vững. Rễ chuối chứa nhiều nước, giòn, mềm, dễ gãy, sức chịu hạn, chịu úng đều kém so với nhiều loại cây ăn trái khác [7], [20]. Nhiệt độ tốt nhất cho rễ sinh trưởng ở ban ngày là 25°C - 33°C, ban đêm là 18°C - 26°C [7]. - Thân chuối Thân cây chuối là thân giả, hình trụ do nhiều bẹ lá lồng vào nhau làm thành.
Chiều cao có thể từ 2m - 5m [7]. Củ chuối nằm trong đất là thân thật, có hình tròn dẹt và ngắn, khi phát triển đầy đủ có thể rộng 30cm. Phần bên ngoài xung quanh củ chuối được bao phủ bởi những vết sẹo từ bẹ lá có dạng tròn. Ở đáy mỗi bẹ lá đều có một chồi mầm nhưng chỉ các chồi ở phần giữa củ là phát triển được, có khuynh hướng mọc trồi dần lên.
Các sẹo lá mọc rất gần nhau làm thành khoảng cách rất ngắn. Củ chuối sống lâu năm, là cơ quan chủ yếu dự trữ chất dinh dưỡng, đồng thời là nơi để rễ, lá, mầm và cuống hoa mọc ra. Do đó củ chuối to mập là cơ sở đảm bảo cho cây sinh trưởng nhanh, năng suất cao. Xung quanh củ chuối có nhiều mầm ngủ, sau này sẽ phát triển thành cây con [20].
- Lá Lá chuối phát triển mạnh nhất từ tháng 5 đến tháng 8, mỗi tháng mọc ra 3 - 4 lá, phiến lá to, dày, màu xanh đậm và bóng. Từ tháng 10 trở đi, cách 2 - 3 tuần mới ra 1 lá mới, lá thường mỏng, nhỏ, màu xanh nhạt, sinh trưởng chậm. Đến tháng 12 mỗi tháng chỉ mọc được 1 lá [20]. - Hoa chuối Cây chuối con sau khi mọc (hoặc sau khi trồng) 8 - 10 tháng bắt đầu hình thành mầm hoa, sau đó khoảng 1 tháng bắt đầu trổ buồng.
Hoa chuối thuộc loại hoa chùm gồm 3 loại: Hoa cái, hoa lưỡng tính và hoa đực [20]. Hoa cái: Tập trung ở phía gốc cuống buồng, phần này dài nhất (50 - 100cm). Loại hoa này nở ra trước tiên, nhị cái phát triển, nhị đực thoái hóa. Chỉ có hoa cái là phát triển thành trái được.
Do đó, khi trồng, chọn lọc cây giống tốt, chăm bón kịp thời để hình thành nhiều hoa cái là nhân tố quan trọng bảo đảm năng suất cao [20]. Hoa lưỡng tính: Nằm ở phần giữa bắp chuối, loại hoa này không nhiều, về sau sẽ rụng và không hình thành trái được [20]. n 5 Hoa đực: Nằm ở phía đầu bắp chuối, nhị cái thoái hóa, nhị đực phát triển, dài bằng nhị cái. Loại hoa đực không thể hình thành trái được sau này sẽ khô đi và rụng dần [20].
- Quả chuối Cây chuối cho quả ăn là chuối tam bội nên không có hạt. Có loại chuối hột là chuối nhị bội 2n và chuối tứ bội 4n. Đối với cây chuối cho quả ăn tam bội, muốn có hạt thì phải lai giữa các dạng đã lưỡng bội hóa. Bằng cách này, nhìn chung hạt chuối nảy mầm thường yếu và hạt dễ mất sức nảy mầm nên phải nuôi cấy trong môi trường nhân tạo [7].
Giá trị của cây chuối - Giá trị dinh dưỡng Chuối là một trong 5 loại quả trao đổi chủ yếu trên thị trường thế giới, bên cạnh giá trị là loại quả cho khối lượng sản phẩm lớn, chuối còn có hàm lượng dinh dưỡng khá cao, tại một số nước Châu Á, Châu Phi, chuối là loại lương thực chủ yếu, được sử dụng như khoai tây ở các nước có khí hậu ôn đới [15]. Trong quả chuối có một lượng vitamin khá lớn, đặc biệt là các vitamin nhóm A và C. Tuỳ thuộc vào giống, hàm lượng vitamin có thể thay đổi, các giống chuối ăn được thường giàu vitamin C và B6, còn các giống chuối trong nhóm chuối nấu lại giàu vitamin A. Nói chung, hàm lượng vitamin trong chuối phong phú và cao hơn một số loại quả khác như cam, táo… Tác giả Champion J.
cho rằng quả chuối có giá trị dinh dưỡng cao, thể hiện khi ăn 100g thịt quả chuối cho mức năng lượng 110 - 120 calo. Trong khi đó, 100g táo chỉ cho mức năng lượng 64 calo, 100g cam cho 52 calo, 100g đào cho 45 calo… Mặt khác, các thành phần dinh dưỡng trong quả chuối được cơ thể hấp thụ nhanh. Vì vậy, chuối được coi là loại quả lý tưởng cho người già, sức khỏe yếu, suy dinh dưỡng, mệt mỏi… Ngoài ra, quả chuối cũng có vị trí đặc biệt trong khẩu phần ăn giảm mỡ, Cholesterol và muối Natri… [4], [5]. Đặc biệt trong chuối có nhiều Pectin, là 1 glucid không có giá trị về mặt năng lượng nhưng là chất giúp cho sự tiêu hóa hấp thu tốt, chống nhiễm trùng đường ruột.
Chuối cung cấp nhiều năng lượng nhất vì chuối chứa nhiều bột đường nhất [11]. n 6 Theo y học cổ truyền và hiện đại thì sản phẩm quả chuối là một loại thực phẩm và là một dược liệu có khả năng trị được một số bệnh tật như bệnh huyết áp, bệnh dạ dày, bệnh đường ruột [11]. - Giá trị thương phẩm Theo Cohen J.I, (1990) [25] và một số tác giả, chuối sấy là một sản phẩm cho năng lượng cao, khối lượng nhẹ, dễ dàng vận chuyển và bảo quản. Ngoài ra, chuối sấy còn được sử dụng làm nguyên liệu cho sản xuất bánh kẹo, tinh dầu.