Nghiên cứu nấm Trichoderma phòng trừ bệnh mốc vàng do Aspergillus flavus hại lạc tại Nghệ An

Luận án tiến sĩ nông nghiệp nghiên cứu ứng dụng nấm Trichoderma phòng trừ bệnh mốc vàng do Aspergillus flavus trên cây lạc tại Nghệ An.

• Tác giả: Hồ Thị Nhung
• Người hướng dẫn: GS. Vũ Triệu Mân
• Trường học: Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Bảo vệ thực vật
• Đề tài: Nghiên cứu nấm đối kháng Trichoderma trong phòng trừ bệnh mốc vàng Aspergillus flavus hại lạc tại Nghệ An
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục đích và yêu cầu
• 1.3. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
• 1.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài
• 1.5. Những đóng góp mới của luận án
• 2. CHƯƠNG I: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới
• 2.1.1. Tình hình sản xuất lạc trên thế giới
• 2.1.2. Nghiên cứu bệnh mốc vàng do nấm Aspergillus flavus Link. Tình trạng ô nhiễm aflatoxin do nấm A. flavus tiết ra trên lạc
• 2.1.3. Biện pháp chẩn đoán nấm A. flavus sinh độc tố aflatoxin bằng sử dụng môi trường CAM (Coconut Agar Medium)
• 2.1.4. Nghiên cứu các phương pháp phòng trừ nấm A. flavus sinh độc tố aflatoxin
• 2.1.5. Nghiên cứu sử dụng nấm Trichoderma phòng trừ nấm A. flavus sinh độc tố aflatoxin
• 2.2. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam
• 2.2.1. Tình hình sản xuất lạc ở Việt Nam và tỉnh Nghệ An
• 2.2.2. Nghiên cứu bệnh mốc vàng do nấm Aspergillus flavus Link. Tình trạng ô nhiễm aflatoxin do nấm A. flavus tiết ra trên lạc
• 2.2.3. Nghiên cứu các phương pháp phòng trừ nấm A. flavus sinh độc tố aflatoxin
• 2.2.4. Nghiên cứu sử dụng nấm Trichoderma phòng trừ nấm A. flavus sinh độc tố aflatoxin
• 2.2.5. Ứng dụng nấm đối kháng Trichoderma trong phòng trừ nấm A. flavus sinh độc tố aflatoxin
• 2.2.6. Những tồn tại và vấn đề đề tài tập trung nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG II: VẬT LIỆU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Vật liệu nghiên cứu
• 3.2. Thiết bị và dụng cụ
• 3.3. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 3.4. Nội dung nghiên cứu
• 3.5. Phương pháp nghiên cứu
• 3.5.1. Nghiên cứu thực trạng nhiễm nấm A. flavus trên hạt lạc và đất trồng lạc tại Nghệ An
• 3.5.2. Phương pháp thu thập, phân lập, tuyển chọn các nguồn nấm Trichoderma có khả năng đối kháng với nấm mốc A. flavus hại lạc tại Nghệ An
• 3.5.3. Nghiên cứu các biện pháp kỹ thuật sản xuất chế phẩm T. asperellum phòng trừ nấm A. flavus hại lạc tại Nghệ An
• 3.5.4. Nghiên cứu các biện pháp kỹ thuật sử dụng chế phẩm T. asperellum phòng trừ nấm A. flavus hại lạc tại Nghệ An
• 3.5.5. Phương pháp xử lý số liệu
• 4. CHƯƠNG III: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Thực trạng nhiễm nấm A. flavus trên hạt lạc và đất trồng lạc tại Nghệ An
• 4.1.1. Thành phần nấm hại hạt lạc tại Nghệ An năm 2012
• 4.1.2. Tỷ lệ nhiễm nấm A. flavus trên hạt lạc thu từ các chợ Nghệ An năm 2012
• 4.1.3. Tỷ lệ nhiễm nấm A. flavus trên hạt lạc thu từ nông hộ Nghệ An năm 2012
• 4.1.4. Thành phần nấm hại trong đất trồng lạc tại Nghệ An năm 2012
• 4.1.5. Tỷ lệ nhiễm nấm A. flavus trên đất trồng lạc của các điểm điều tra tại Nghệ An năm 2012
• 4.1.6. Khả năng sinh độc tố aflatoxin của các mẫu nấm A. flavus phân lập được trên hạt lạc giống thu từ các chợ của huyện Nghi Lộc và thành phố Vinh
• 4.1.7. Khả năng sinh độc tố aflatoxin của các mẫu nấm A. flavus phân lập được trên hạt lạc giống thu từ nông hộ Nghệ An
• 4.1.8. Khả năng sinh độc tố aflatoxin của các mẫu nấm A. flavus phân lập được từ đất trồng lạc ở Nghệ An
• 4.2. Thu thập, phân lập và tuyển chọn các nguồn nấm Trichoderma có khả năng đối kháng với nấm mốc A. flavus hại lạc tại Nghệ An
• 4.2.1. Thu thập và phân lập nấm đối kháng Trichoderma trên đất trồng lạc
• 4.2.2. Nghiên cứu tuyển chọn các nguồn nấm Trichoderma đối kháng cao với nấm mốc A. flavus hại lạc
• 4.2.3. Định danh 15 nguồn nấm Trichoderma có khả năng đối kháng rất cao với nấm mốc A. flavus hại lạc dựa trên vùng gen ITS-rDNA
• 4.2.4. Mô tả đặc điểm hình thái của T. asperellum
• 4.3. Nghiên cứu các biện pháp kỹ thuật sản xuất chế phẩm T. asperellum phòng trừ A. flavus hại lạc tại Nghệ An
• 4.3.1. Ảnh hưởng của loại môi trường nuôi cấy giống cấp 1 đến sự phát triển của nấm T.
• 4.3.2. Lựa chọn môi trường nhân giống cấp 2 thích hợp nhất cho nấm T.
• 4.3.3. Lựa chọn môi trường rắn nuôi nhân sinh khối thích hợp nhất cho nấm T.
• 4.4. Nghiên cứu các biện pháp kỹ thuật sử dụng chế phẩm T. asperellum phòng trừ A. flavus hại lạc tại Nghệ An
• 4.4.1. Nghiên cứu ứng dụng chế phẩm nấm T. asperellum phòng trừ nấm A. flavus hại lạc trong điều kiện nhà lưới
• 4.4.2. Nghiên cứu chế phẩm nấm T. asperellum phòng trừ nấm A. flavus hại lạc trong điều kiện đồng ruộng
• 4.4.3. Kết quả xây dựng và đánh giá hiệu quả mô hình sử dụng chế phẩm nấm T. asperellum phòng trừ nấm A. flavus hại lạc ngoài đồng ruộng trong vụ xuân tại Nghi Lộc
• 5. KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• 5.1. KẾT LUẬN
• 5.2. KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về nghiên cứu nấm Trichoderma

Nghiên cứu này tập trung vào việc sử dụng nấm Trichoderma để phòng trừ bệnh mốc vàng do Aspergillus flavus gây ra trên cây lạc tại Nghệ An. Nấm Trichoderma được biết đến với khả năng đối kháng mạnh mẽ với các loại nấm gây bệnh, đặc biệt là Aspergillus flavus, loại nấm sinh ra độc tố aflatoxin nguy hiểm. Nghiên cứu này nhằm mục đích tuyển chọn các chủng nấm Trichoderma có hiệu quả cao trong việc kiểm soát bệnh mốc vàng, đồng thời xây dựng quy trình sản xuất và ứng dụng chế phẩm từ nấm Trichoderma trong thực tiễn nông nghiệp.

1.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu

Bệnh mốc vàng do Aspergillus flavus gây ra không chỉ ảnh hưởng đến năng suất cây lạc mà còn gây nguy hiểm cho sức khỏe con người và động vật do độc tố aflatoxin. Việc sử dụng nấm Trichoderma như một biện pháp sinh học để phòng trừ Aspergillus flavus là một hướng đi bền vững, thân thiện với môi trường và an toàn cho người sử dụng.

1.2. Mục tiêu nghiên cứu

Nghiên cứu nhằm tuyển chọn các chủng nấm Trichoderma có khả năng đối kháng cao với Aspergillus flavus, đồng thời xây dựng quy trình sản xuất chế phẩm và ứng dụng hiệu quả trên đồng ruộng tại Nghệ An.

II. Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được thực hiện thông qua các bước: thu thập và phân lập nấm Trichoderma từ đất trồng lạc, đánh giá khả năng đối kháng với Aspergillus flavus, và xây dựng quy trình sản xuất chế phẩm. Các phương pháp sinh học phân tử như định danh dựa trên trình tự gen ITS cũng được áp dụng để xác định các chủng nấm Trichoderma hiệu quả nhất.

2.1. Thu thập và phân lập nấm Trichoderma

Các mẫu đất trồng lạc tại Nghệ An được thu thập và phân lập để tìm kiếm các chủng nấm Trichoderma có khả năng đối kháng với Aspergillus flavus. Quá trình này bao gồm việc nuôi cấy và đánh giá khả năng ức chế sự phát triển của Aspergillus flavus.

2.2. Đánh giá khả năng đối kháng

Các chủng nấm Trichoderma được đánh giá khả năng đối kháng thông qua các thí nghiệm trong phòng thí nghiệm và trên đồng ruộng. Kết quả cho thấy một số chủng có hiệu quả cao trong việc ức chế sự phát triển của Aspergillus flavus.

III. Kết quả và thảo luận

Nghiên cứu đã tuyển chọn được các chủng nấm Trichoderma có khả năng đối kháng cao với Aspergillus flavus, đặc biệt là chủng Trichoderma asperellum. Chế phẩm từ nấm Trichoderma đã được sản xuất và thử nghiệm trên đồng ruộng tại Nghệ An, cho thấy hiệu quả rõ rệt trong việc giảm tỷ lệ nhiễm Aspergillus flavus và độc tố aflatoxin.

3.1. Hiệu quả của chế phẩm Trichoderma

Chế phẩm nấm Trichoderma đã giảm đáng kể tỷ lệ nhiễm Aspergillus flavus trên cây lạc, đồng thời giảm lượng độc tố aflatoxin trong hạt lạc. Kết quả này không chỉ cải thiện năng suất mà còn đảm bảo an toàn thực phẩm.

3.2. Ứng dụng thực tiễn

Nghiên cứu đã đề xuất quy trình sử dụng chế phẩm nấm Trichoderma trong canh tác lạc tại Nghệ An, giúp nông dân giảm thiểu thiệt hại do bệnh mốc vàng và tăng hiệu quả kinh tế.

IV. Kết luận và đề xuất

Nghiên cứu đã chứng minh hiệu quả của nấm Trichoderma trong việc phòng trừ bệnh mốc vàng do Aspergillus flavus gây ra trên cây lạc tại Nghệ An. Việc ứng dụng chế phẩm nấm Trichoderma không chỉ giúp giảm thiểu thiệt hại mà còn góp phần bảo vệ môi trường và đảm bảo an toàn thực phẩm.

4.1. Kết luận

Nấm Trichoderma, đặc biệt là chủng Trichoderma asperellum, có tiềm năng lớn trong việc kiểm soát Aspergillus flavus và giảm thiểu độc tố aflatoxin trên cây lạc.

4.2. Đề xuất

Cần tiếp tục nghiên cứu và mở rộng ứng dụng nấm Trichoderma trong các vùng trồng lạc khác tại Việt Nam, đồng thời nâng cao nhận thức của nông dân về lợi ích của biện pháp sinh học này.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Cây lạc (Arachis hypogaea L.) là cây công nghiệp ngắn ngày có giá trị kinh tế cao, giữ vị trí quan trọng trong sản xuất nông nghiệp, tiêu dùng nội địa và xuất khẩu tại Việt Nam. Vùng Bắc Trung Bộ là địa bàn sản xuất lạc trọng điểm với diện tích và sản lượng lớn nhất cả nước, chiếm 22,5% diện tích và 21,6% sản lượng toàn quốc. Trong đó, tỉnh Nghệ An có diện tích canh tác lớn nhất với khoảng 16.200 ha (chiếm 8,1% cả nước) và sản lượng đạt 37.300 tấn (chiếm 8,3% cả nước) theo số liệu thống kê năm 2015.

Tuy nhiên, sản xuất và bảo quản lạc tại Nghệ An đối mặt với thiệt hại do bệnh mốc vàng do nấm Aspergillus flavus Link. gây ra. Nấm A. flavus không chỉ làm giảm năng suất, phẩm chất hạt mà còn sản sinh độc tố aflatoxin – nhóm độc tố vi nấm có nguy cơ gây ngộ độc cấp tính, ung thư và suy giảm miễn dịch ở người và động vật. Các nghiên cứu khảo sát trước đó cho thấy tỷ lệ nhiễm nấm và độc tố trên lạc tại Nghệ An rất cao; điển hình khảo sát của Lê Văn Giang và cộng sự (2011) trên 60 mẫu lạc tại Nghệ An ghi nhận 98,30% số mẫu nhiễm A. flavus, 50,0% số mẫu sinh aflatoxin và 16,67% số mẫu vượt ngưỡng tiêu chuẩn cho phép của Bộ Y tế.

Về mặt biện pháp kiểm soát, các nghiên cứu trong nước trước đây chủ yếu tập trung vào các biện pháp canh tác, chọn tạo giống kháng (như giống L17) hoặc sử dụng các chủng A. flavus không sinh độc tố (như TH97, DA2). Mặc dù nấm đối kháng Trichoderma đã được nghiên cứu và ứng dụng rộng rãi tại Việt Nam để phòng trừ các bệnh thối rễ, lở cổ rễ do Rhizoctonia solani, Fusarium solani, Phytophthora spp., Sclerotium rolfsii, hướng nghiên cứu khai thác các chủng Trichoderma bản địa để chuyên phòng trừ A. flavus và giảm thiểu ô nhiễm aflatoxin trên cây lạc vẫn chưa được thực hiện bài bản. Do đó, việc nghiên cứu tuyển chọn, đánh giá cơ chế đối kháng, tối ưu hóa quy trình nhân sinh khối và khảo nghiệm đồng ruộng chế phẩm sinh học từ nấm Trichoderma tại Nghệ An là yêu cầu cấp thiết từ thực tiễn sản xuất.

Mục tiêu và yêu cầu nghiên cứu

Luận án xác định mục đích và các yêu cầu cụ thể như sau:

• Mục đích: Tuyển chọn được các nguồn nấm Trichoderma có khả năng đối kháng với nấm mốc Aspergillus flavus hại cây lạc trồng tại Nghệ An và xây dựng được quy trình kỹ thuật sản xuất và biện pháp sử dụng chế phẩm Trichoderma phòng trừ Aspergillus flavus hiệu quả trên đồng ruộng.
• Yêu cầu:
  1. Tuyển chọn được các nguồn nấm Trichoderma có khả năng đối kháng cao với nấm mốc Aspergillus flavus hại lạc tại Nghệ An.
  2. Xây dựng được quy trình kỹ thuật sản xuất và biện pháp sử dụng chế phẩm Trichoderma phòng trừ Aspergillus flavus hiệu quả trên đồng ruộng.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Các loài nấm Trichoderma được phân lập từ các mẫu đất trồng lạc, sử dụng trong phòng trừ nấm Aspergillus flavus gây bệnh mốc vàng hại lạc tại Nghệ An.
• Phạm vi nghiên cứu: Tuyển chọn các nguồn nấm Trichoderma có khả năng đối kháng cao; nghiên cứu quy trình sản xuất chế phẩm sinh học Trichoderma; thử nghiệm và xây dựng mô hình phòng trừ A. flavus ngoài đồng ruộng tại vùng chuyên canh lạc tỉnh Nghệ An.
• Phạm vi không gian và thời gian:
  • Địa bàn thu thập mẫu: Mẫu đất và mẫu hạt giống lạc được thu thập tại các huyện chuyên canh (Nghi Lộc, Diễn Châu, Nam Đàn), không chuyên canh (Hưng Nguyên, Yên Thành, Anh Sơn) và các chợ đầu mối tại TP. Vinh và huyện Nghi Lộc (tỉnh Nghệ An), đồng thời thu mẫu đối chứng tại Thanh Hóa và Hà Tĩnh.
  • Địa điểm thí nghiệm: Phòng thí nghiệm và nhà lưới Khoa Nông Lâm Ngư - Trường Đại học Vinh; phân tích trình tự DNA tại Trung tâm BIOTEC (Thái Lan); khảo nghiệm đồng ruộng và xây dựng mô hình tại huyện Nghi Lộc, Nghệ An.
  • Thời gian thực hiện: Thu thập mẫu điều tra từ năm 2011 đến 2012; triển khai các thí nghiệm trong phòng, nhà lưới, đồng ruộng và mô hình sản xuất từ năm 2012 đến 2015.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước đây

Luận án đã tổng quan hệ thống các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế liên quan đến bệnh mốc vàng, độc tố aflatoxin và nấm đối kháng Trichoderma:

1. Nghiên cứu về nấm Aspergillus flavus và độc tố aflatoxin:

   • Phân loại và dịch tễ học: Chi Aspergillus được Florentine và cộng sự mô tả năm 1729; loài A. flavus được Link mô tả năm 1890, dạng sinh sản hữu tính được xác định là Petromyces flavus. Phân bố tập trung ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới vĩ độ 16°–35° (Klich, 2007; Samson et al., 2006). Cơ chế xâm nhiễm từ đất qua vỏ quả và chu kỳ bệnh được chứng minh bởi Pitt et al. (1991), Horn et al. (2003), Amaike et al. (2011).
   • Tính chất độc tố: Aflatoxin thuộc nhóm bis-furanocoumarin, gồm các dạng chính B1, B2, G1, G2, M1, M2 (Reddy et al., 2010; Yu, 2012). Độc tố rất bền nhiệt khi đun nấu thông thường (Martinez et al., 1994). Tình trạng ô nhiễm trên nông sản được khảo sát tại Thái Lan, Ai Cập, Nigeria (Mehan et al., 1991), Kenya (Mutegi et al., 2012; Filbert et al., 2012), Đài Loan (Chen et al., 2013), Cameroon (Kana et al., 2013).
   • Chẩn đoán: Phương pháp sử dụng môi trường thạch nước cốt dừa (Coconut Agar Medium - CAM) phát hiện huỳnh quang xanh/vàng cam dưới ánh sáng tia cực tím (UV) được phát triển bởi Lin et al. (1976) và chuẩn hóa bởi Abbas et al. (2004).
   • Nghiên cứu tại Việt Nam: Khảo sát mật độ nấm A. flavus trong đất trồng lạc tại Bắc Giang, Hà Tĩnh, Thanh Hóa, Nghệ An (Mehan, 1994; Nguyễn Thị Ly, 1996); tỷ lệ nhiễm nấm trên các giống lạc và hạt nông sản (Ngô Bích Hảo, 1996, 2007; Đặng Hồng Miên, 1980; Nguyễn Xuân Hồng, 1999; Nguyễn Văn Thắng, 2010); xác định hàm lượng aflatoxin B1 trong hạt và thức ăn chăn nuôi (Đậu Ngọc Hào, 2003; Lê Hữu Hiếu cs., 2002; Ngô Thế Dân, 2000).

2. Các giải pháp phòng trừ nấm sinh aflatoxin:

   • Biện pháp canh tác và giống kháng: Viện ICRISAT đưa ra chiến lược quản lý tổng hợp (Mehan et al., 1991; Waliyar et al., 2003, 2005). Bón vôi và kỹ thuật làm khô giảm xâm nhiễm (Fernandez et al., 1997; Nguyễn Thị Hiên, 2008). Chọn tạo các dòng kháng như ICGV, giống L17 (D8) tại Việt Nam (Nguyễn Văn Thắng, 2010), chuyển gen RIP và chitinase (Mahuku et al., 2013; Brown et al., 2013; Nguyễn Thùy Châu, 2000).
   • Biện pháp sinh học bằng vi sinh vật: Sử dụng Bacillus subtilis (Munimbazi et al., 1998; Đồng Thị Thanh Nhàn, 2006); chủng A. flavus không sinh độc tố AF36 tại Mỹ (Cotty, 1994; United States, 2002), tại Argentina (Alaniz et al., 2008; Olarte et al., 2012) và tại Việt Nam với chủng TH97, DA2 (Nguyễn Thị Xuân Sâm cs., 2011; Lê Thiên Minh cs., 2010).

3. Nghiên cứu phân loại và ứng dụng nấm đối kháng Trichoderma:

   • Phân loại: Từ hình thái (Rifai, 1969; Gams et al., 1998) đến sinh học phân tử dựa trên vùng gen ITS-rDNA và tef1 (Samuels, 2006; Druzhinina et al., 2005; Guarro et al., 1999; Christian et al., 2002; Christopher et al., 2010).
   • Cơ chế đối kháng: Ký sinh trực tiếp, tiết enzyme ngoại bào (chitinase, β-1,3-glucanase, cellulase) và sản sinh các hợp chất kháng sinh bay hơi và không bay hơi (Saba et al., 2012; Qualhato et al., 2013; Siddiquee et al., 2012; Rekha et al., 2012; Keswani et al., 2013, 2014).
   • Nghiên cứu đối kháng với Aspergillus flavus: Trên thế giới, các tác giả Calistru et al. (1997), Srilakshmi et al. (2001), Thakur et al. (2003), Anjaiah et al. (2006), Luisa et al. (2008), Emma et al. (2008), Nyasha et al. (2015) đã chứng minh hiệu lực của T. harzianum, T. viride trong ức chế A. flavus và giảm tích lũy aflatoxin trên lạc.
   • Ứng dụng tại Việt Nam: Các nghiên cứu của Trần Thị Thuần (1997, 2000), Dương Minh cs. (2005, 2006, 2008), Trần Kim Loang cs. (2008), Phạm Ngọc Dung cs. (2012), Dương Đức Hiếu cs. (2011) đã sản xuất và ứng dụng Trichoderma (trong đó có T. asperellum) phòng trừ bệnh trên lúa, lạc, cây có múi, tiêu, cao su.

Hướng nghiên cứu phòng trừ A. flavus / Aflatoxin	Tác giả và công trình tiêu biểu	Đối tượng / Cơ chế
Chủng vi khuẩn đối kháng	Munimbazi et al. (1998); Nguyễn Thùy Châu (2000); Đồng Thị Thanh Nhàn (2006)	Bacillus subtilis (chủng 61s tạo Iturin A, chủng SVN)
Chủng A. flavus không sinh độc tố	Cotty (1994); Alaniz et al. (2008); Nguyễn Thị Xuân Sâm cs. (2011); Lê Thiên Minh cs. (2010)	Chủng AF36, TH97, DA2 (cạnh tranh không gian, dinh dưỡng)
Chọn tạo và công nghệ gen	Waliyar et al. (2003); Mahuku et al. (2013); Nguyễn Văn Thắng (2010)	Giống ICGV, giống L17 (D8), gen RIP, gen chitinase
Nấm đối kháng Trichoderma quốc tế	Srilakshmi et al. (2001); Thakur et al. (2003); Emma et al. (2008); Nyasha et al. (2015)	T. harzianum, T. viride (kháng sinh bay hơi, enzyme lytic, cuộn sợi)
Nấm đối kháng Trichoderma tại Việt Nam	Trần Thị Thuần (1997); Dương Minh cs. (2008); Trần Kim Loang cs. (2008); Phạm Ngọc Dung cs. (2012)	T. asperellum, T. viride trừ nấm đất (Fusarium, Phytophthora, Sclerotium)

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Mặc dù tiềm năng phòng trừ sinh học của Trichoderma đã được khẳng định, tại Việt Nam chưa có công trình nghiên cứu nào được tiến hành một cách toàn diện và hệ thống về việc tuyển chọn loài Trichoderma asperellum phân lập từ đất chuyên canh cây lạc tại địa phương để phòng trừ nấm Aspergillus flavus gây bệnh mốc vàng và giảm thiểu ô nhiễm độc tố aflatoxin. Luận án giải quyết khoảng trống này bằng cách kết hợp giám định phân tử, đánh giá độc tính, chuẩn hóa quy trình công nghệ lên men rắn sản xuất chế phẩm và xây dựng biện pháp kỹ thuật ứng dụng trên đồng ruộng tại Nghệ An.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

• Lý thuyết phân loại hiện đại: Kết hợp đặc điểm hình thái học truyền thống (khuẩn lạc, cơ quan sinh bào tử, kích thước bào tử) với phân tích sinh học phân tử dựa trên trình tự vùng gen ITS-rDNA (Internal Transcribed Spacer) để định danh chính xác các loài Trichoderma phức tạp, sử dụng công cụ chuyên dụng TrichOKEY.
• Cơ chế kiểm soát sinh học: Đánh giá hoạt tính đối kháng của Trichoderma thông qua: (1) Khả năng cạnh tranh không gian dinh dưỡng và ký sinh sợi nấm (nuôi cấy kép); (2) Khả năng tiết các hợp chất kháng sinh dễ bay hơi (thí nghiệm đĩa petri úp đối đỉnh); (3) Hoạt tính enzyme phân hủy thành tế bào.
• Nguyên lý chẩn đoán vi nấm sinh độc tố: Sử dụng môi trường đặc hiệu CAM kết hợp phát hiện huỳnh quang dưới ánh sáng tử ngoại bước sóng 365 nm để sàng lọc nhanh các chủng A. flavus có khả năng sinh aflatoxin.

Phương pháp nghiên cứu cụ thể

[Mẫu đất & Hạt giống lạc tại Nghệ An]

1. Phương pháp điều tra, thu thập và phân lập nấm:

   • Thu mẫu hạt: Thu thập 450 mẫu lạc bảo quản nông hộ tại 6 huyện (Nghi Lộc, Diễn Châu, Nam Đàn, Hưng Nguyên, Yên Thành, Anh Sơn; mỗi xã 45 mẫu) và 245 mẫu hạt tại 7 chợ đầu mối (TP. Vinh và Nghi Lộc; mỗi điểm 35 mẫu). Phương pháp lấy mẫu theo tiêu chuẩn ISTA (1986).
   • Thu mẫu đất: Thu thập mẫu đất vùng rễ tại các điểm trồng lạc tại Nghệ An, Thanh Hóa và Hà Tĩnh (2011–2013).
   • Phân lập và giám định độc tố A. flavus: Phân lập trên đĩa thạch PDA, chuyển sang môi trường CAM để kiểm tra khả năng phát huỳnh quang dưới đèn UV sau 32–72 giờ nuôi cấy.
   • Phân lập Trichoderma: Phân lập trên môi trường chọn lọc (TSM, PDA, WA 0,01%).

2. Phương pháp đánh giá khả năng đối kháng trong phòng thí nghiệm:

   • Nuôi cấy kép: Đánh giá hiệu lực ức chế sinh trưởng đường kính tản nấm (PIRG - Percentage Inhibition of Radial Growth) sau 7 ngày nuôi cấy ở điều kiện phòng.
   • Kháng sinh bay hơi: Thí nghiệm trên đĩa petri úp ngược chứa hai loại nấm đối đỉnh, đo đường kính khuẩn lạc A. flavus sau 5 ngày.
   • Định danh phân tử: Tách chiết DNA tổng số, khuếch đại vùng gen ITS bằng phản ứng PCR, giải trình tự tại Trung tâm BIOTEC (Thái Lan) và so sánh chuỗi bằng phần mềm TrichOKEY.

3. Phương pháp nghiên cứu sản xuất chế phẩm sinh học:

   • Môi trường nhân giống cấp 1 và cấp 2: Đánh giá sinh khối sợi nấm trên các môi trường lỏng với các tỷ lệ đường glucose, dịch chiết giá đỗ và thời gian nuôi cấy tối ưu ở 30°C trên máy lắc (NB 101-MH).
   • Môi trường nhân sinh khối rắn (cấp 3): Khảo sát các loại cơ chất rắn (thóc, cám, trấu...), tỷ lệ thóc/nước, chế độ bao gói (bọc kín/để hở), chế độ đảo trộn và thời gian chiếu sáng sau 10 ngày nuôi cấy.
   • Thử độc tính: Đánh giá ảnh hưởng của chế phẩm T. asperellum đến sự biến đổi khối lượng và tính an toàn trên chuột thí nghiệm sau 7 ngày theo dõi.

4. Phương pháp khảo nghiệm nhà lưới và đồng ruộng:

   • Bố trí thí nghiệm: Bố trí theo khối ngẫu nhiên hoàn chỉnh (RCB) với giống lạc L14.
   • Các công thức thử nghiệm: Khảo sát các mức mật độ, thời điểm xử lý (xử lý đất trước gieo, xử lý hạt giống, xử lý kết hợp) và liều lượng sử dụng chế phẩm T. asperellum.
   • Chỉ tiêu theo dõi: Mật độ nấm A. flavus và Trichoderma trong đất (CFU/g đất), tỷ lệ cây/quả/hạt nhiễm bệnh khi thu hoạch, năng suất lạc thực thu, tỷ lệ nhiễm nấm sau bảo quản 12 tháng, và phân tích hiệu quả kinh tế (tính trên 1 ha).
   • Xử lý số liệu: Phân tích phương sai (ANOVA), so sánh độ lệch chuẩn và sai khác có ý nghĩa bằng phép thử LSD ở mức xác suất $P \le 0,05$ và hệ số biến động CV (%).

---

Nội dung chính theo từng chương

Mở đầu

Phần mở đầu xác lập căn cứ khoa học và thực tiễn của đề tài dựa trên hiện trạng sản xuất lạc tại Nghệ An và nguy cơ nhiễm độc tố aflatoxin do nấm Aspergillus flavus. Tác giả nêu rõ mục đích, yêu cầu nghiên cứu, đối tượng, phạm vi và bốn điểm đóng góp mới về mặt học thuật và thực tiễn sản xuất nông nghiệp.

Chương I: Tổng quan tài liệu

Chương này tổng thuật toàn diện bức tranh nghiên cứu trong nước và quốc tế gồm 7 nội dung lớn:

1. Tình hình sản xuất lạc thế giới và Việt Nam: Số liệu thống kê của FAO (2000–2014) cho thấy diện tích lạc thế giới dao động từ 21,440 đến 26,881 nghìn ha, năng suất tăng từ 1,49 lên 1,82 tấn/ha; tại Việt Nam (2004–2014), năng suất tăng từ 17,8 lên 21,7 tạ/ha dù diện tích giảm.
2. Nghiên cứu bệnh mốc vàng và dịch tễ học A. flavus: Phân tích triệu chứng gây hại trên rễ, thân mầm, quả và hạt; xác định cơ quan sinh sản hình hoa cúc, bọng tròn 25–45 µm, cuống sinh bào tử 400–1000 µm, bào tử trần 2–4 µm.
3. Độc tính của aflatoxin: Tổng hợp các nghiên cứu về cấu trúc hóa học, tính bền nhiệt, và mức độ nhiễm độc trên các sản phẩm lạc tại nhiều quốc gia.
4. Chẩn đoán bằng môi trường CAM: Cơ chế sinh huỳnh quang và biến đổi sắc tố hỗ trợ giám định nhanh vi nấm sinh độc tố.
5. Các biện pháp phòng trừ: Phân tích ưu và nhược điểm của biện pháp canh tác (luân canh, bón vôi), biện pháp giống kháng (tính kháng kém bền vững) và kiểm soát sinh học bằng vi khuẩn hoặc nấm.
6. Hệ thống phân loại và ứng dụng nấm Trichoderma: Tổng kết tiến trình phân loại bằng ITS-rDNA; phân tích cơ chế ký sinh, tiết enzyme phân giải (chitinase, β-1,3-glucanase) và sinh kháng sinh bay hơi của các loài T. harzianum, T. viride, T. asperellum.
7. Đánh giá khoảng trống nghiên cứu: Khẳng định việc phát triển chế phẩm Trichoderma asperellum chuyên tính phòng trừ A. flavus trên cây lạc tại Nghệ An là hướng đi chưa có tiền lệ tại Việt Nam.

Chương II: Vật liệu, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Trình bày chi tiết danh mục vật liệu, thiết bị (nồi hấp Hirayama, tủ sấy Memmert, tủ định ôn Binder, máy lắc NB 101-MH), hóa chất sinh học phân tử và nguồn mẫu thu thập tại Nghệ An, Thanh Hóa, Hà Tĩnh. Thiết lập chi tiết 4 nội dung nghiên cứu gắn liền với hệ thống phương pháp: phương pháp điều tra theo chuẩn ISTA; phương pháp nuôi cấy kép và bẫy kháng sinh bay hơi; phương pháp PCR - giải trình tự gen ITS; phương pháp tối ưu hóa môi trường nhân sinh khối 3 cấp; phương pháp thử nghiệm an toàn sinh học và phương pháp bố trí thí nghiệm đồng ruộng khối ngẫu nhiên RCB.

Chương III: Kết quả và thảo luận

Chương III tập trung công bố và thảo luận các kết quả thực nghiệm đạt được:

1. Thực trạng nhiễm nấm A. flavus trên hạt lạc và đất trồng lạc tại Nghệ An:
   • Trên hạt lạc: Xác định thành phần nấm hại chính gồm A. flavus, A. niger, Fusarium spp., Rhizopus spp., Penicillium spp. Tỷ lệ nhiễm A. flavus trên hạt lạc giống thu thập tại các chợ đầu mối và nông hộ ở mức rất cao. Đánh giá trên môi trường CAM cho thấy đa số các chủng phân lập được đều có khả năng sinh aflatoxin (phát huỳnh quang dưới đèn UV).
   • Trong đất trồng lạc: Nấm A. flavus phân bố rộng rãi trong đất trồng lạc tại tất cả các điểm điều tra năm 2012, là nguồn lây nhiễm thường trực cho quả và hạt lạc trong giai đoạn phát triển và thu hoạch.

Nguồn mẫu điều tra tại Nghệ An (Năm 2012)	Đối tượng khảo sát	Chỉ tiêu theo dõi
Mẫu hạt tại chợ (TP. Vinh, Nghi Lộc)	Hạt lạc giống thương phẩm	Thành phần loài nấm hại; Tỷ lệ hạt nhiễm A. flavus; Tỷ lệ chủng sinh độc tố aflatoxin trên CAM
Mẫu hạt tại nông hộ (6 huyện)	Hạt lạc giống bảo quản	Tỷ lệ nhiễm A. flavus; Số lượng mẫu sinh độc tố aflatoxin
Mẫu đất trồng lạc (Điểm chuyên canh)	Đất vùng rễ cây lạc	Mật độ mầm bệnh A. flavus; Tần suất xuất hiện và khả năng sinh độc tố của các chủng phân lập

2. Thu thập, phân lập, tuyển chọn và định danh nấm Trichoderma:

   • Phân lập và sàng lọc: Từ các mẫu đất thu thập tại Nghệ An, Thanh Hóa, Hà Tĩnh (2011–2013), phân lập được nhiều chủng Trichoderma. Đánh giá khả năng đối kháng với chủng A. flavus kiểm chứng (A.011NA) sau 7 ngày nuôi cấy kép và 5 ngày thử nghiệm kháng sinh bay hơi.
   • Tuyển chọn chủng ưu việt: Tuyển chọn được 15 nguồn nấm có hiệu lực đối kháng rất cao. Trong đó, nguồn nấm ký hiệu Tri.NC (phân lập tại Nghi Lộc, Nghệ An) thể hiện khả năng ức chế sinh trưởng mạnh mẽ nhất.
   • Định danh phân tử: Giải trình tự toàn bộ vùng gen ITS-rDNA và phân tích phả hệ bằng phần mềm TrichOKEY đã xác định chính xác các chủng đối kháng cao thuộc loài Trichoderma asperellum. Mô tả chi tiết đặc điểm hình thái khuẩn lạc và cấu trúc sinh sản của loài này.

3. Nghiên cứu kỹ thuật sản xuất chế phẩm nấm T. asperellum (Tri.NC):

   • Môi trường nhân giống lỏng (Cấp 1 & 2): Xác định nồng độ đường glucose và khối lượng dịch chiết giá đỗ tối ưu giúp sợi nấm phát triển cực đại sau 72 giờ nuôi cấy ở 30°C; xác định thời điểm thu hồi sinh khối thích hợp nhất.
   • Môi trường nhân sinh khối rắn (Cấp 3): Thử nghiệm các cơ chất rắn cho thấy môi trường hạt thóc là tối ưu nhất. Tỷ lệ thóc/nước thích hợp, chế độ đảo trộn và điều kiện bọc túi giữ ẩm giúp nấm sinh trưởng nhanh và tạo mật độ bào tử cao. Chế phẩm nấm T. asperellum sản xuất từ quy trình đạt mật độ bào tử $5,3 \times 10^9$ bào tử/gam.
   • An toàn sinh học: Thử nghiệm độc tính cấp trên chuột trong 7 ngày cho thấy chuột tăng trưởng bình thường, không có biểu hiện nhiễm độc hay tử vong.

4. Nghiên cứu biện pháp kỹ thuật sử dụng và hiệu quả mô hình đồng ruộng:

   • Thí nghiệm nhà lưới: Đánh giá khả năng ức chế A. flavus ở các mức mật độ, thời điểm và phương pháp xử lý chế phẩm sau 4 tuần gieo hạt. Kết quả chứng minh xử lý chế phẩm sớm kết hợp bón đất và xử lý hạt mang lại hiệu quả cao nhất.
   • Khảo nghiệm đồng ruộng vụ Xuân (2014 & 2015 tại Nghi Lộc): Chế phẩm T. asperellum giúp tăng mật độ và tần suất xuất hiện của nấm có ích trong vùng rễ, giảm rõ rệt mật độ mầm bệnh A. flavus trong đất, giảm tỷ lệ nhiễm nấm trên quả và hạt lạc khi thu hoạch, đồng thời làm tăng năng suất lạc thực thu.
   • Bảo quản sau thu hoạch: Sau 12 tháng bảo quản, tỷ lệ hạt lạc nhiễm nấm A. flavus ở các công thức xử lý chế phẩm giảm vượt trội, hiệu lực giảm thiểu độc tố aflatoxin đạt 92,08% so với đối chứng không xử lý.
   • Hiệu quả mô hình sản xuất vụ Xuân 2015: Xây dựng mô hình ứng dụng chế phẩm T. asperellum trên giống lạc L14 tại Nghi Lộc mang lại hiệu quả phòng trừ bệnh mốc vàng cao, bảo vệ phẩm chất hạt và nâng cao hiệu quả kinh tế trên 1 ha canh tác.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Những đóng góp mới của luận án

Theo công bố trong luận án, công trình mang lại bốn đóng góp mới:

1. Là công trình nghiên cứu có hệ thống về sử dụng nấm đối kháng Trichoderma asperellum được phân lập từ vùng đất trồng lạc để chuyên phòng trừ nấm Aspergillus flavus hại trên lạc tại Nghệ An.
2. Ứng dụng thành công các kỹ thuật sinh học phân tử dựa vào trình tự vùng gen ITS để định danh 15 nguồn nấm Trichoderma có khả năng đối kháng cao với nấm mốc hại lạc A. flavus.
3. Đề xuất được quy trình sản xuất chế phẩm nấm Trichoderma asperellum trên cơ chất rắn đạt mật độ bào tử cao ($5,3 \times 10^9$ bào tử/gam).
4. Xác định được quy trình kỹ thuật sử dụng chế phẩm Trichoderma asperellum có tác dụng giảm sự nhiễm nấm mốc A. flavus gây bệnh mốc vàng hại lạc giai đoạn trên đồng ruộng và giảm độc tố aflatoxin trong quá trình bảo quản đạt 92,08%, tăng hiệu quả kinh tế trong trồng lạc.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

• Áp dụng quy trình sản xuất chế phẩm Trichoderma asperellum trên cơ chất hạt thóc phục vụ sản xuất quy mô vừa và lớn tại các cơ sở sản xuất chế phẩm sinh học.
• Ứng dụng đồng bộ biện pháp xử lý chế phẩm T. asperellum (xử lý đất kết hợp xử lý hạt giống) trong quy trình canh tác lạc tổng hợp tại vùng chuyên canh lạc Nghệ An nhằm kiểm soát bệnh mốc vàng ngay từ đầu vụ và ngăn ngừa tích lũy aflatoxin trong chuỗi bảo quản nông sản.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của đề tài

• Nghiên cứu tập trung thu thập mẫu và triển khai khảo nghiệm đồng ruộng chủ yếu tại địa bàn tỉnh Nghệ An (trọng tâm là huyện Nghi Lộc), chưa mở rộng khảo nghiệm diện rộng trên nhiều tiểu vùng sinh thái khác nhau của miền Trung.
• Đánh giá cơ chế đối kháng tập trung chủ yếu vào hiệu ứng ký sinh, ức chế cơ giới và kháng sinh bay hơi; chưa đi sâu phân tích chi tiết cấu trúc hóa học từng hợp chất kháng sinh thứ cấp cụ thể sinh ra từ chủng T. asperellum (Tri.NC).

Hướng nghiên cứu tiếp

• Mở rộng phạm vi thử nghiệm và hoàn thiện quy trình ứng dụng chế phẩm T. asperellum trên các chân đất và cơ cấu luân canh khác nhau tại các tỉnh Bắc Trung Bộ (Thanh Hóa, Hà Tĩnh).
• Nghiên cứu kéo dài thời gian bảo quản chế phẩm sinh học bằng việc bổ sung các chất phụ gia bảo quản thích hợp, duy trì mật độ bào tử ổn định trong điều kiện nhiệt độ thường.
• Phân tích sâu hơn các cơ chế sinh hóa và biểu hiện gen liên quan đến hoạt tính phân giải aflatoxin của chủng nấm đối kháng.

---

Giá trị tham khảo

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên ngành Bảo vệ thực vật, Vi sinh vật học, Nông học: Tài liệu tham khảo về phương pháp phân lập vi nấm đất, kỹ thuật giải trình tự và định danh vùng gen ITS-rDNA, phương pháp đánh giá hoạt tính đối kháng in vitro và in vivo.
• Cán bộ khuyến nông và Nhà quản lý nông nghiệp: Cơ sở dữ liệu khoa học về hiện trạng nhiễm A. flavus tại Nghệ An; hướng dẫn thực hành sử dụng chế phẩm sinh học trong quản lý dịch hại tổng hợp (IPM).
• Hợp tác xã và Doanh nghiệp sản xuất chế phẩm sinh học: Quy trình công nghệ lên men rắn sản xuất chế phẩm Trichoderma mật độ cao ($5,3 \times 10^9$ bào tử/g) từ nguồn nguyên liệu nông sản dễ tìm (thóc).
• Nông dân trồng lạc: Biện pháp kỹ thuật cụ thể giúp nâng cao năng suất, chất lượng hạt lạc thương phẩm, giảm thiểu nguy cơ nhiễm độc tố aflatoxin, đáp ứng các tiêu chuẩn vệ sinh an toàn thực phẩm.

Các phần có giá trị tham khảo chuyên sâu

• Chương I: Bảng tổng hợp số liệu diện tích, năng suất lạc (2000–2014) và tổng quan các hướng tiếp cận kiểm soát aflatoxin trên thế giới.
• Chương II: Quy trình chi tiết sàng lọc chủng nấm sinh độc tố trên môi trường CAM và phương pháp giám định vi nấm bằng TrichOKEY.
• Chương III: Bảng thông số kỹ thuật tối ưu hóa môi trường nhân giống cấp 1, cấp 2 và cấp 3; các bảng số liệu theo dõi mật độ mầm bệnh trong đất và hiệu quả kinh tế của mô hình vụ Xuân tại Nghi Lộc.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Nấm Aspergillus flavus gây bệnh mốc vàng xâm nhiễm vào cây lạc qua những con đường nào?

Theo tổng quan dịch tễ học trong luận án, nấm A. flavus tồn tại phổ biến trong đất dưới dạng bào tử, hạch nấm hoặc sợi nấm trên tàn dư cây trồng. Trên cây lạc đang phát triển, nấm có thể xâm nhiễm qua rễ, hoa, qua vết thương do côn trùng ăn hoặc từ bụi và không khí. Tuy nhiên, con đường lây nhiễm chính diễn ra trực tiếp từ sự tiếp xúc của mầm bệnh A. flavus từ đất xung quanh vỏ của quả lạc.

2. Luận án sử dụng phương pháp nào để sàng lọc nhanh các chủng Aspergillus flavus có khả năng sinh độc tố aflatoxin?

Luận án sử dụng phương pháp nuôi cấy trên môi trường thạch nước cốt dừa (Coconut Agar Medium - CAM) kết hợp soi dưới ánh sáng đèn cực tím (UV). Sau 32–72 giờ nuôi cấy, các chủng A. flavus có khả năng sinh aflatoxin sẽ tạo ra huỳnh quang màu xanh da trời hoặc xanh lá cây và chuyển màu môi trường từ trắng sang vàng cam.

3. Nguồn nấm Trichoderma nào được luận án tuyển chọn để sản xuất chế phẩm và định danh thuộc loài gì?

Luận án đã phân lập và tuyển chọn được nguồn nấm ký hiệu Tri.NC (hoặc Tri.011NA) thu thập từ đất trồng lạc tại huyện Nghi Lộc, tỉnh Nghệ An. Dựa trên phân tích trình tự toàn bộ vùng gen ITS-rDNA và phần mềm TrichOKEY, nguồn nấm này được định danh chính xác là loài Trichoderma asperellum.

4. Quy trình sản xuất chế phẩm nấm Trichoderma asperellum đạt các thông số kỹ thuật chính nào?

Quy trình gồm 3 cấp:

• Nhân giống cấp 1 và cấp 2 trong môi trường lỏng chứa đường glucose và dịch chiết giá đỗ, nuôi lắc ở 30°C trong 72 giờ.
• Nhân sinh khối cấp 3 trên cơ chất rắn là hạt thóc đã khử trùng, điều chỉnh tỷ lệ thóc/nước thích hợp, nuôi cấy trong 10 ngày.
• Mật độ bào tử của chế phẩm thu được đạt $5,3 \times 10^9$ bào tử/gam và đạt tiêu chuẩn an toàn sinh học khi thử nghiệm trên chuột.

5. Hiệu quả của chế phẩm Trichoderma asperellum đối với việc phòng trừ A. flavus và giảm độc tố aflatoxin được ghi nhận như thế nào?

Thực nghiệm đồng ruộng tại Nghi Lộc (vụ Xuân 2014 và 2015) và mô hình sản xuất năm 2015 chứng minh: việc sử dụng chế phẩm giúp tăng tần suất xuất hiện của Trichoderma ở vùng rễ, giảm mật độ mầm bệnh A. flavus trong đất, giảm tỷ lệ hạt nhiễm mốc khi thu hoạch và làm tăng năng suất lạc. Đặc biệt, sau 12 tháng bảo quản, tỷ lệ nấm A. flavus trên hạt giảm rõ rệt và hiệu lực giảm thiểu độc tố aflatoxin đạt 92,08% so với đối chứng.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Hồ Thị Nhung đã giải quyết vấn đề kiểm soát bệnh mốc vàng hại lạc do nấm Aspergillus flavus tại Nghệ An bằng giải pháp sinh học. Bằng việc kết hợp các phương pháp nghiên cứu hình thái, sinh hóa và sinh học phân tử vùng gen ITS-rDNA, luận án đã tuyển chọn thành công chủng nấm đối kháng bản địa Trichoderma asperellum (Tri.NC) có hoạt tính ức chế nấm bệnh cao. Quy trình sản xuất chế phẩm trên cơ chất thóc đạt mật độ $5,3 \times 10^9$ bào tử/gam đã được xây dựng và chứng minh tính an toàn sinh học. Kết quả khảo nghiệm đồng ruộng và bảo quản cho thấy chế phẩm làm giảm mật độ nấm bệnh trong đất, nâng cao năng suất hạt và giảm độc tố aflatoxin sau 12 tháng bảo quản tới 92,08%, đóng góp cơ sở khoa học và quy trình thực tiễn cho ngành Bảo vệ thực vật.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Cây lạc (Arachis hypogaea L.) là cây công nghiệp ngắn ngày có giá trị kinh tế cao đƣợc dùng làm thực phẩm và xuất khẩu. Ở nƣớc ta vùng Bắc Trung Bộ có diện tích trồng lạc lớn nhất so với 24 tỉnh thành trồng lạc trong cả nƣớc, chiếm 22,5% tổng diện tích trồng và 21,6% tổng sản lƣợng lạc trên cả nƣớc. Diện tích trồng lạc ở Nghệ An, Hà Tĩnh và Thanh Hóa tƣơng ứng là 16200 ha chiếm 8,1%; 16000 ha chiếm 8,0%; 12800 ha chiếm 6,4% tƣơng ứng so với cả nƣớc.

Sản lƣợng lạc ở Nghệ An, Hà Tĩnh và Thanh Hóa là 37300 tấn chiếm 8,3%; 36900 tấn chiếm 8,2%; 23600 tấn tƣơng ứng, chiếm 5,2% cả nƣớc (Tổng cục thống kê, 2015). Bệnh mốc vàng hại lạc do nấm Aspergillus flavus Link. gây ra là đối tƣợng hại có ý nghĩa kinh tế quan trọng với cây lạc. flavus có khả năng sinh độc tố aflatoxin, có thể gây ung thƣ và một số bệnh nguy hiểm trên ngƣời và động vật.

Các nghiên cứu về nấm A.flavus và sự hình thành aflatoxin trên lạc và các sản phẩm từ lạc trên thế giới đƣợc tiến hành toàn diện và hệ thống, với gần 2000 công trình đƣợc xuất bản (Mehan et al. Lê Văn Giang cs. (2011), khảo sát trên 60 mẫu lạc ở Nghệ An, có 59 mẫu (98,30%) bị nhiễm nấm A. flavus, trong đó 30 mẫu (50,0%) sinh độc tố aflatoxin từ 2 – 100 ppb và 10 mẫu (16,67%) vƣợt quá tiêu chuẩn cho phép của Bộ Y tế.

Đây chính là mối nguy hại cho sức khỏe đối với ngƣời sử dụng những sản phẩm lạc này. Nghiên cứu của Torres et al. (2014) đã tóm tắt những tiến bộ gần đây ở các quốc gia trồng lạc trên thế giới về các phƣơng pháp ngăn ngừa ô nhiễm aflatoxin trên lạc. Trong đó, tập trung chủ yếu vào các chiến lƣợc trƣớc thu hoạch, nhấn mạnh đến các hƣớng nghiên cứu cần tập trung trong tƣơng lai bao gồm: chọn tạo giống lạc kháng nấm, kiểm soát sinh học và sử dụng ozon để giảm ô nhiễm aflatoxin trên lạc.

Tại Việt Nam nghiên cứu phòng trừ nấm mốc A. flavus đã có một số thành công. Bên cạnh các biện pháp canh tác và bảo quản đƣợc áp dụng để phòng chống bệnh, các tác giả Nguyễn Thị Xuân Sâm, Lê Thiên Minh, Nguyễn Thùy Châu năm 2010-2011 đã phân lập, tuyển chọn đƣợc các dòng nấm A. flavus TH97, DA2 không sinh độc tố dùng trong phòng trừ các dòng nấm A.

flavus sinh 2 độc tố aflatoxin. Trung tâm nghiên cứu và phát triển đậu đỗ đã tuyển chọn thành công giống lạc L17 có khả năng kháng nấm A. Chúng ta đã nghiên cứu và ứng dụng thành công các chế phẩm sản xuất từ nấm Trichoderma chống các bệnh thối rễ, chết ẻo… do các nấm Rhizoctonia solani, Fusarium solani, Phytophtora, Sclerotium rolfsii gây ra. Mặc dù vậy, hƣớng nghiên cứu ứng dụng nấm đối kháng Trichoderma để phòng trừ nấm mốc A.

flavus nhằm giảm thiểu độc tố aflatoxin trên lạc cũng nhƣ các cây trồng khác chƣa đƣợc quan tâm. Xuất phát từ những lý do trên, đề tài: ―Nghiên cứu nấm đối háng Trichoderma phòng trừ bệnh mốc vàng do nấm Aspergillus flavus in hại lạc tại Nghệ An” đã đƣợc tiến hành nhằm tuyển chọn và ứng dụng nấm đối kháng Trichoderma trong phòng trừ bệnh mốc vàng hại lạc. Mục đích và yêu cầu 2. Mục đích Tuyển chọn đƣợc các nguồn nấm Trichoderma có khả năng đối kháng với nấm mốc Aspergillus flavus hại cây lạc trồng tại Nghệ An và xây dựng đƣợc quy trình kỹ thuật sản xuất và biện pháp sử dụng chế phẩm Trichoderma phòng trừ Aspergillus flavus hiệu quả trên đồng ruộng.

Yêu cầu Tuyển chọn đƣợc các nguồn nấm Trichoderma có khả năng đối kháng cao với nấm mốc Aspergillus flavus hại lạc tại Nghệ An.