Luận án tiến sĩ về môi trường bãi cát ven biển Đông Bắc Việt Nam và định hướng sử dụng hợp lý

Luận án tiến sĩ nghiên cứu môi trường môi trường bãi cát ven biển đông bắc việt nam và định hướng sử dụng hợp lý, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng trong lĩnh

• Tác giả: Đỗ Thị Thu Hương
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Đình Hòe
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội - Trường Đại học Khoa học Tự nhiên
• Chuyên ngành: Môi trường đất và nước
• Đề tài: Môi trường bãi cát ven biển Đông Bắc Việt Nam và định hướng sử dụng hợp lý
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ khoa học môi trường
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. TỔNG QUAN VỀ BÃI CÁT VEN BIỂN, MÔI TRƯỜNG BÃI CÁT VEN BIỂN
• 1.1.1. Khái niệm bãi cát ven biển
• 1.1.2. Môi trường bãi cát ven biển
• 1.1.3. Sử dụng hợp lý tài nguyên bãi cát ven biển
• 1.2. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ MÔI TRƯỜNG BÃI CÁT VEN BIỂN
• 1.2.1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới
• 1.2.2. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam
• 1.3. ĐIỀU KIỆN HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN BÃI CÁT VEN BIỂN ĐÔNG BẮC
• 1.3.1. Cấu trúc kiến tạo
• 1.3.2. Khí hậu – thủy văn
• 1.4. HIỆN TRẠNG SỬ DỤNG TÀI NGUYÊN BÃI CÁT VEN BIỂN ĐÔNG BẮC
• 1.5. ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.5.1. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 1.5.2. CÁCH TIẾP CẬN
• 1.5.3. CÁC PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.5.3.1. Thu thập phân tích, đánh giá tổng hợp và thừa kế dữ liệu
• 1.5.3.2. Phương pháp nghiên cứu điển hình
• 1.5.3.3. Các phương pháp thu mẫu và đo nhanh tại hiện trường
• 1.5.3.4. Phân tích khung DPSIR
• 1.5.3.5. Phương pháp viễn thám và GIS
• 1.5.3.6. Phương pháp chỉ số đánh giá chất lượng bãi cát ven biển
• 1.5.3.7. Các phương pháp phân tích trong phòng thí nghiệm
• 1.6. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 1.6.1. ĐẶC ĐIỂM CẤU TRÚC HÌNH THÁI VÀ PHÂN BỐ BÃI CÁT VEN BIỂN ĐÔNG BẮC VIỆT NAM
• 1.6.1.1. Phân bố bãi cát ven biển Đông Bắc Việt Nam. Đặc điểm hình thái bãi
• 1.6.1.2. Đặc trưng trầm tích bãi cát ven biển
• 1.6.1.3. Thành phần cơ học của trầm tích bãi cát ven biển
• 1.6.1.4. Thành phần khoáng vật trong trầm tích bãi. Hàm lượng cacbonate trong trầm tích bãi
• 1.6.2. HIỆN TRẠNG VÀ CHẤT LƯỢNG MÔI TRƯỜNG BÃI CÁT VEN BIỂN ĐÔNG BẮC VIỆT NAM
• 1.6.2.1. Hàm lượng dầu trong trầm tích bãi
• 1.6.2.2. Chất thải rắn
• 1.6.2.3. Đặc điểm môi trường nước ở bãi cát ven biển Đông Bắc Việt Nam
• 1.6.2.4. Chất lượng nước lỗ rỗng. Chất lượng nước biển ven bãi
• 1.6.3. ĐẶC ĐIỂM SINH HỌC CỦA HỆ SINH THÁI BÃI CÁT VEN BIỂN ĐÔNG BẮC VIỆT NAM
• 1.6.3.1. Hệ thực vật
• 1.6.3.2. Hệ động vật không xương sống
• 1.6.3.3. Hệ động vật có xương sống
• 1.6.4. PHÂN TÍCH TÁC ĐỘNG TỰ NHIÊN VÀ NHÂN SINH ĐẾN CHẤT LƯỢNG MÔI TRƯỜNG BÃI CÁT VEN BIỂN ĐÔNG BẮC VIỆT NAM
• 1.6.4.1. Tác động nhân sinh đến chất lượng môi trường bãi biển
• 1.6.4.2. Ảnh hưởng của các quá trình tự nhiên và dâng cao mực nước biển đến môi trường bãi cát ven biển
• 1.6.4.3. Các đáp ứng về cơ chế chính sách đối với chất lượng bãi cát ven biển
• 1.6.5. ĐÁNH GIÁ CHẤT LƯỢNG MÔI TRƯỜNG BÃI CÁT VEN BIỂN ĐÔNG BẮC VIỆT NAM BẰNG CHỈ SỐ
• 1.6.5.1. Kết quả xác định trọng số
• 1.6.5.2. Kết quả xác định giá trị của các chỉ số hợp phần. Kết quả đánh giá tổng hợp chất lượng bãi cát ven biển
• 1.6.6. ĐỊNH HƯỚNG SỬ DỤNG HỢP LÝ VÀ GIẢI PHÁP QUẢN LÝ MÔI TRƯỜNG BÃI CÁT VEN BIỂN ĐÔNG BẮC VIỆT NAM
• 1.6.6.1. Định hướng sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trường bãi cát ven biển
• 1.6.6.2. Các giải pháp bảo vệ tài nguyên và môi trường bãi cát ven biển
• 2. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Môi trường bãi cát ven biển Đông Bắc Việt Nam

Môi trường bãi cát ven biển tại khu vực Đông Bắc Việt Nam được nghiên cứu dựa trên các đặc điểm địa chất, hình thái và sinh thái. Các bãi cát này được hình thành từ quá trình lắng đọng trầm tích, chịu ảnh hưởng của sóng, gió và thủy triều. Nghiên cứu môi trường cho thấy sự đa dạng về cấu trúc và thành phần trầm tích, bao gồm cát thạch anh và cát vôi vỏ sinh vật. Các bãi cát này không chỉ có giá trị kinh tế mà còn đóng vai trò quan trọng trong bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.

1.1. Đặc điểm hình thái và phân bố

Các bãi cát ven biển tại Đông Bắc Việt Nam có hình thái thoải, biến đổi theo mùa. Chúng được phân loại thành hai nhóm chính: bãi cát sạn (thạch anh chiếm trên 70%) và bãi cát vôi vỏ sinh vật (aragonite trên 50%). Sự phân bố của các bãi cát này tập trung chủ yếu ven các đảo đá vôi, tạo nên cảnh quan độc đáo. Quy hoạch ven biển cần tính đến sự biến đổi hình thái này để đảm bảo khai thác bền vững.

1.2. Thành phần trầm tích

Thành phần trầm tích của bãi cát ven biển bao gồm cát thạch anh và cát vôi vỏ sinh vật. Các nghiên cứu chỉ ra rằng, kích thước hạt trung bình của cát thạch anh là 0,32±0,33mm, trong khi cát vôi có kích thước lớn hơn (0,84±0,99mm). Sự khác biệt này ảnh hưởng đến khả năng thấm nước và độ ổn định của bãi cát. Bảo tồn môi trường cần dựa trên hiểu biết về thành phần trầm tích để hạn chế tác động tiêu cực từ hoạt động con người.

II. Hiện trạng và tác động đến môi trường bãi cát

Hiện trạng môi trường của các bãi cát ven biển Đông Bắc Việt Nam đang chịu nhiều áp lực từ hoạt động con người và biến đổi khí hậu. Các hoạt động du lịch, khai thác cát và xây dựng cơ sở hạ tầng đã gây ra tình trạng ô nhiễm, xói lở và suy thoái cảnh quan. Tác động môi trường từ các hoạt động này cần được đánh giá kỹ lưỡng để đề xuất các giải pháp quản lý bãi cát hiệu quả.

2.1. Tác động từ hoạt động du lịch

Hoạt động du lịch là nguyên nhân chính gây ra các vấn đề môi trường tại bãi cát ven biển. Việc xây dựng các cơ sở nghỉ dưỡng thiếu quy hoạch đã làm biến dạng cảnh quan và tăng nguy cơ xói lở. Phục hồi môi trường cần được thực hiện thông qua các biện pháp như tái tạo cảnh quan và hạn chế xây dựng quá mức.

2.2. Tác động từ biến đổi khí hậu

Biến đổi khí hậu và dâng cao mực nước biển đang đe dọa sự tồn tại của các bãi cát ven biển. Sự xói lở và thu hẹp diện tích bãi cát là những hậu quả nghiêm trọng. Bảo vệ tài nguyên cần được thực hiện thông qua các biện pháp như xây dựng đê chắn sóng và trồng rừng ngập mặn để giảm thiểu tác động từ sóng và gió.

III. Định hướng sử dụng bền vững bãi cát ven biển

Định hướng sử dụng bền vững các bãi cát ven biển Đông Bắc Việt Nam được đề xuất dựa trên các đặc điểm địa chất, sinh thái và hiện trạng môi trường. Các giải pháp bao gồm quản lý tài nguyên hiệu quả, bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế bền vững. Việc áp dụng các chỉ số đánh giá chất lượng môi trường sẽ giúp xác định các khu vực cần ưu tiên bảo vệ và phục hồi.

3.1. Giải pháp quản lý tài nguyên

Quản lý tài nguyên cần được thực hiện thông qua việc xây dựng các quy định về khai thác và sử dụng bãi cát ven biển. Các khu vực có giá trị sinh thái cao cần được bảo vệ nghiêm ngặt, trong khi các khu vực khác có thể được khai thác phục vụ du lịch và kinh tế. Phát triển bền vững cần đảm bảo sự cân bằng giữa lợi ích kinh tế và bảo vệ môi trường.

3.2. Phục hồi và bảo tồn môi trường

Phục hồi môi trường và bảo tồn môi trường là các giải pháp quan trọng để duy trì giá trị của bãi cát ven biển. Các biện pháp như tái tạo cảnh quan, trồng rừng ngập mặn và hạn chế xây dựng quá mức cần được áp dụng. Đa dạng sinh học cần được bảo vệ thông qua các chương trình giám sát và quản lý hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Vấn đề bảo vệ và khai thác bền vững vùng bờ biển đang đối mặt với nhiều thách thức do sự gia tăng của các hoạt động kinh tế - xã hội và tác động từ biến đổi khí hậu. Bãi cát ven biển (BCVB) giữ vai trò là dạng tài nguyên tự nhiên đặc thù: vừa cung cấp sinh cảnh cho nhiều loài sinh vật, tạo điều kiện phát triển kinh tế du lịch nghỉ dưỡng, vừa đóng vai trò vành đệm mềm tiêu tán năng lượng sóng, bảo vệ bờ và đảo trước các tai biến xói lở. Tuy nhiên, các hình thức quản lý và khai thác bãi cát tại Việt Nam trong thời gian dài chủ yếu chỉ tập trung vào chức năng giải trí thương mại hoặc khai thác khoáng sản thô mà xem nhẹ giá trị sinh thái và khả năng tự cân bằng môi trường của bãi. Thực trạng này dẫn đến các hệ lụy môi trường như xói lở bờ biển, suy giảm chất lượng nước ven bờ, ô nhiễm chất thải rắn và phá hủy cấu trúc cảnh quan tự nhiên.

Khu vực ven bờ Đông Bắc Việt Nam (từ Quảng Ninh đến Hải Phòng) sở hữu tiềm năng lớn với hàng nghìn hòn đảo và hàng trăm bãi cát xen kẽ các vụng vịnh, cung bờ đá vôi. Dù vậy, các công trình nghiên cứu về BCVB tại khu vực này trước đây còn phân tán, chủ yếu lồng ghép trong các nghiên cứu địa mạo, động lực vùng bờ hoặc quy hoạch du lịch chung, thiếu cách tiếp cận hệ thống đa chiều. Khoảng trống nghiên cứu lớn nhất được luận án xác định là sự thiếu hụt các dữ liệu định lượng về đặc trưng môi trường (trầm tích, nước lỗ rỗng, sinh vật) và một công cụ lượng hóa chất lượng bãi tổng hợp phục vụ định hướng sử dụng hợp lý.

Mục tiêu nghiên cứu: Đánh giá các đặc điểm môi trường, các nguyên nhân tự nhiên và nhân sinh gây suy thoái chất lượng môi trường bãi cát ven biển làm cơ sở đề xuất định hướng sử dụng hợp lý tài nguyên bãi cát ven biển Đông Bắc Việt Nam.

Nội dung nghiên cứu:

1. Nghiên cứu đặc điểm địa chất, vật chất cấu tạo, hiện trạng và biến đổi hình thái của các bãi cát ven biển Đông Bắc Việt Nam.
2. Nghiên cứu hiện trạng môi trường bãi cát ven biển Đông Bắc Việt Nam, lý giải các nguyên nhân tự nhiên và nhân sinh gây suy thoái chất lượng môi trường bãi.
3. Đánh giá chất lượng môi trường bãi cát ven biển thông qua lượng hóa chỉ số chất lượng môi trường bãi về mặt sinh thái, giải trí và bảo vệ bờ biển.
4. Nghiên cứu đề xuất định hướng sử dụng hợp lý tài nguyên bãi cát ven biển Đông Bắc Việt Nam trên cơ sở các đặc điểm địa chất – môi trường và sinh thái bãi.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Hình thái bãi, môi trường trầm tích, môi trường nước (nước ven bãi và nước lỗ rỗng), sinh vật bãi biển và mối quan hệ tương tác với hoạt động phát triển của con người.
• Phạm vi không gian: Vùng bờ biển từ Trà Cổ (Móng Cái, Quảng Ninh) đến nam bán đảo Đồ Sơn (Hải Phòng). Giới hạn mặt cắt ngang từ chân đụn cát (hoặc chân kè, chân đê bảo vệ) ra đến đường 0m hải đồ. Luận án chọn 10 bãi nghiên cứu điển hình: Trà Cổ, Bãi Dài, Việt Mỹ, Quan Lạn, Sơn Hào, Minh Châu, Ngọc Vừng, Hòn Gối, Đồ Sơn 295 và Cát Cò 1.
• Phạm vi thời gian và tư liệu: Sử dụng chuỗi số liệu khảo sát thực địa giai đoạn 2012–2013 và các đợt đo đạc bổ sung trong các năm 2015, 2018, 2019 kết hợp hệ thống ảnh vệ tinh từ năm 2004 đến 2017.

Các luận điểm bảo vệ:

• Luận điểm 1: Bãi cát ven biển Đông Bắc Việt Nam có số lượng lớn, diện tích nhỏ, hình thái bãi khá thoải biến đổi theo mùa và được phân loại thành hai loại chính là bãi cát sạn (thạch anh chiếm trên 70% thành phần vật liệu tạo bãi, đường kính cấp hạt trung bình $0{,}32 \pm 0{,}33\text{ mm}$) và bãi cát vôi vỏ sinh vật (aragonite trên 50%, đường kính cấp hạt trung bình là $0{,}84 \pm 0{,}99\text{ mm}$).
• Luận điểm 2: Môi trường của bãi cát ven biển Đông Bắc Việt Nam đang chịu sức ép từ hoạt động phát triển của con người và các tác động của thiên nhiên, trong đó hoạt động du lịch là động lực nhân sinh chính gây ra các vấn đề môi trường của bãi cát ven biển.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan lịch sử nghiên cứu quốc tế cho thấy các công trình về BCVB bắt đầu được hệ thống hóa từ Hội nghị Quốc tế về BCVB lần thứ nhất tại Cảng Elizabeth (Nam Phi, 1983) và tiếp tục qua các hội nghị tại Chile (1996), Italia (2001), Tây Ban Nha (2006), Maroc (2009), Nam Phi (2012), Brazil (2015) và Hy Lạp (2018). Các hướng nghiên cứu chính trên thế giới tập trung vào 4 nhóm chủ đề:

1. Đặc điểm địa chất – địa mạo, hình thái bãi: Các tác giả như Short, Wright, McLachlan phân tích mối quan hệ giữa chế độ sóng, thủy triều và trầm tích, phân chia bãi thành bãi phản xạ (vật liệu thô, độ dốc lớn, tốc độ thấm nhanh) và bãi tiêu tán (vật liệu mịn, thoải, vùng sóng vỗ rộng). Động lực hình thái quyết định mức độ lưu giữ và phân hủy chất ô nhiễm (dầu, kim loại nặng).
2. Sinh thái học bãi cát: Nghiên cứu chỉ ra BCVB là hệ sinh thái hoàn chỉnh với 14 nhóm dịch vụ hệ sinh thái chủ yếu, bao gồm chuỗi thức ăn trong nước lỗ rỗng (vi khuẩn, sinh vật đơn bào, vi tảo), quần xã động vật đáy không xương sống (giáp xác, thân mềm, giun nhiều tơ) và vai trò làm tổ của chim, rùa biển.
3. Ô nhiễm môi trường: Tập trung vào các chỉ số Coliform, vi sinh vật gây bệnh từ nước thải sinh hoạt đô thị, sự tích tụ vi hạt nhựa, rác thải trôi dạt và tác động tiêu cực của sự cố tràn dầu.
4. Quản lý và công cụ đánh giá chất lượng bãi: Quá trình phát triển đi từ các chứng chỉ tiêu chuẩn định tính sang các bộ chỉ số định lượng đa mục tiêu.

Tên chỉ số / Chứng chỉ	Phạm vi áp dụng	Mục tiêu và hợp phần chính
Blue Flag	43 quốc gia (chủ yếu Châu Âu)	Đánh giá, gắn nhãn bãi biển du lịch dựa trên 29–33 tiêu chí thuộc 4 nhóm: Chất lượng nước tắm, Quản lý môi trường, Thông tin giáo dục môi trường, An toàn & dịch vụ.
Green Coast Award	Wales & Ireland	Đánh giá bãi biển chất lượng môi trường cao ở vùng nông thôn/tự nhiên thông qua 18 tiêu chí về nước tắm, quản lý bãi và rác thải.
IBVI (Integrated Beach Value Index)	California (Mỹ), Mexico, Brazil	Đánh giá giá trị tổng hợp bãi biển qua 3 chỉ số: Chỉ số đặc trưng bãi, Chỉ số nhận thức người dùng, Chỉ số giá trị kinh tế/tiền tệ.
ICAPTU	Tây Ban Nha, Colombia	Đánh giá chất lượng môi trường bãi biển du lịch dựa trên 30 tiêu chí về điều kiện vệ sinh, hệ sinh thái và giải trí.
BQI (Beach Quality Index)	Tây Ban Nha, quốc tế	Lượng hóa chất lượng tổng thể dựa trên 13 chỉ thị phân tích 3 chức năng cốt lõi: Chức năng giải trí, Chức năng bảo vệ bờ và Chức năng sinh thái.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu vùng bờ của Trần Đức Thạnh, Nguyễn Mạnh Hùng, Vũ Duy Vĩnh đã phân tích đặc điểm địa mạo, thủy văn, động lực sóng, thủy triều và hiện trạng xói lở bồi tụ. Tuy nhiên, các nghiên cứu chuyên sâu xem xét BCVB như một hệ thống môi trường đa chiều còn rất hạn chế. Luận án định vị vị trí nghiên cứu bằng việc kế thừa khung lý thuyết BQI quốc tế, hiệu chỉnh và áp dụng vào điều kiện thực tế vùng bờ biển Đông Bắc Việt Nam, giải quyết bài toán cân bằng giữa bảo tồn sinh thái và phát triển kinh tế du lịch.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và cách tiếp cận

Luận án áp dụng quan điểm của Rodney J. James, coi bãi cát ven biển là hệ thống môi trường đa chiều gồm 3 phân hệ tương tác mật thiết:

• Hệ thống tự nhiên: Gồm địa mạo bãi, trầm tích, nước biển, nước lỗ rỗng và quần xã sinh vật.
• Hệ thống kinh tế - xã hội: Các hoạt động du lịch, bến cá, khai thác khoáng sản, nuôi trồng thủy sản.
• Hệ thống quản lý: Thể chế, quy hoạch sử dụng đất, kiểm soát ô nhiễm và chính sách bảo tồn.

Luận án triển khai 4 cách tiếp cận phương pháp luận:

• Tiếp cận hệ thống: Nhìn nhận BCVB là vùng chuyển tiếp trung chuyển vật chất và năng lượng giữa biển và lục địa.
• Tiếp cận lịch sử: Phân tích chuỗi số liệu quá khứ để nhận diện quy luật diễn thế và biến đổi đường bờ.
• Tiếp cận tổng hợp: Kết hợp liên ngành địa chất, hóa học môi trường, sinh thái học và kinh tế môi trường.
• Tiếp cận hệ sinh thái: Đặt việc quản lý và bảo vệ bãi cát trong mối liên kết không gian với đụn cát sau bãi và đới sóng vỗ ven bờ.

Phương pháp nghiên cứu cụ thể

• Phương pháp kế thừa và phân tích dữ liệu: Thu thập tài liệu từ các đề tài nghiên cứu giai đoạn 2009–2018 tại Hải Phòng, Quảng Ninh; bản đồ địa hình tỷ lệ 1:50.000; tư liệu ảnh viễn thám đa thời gian gồm ALOS AVNIR 2 (2007, 2010), SPOT 4/5 (2004, 2008), Sentinel 2 (2017) và Google Earth.
• Phương pháp nghiên cứu điển hình: Chọn 10 bãi biển đại diện cho vị trí địa lý (ven bờ lục địa, ven đảo lớn, ven đảo xa bờ), nguồn gốc trầm tích (cát sạn thạch anh, cát vôi sinh vật) và mức độ can thiệp nhân sinh (tự nhiên, nhân tạo, khai thác mạnh).

Bãi nghiên cứu điển hình	Vị trí hành chính	Đặc điểm vị trí	Kiểu loại trầm tích	Hình thức khai thác / Quản lý
Trà Cổ	Móng Cái, Quảng Ninh	Ven bờ lục địa	Cát sạn thạch anh	Bãi biển cộng đồng, du lịch
Bãi Dài	Vân Đồn, Quảng Ninh	Ven đảo lớn	Cát sạn thạch anh	Doanh nghiệp quản lý, du lịch
Việt Mỹ	Vân Đồn, Quảng Ninh	Ven đảo lớn	Cát sạn thạch anh	Doanh nghiệp quản lý, du lịch
Quan Lạn	Vân Đồn, Quảng Ninh	Ven đảo xa bờ	Cát sạn thạch anh	Bãi cộng đồng, du lịch
Sơn Hào	Vân Đồn, Quảng Ninh	Ven đảo xa bờ	Cát sạn thạch anh	Doanh nghiệp quản lý, du lịch
Minh Châu	Vân Đồn, Quảng Ninh	Ven đảo xa bờ	Cát sạn thạch anh	Du lịch sinh thái
Ngọc Vừng	Vân Đồn, Quảng Ninh	Ven đảo xa bờ	Cát sạn thạch anh	Hoang sơ, ít can thiệp
Hòn Gối	Vịnh Bái Tử Long, QN	Ven đảo nhỏ	Cát vôi vỏ sinh vật	Tự nhiên, hoang sơ
Đồ Sơn 295	Đồ Sơn, Hải Phòng	Ven bờ lục địa	Cát sạn thạch anh	Bãi biển cộng đồng đô thị
Cát Cò 1	Cát Hải, Hải Phòng	Vụng chân đảo vôi	Cát vôi vỏ sinh vật	Du lịch cường độ cao

• Phương pháp khảo sát thực địa và phân tích phòng thí nghiệm: Thu mẫu trầm tích và đo trắc diện hình thái bãi vào mùa mưa và mùa khô. Thu mẫu và phân tích nước biển ven bờ, nước lỗ rỗng (DO, BOD, COD, dầu mỡ, chất dinh dưỡng, vi sinh Coliform), thành phần độ hạt trầm tích, hàm lượng khoáng vật nặng, hàm lượng carbonate ($CaCO_3$), thành phần loài và mật độ động vật đáy, thực vật phù du theo các quy chuẩn hiện hành (QCVN).
• Phương pháp phân tích mô hình DPSIR: Xác định chuỗi Động lực (Driving forces) - Sức ép (Pressures) - Hiện trạng (State) - Tác động (Impacts) - Đáp ứng (Responses).
• Phương pháp chỉ số chất lượng bãi cát (BQI): Tổng hợp các tiêu chí thành 3 chỉ số thành phần đại diện cho 3 chức năng: Giải trí ($BQI_{rec}$), Bảo vệ bờ ($BQI_{pro}$), và Sinh thái ($BQI_{eco}$).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở lý luận về cấu trúc hình thái và môi trường bãi cát biển. Về mặt hình thái, một bãi cát biển hoàn chỉnh gồm 3 đới: đới bãi trước (fore shore - chịu ảnh hưởng trực tiếp của sóng và triều, độ dốc biến thiên từ vài độ đến $30^\circ$), gờ đỉnh bãi (berm) và đới bãi sau (back shore - ổn định hơn, cát mịn do gió chọn lọc). Về mặt phân đới sinh thái theo triều, bãi được chia thành vùng cao triều, trung triều và thấp triều.

Chương này phân tích điều kiện tự nhiên vùng ven bờ Đông Bắc Việt Nam:

• Kiến tạo và địa hình: Nằm trong phức nếp lồi Quảng Ninh và trũng Kainozoi Sông Hồng với các hệ thống đứt gãy chính phương TB–ĐN và ĐB–TN. Khu vực có 2.321 đảo (chiếm phần lớn trong số 2.773 đảo ven bờ cả nước), tạo nên kiểu bờ dalmatian đặc trưng và các vịnh kín (Hạ Long, Bái Tử Long, Tiên Yên - Hà Cối).
• Khí hậu và thủy văn: Chịu chế độ gió mùa (gió mùa Đông Bắc từ tháng 11 đến tháng 4; gió mùa Tây Nam từ tháng 5 đến tháng 10). Mưa tập trung 85–90% vào mùa mưa (tháng 5–10). Chế độ thủy triều thuộc dạng nhật triều đều điển hình với biên độ triều lớn nhất cả nước (mực nước cực đại tại Cửa Ông đạt 4,4m, Hòn Gai đạt 4,35m, Hòn Dáu đạt 4,35m). Hệ thống sông đổ ra vùng bờ gồm sông Ka Long (lưu lượng trung bình $55{,}6\text{ m}^3\text{/s}$), sông Tiên Yên, Ba Chẽ, Bạch Đằng, sông Cấm (tổng lượng phù sa $4 \times 10^6\text{ tấn/năm}$).
• Hiện trạng khai thác tài nguyên bãi cát: Được sử dụng cho 4 mục đích chính:
  1. Du lịch: 24 bãi được công nhận hoặc khai thác rộng rãi (Quảng Ninh có 12 bãi tắm đạt chuẩn như Trà Cổ, Bãi Cháy, Tuần Châu, Ti Tốp, Soi Sim...; Hải Phòng có Đồ Sơn 295, Cát Cò 1, 2, 3, Tùng Thu...). Mỗi mùa hè khu vực đón 2,5–3 triệu lượt khách.
  2. Bến đậu tàu thuyền: Nhiều bãi cát vùng vụng kín được dùng làm bến cá dân sinh, phơi ngư cụ (Bến Thốc - Đồ Sơn, Trà Cổ).
  3. Khai thác khoáng sản và vật liệu xây dựng: Sa khoáng titan (~9 triệu tấn), zircon (~1 triệu tấn) tại 31 điểm mỏ; cát thủy tinh tại mỏ Vân Hải, Vĩnh Thực (trữ lượng 15,4 triệu tấn, hàm lượng $SiO_2$ từ 96,7% đến 99,8%); cát san lấp ven biển Hải Phòng có 17 doanh nghiệp được cấp phép với trữ lượng gần 59 triệu $\text{m}^3$. Tình trạng khai thác cát trái phép tại Vân Đồn, Quan Lạn gây sạt lở cảnh quan.
  4. Nuôi trồng thủy sản: Quai đắp bãi nuôi nhuyễn thể hai mảnh vỏ (tu hài, ốc) tại Cát Bà, Bản Sen.

Chương 1 đề xuất 4 nguyên tắc sử dụng hợp lý BCVB:

1. Tuyệt đối không khai thác vật liệu tạo bãi (trừ trường hợp cát chứa sa khoáng phóng xạ gây nguy hiểm).
2. Tăng cường bảo tồn tự nhiên, duy trì cấu trúc và chức năng sinh thái.
3. Ưu tiên hình thức khai thác không tiêu hao (du lịch sinh thái, du lịch địa chất).
4. Không xây dựng công trình kiên cố quy mô lớn phá vỡ cấu trúc không gian cảnh quan bãi.

Chương 2. Đối tượng, phạm vi và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 trình bày chi tiết phương pháp luận tiếp cận hệ thống, tiếp cận lịch sử, tiếp cận tổng hợp và tiếp cận hệ sinh thái. Tác giả xây dựng quy trình nghiên cứu tích hợp từ khảo sát thực địa, giải đoán ảnh viễn thám, xử lý dữ liệu trong phòng thí nghiệm đến đánh giá chỉ số BQI.

Luận án thiết lập hệ thống phương pháp phân tích:

• Xử lý viễn thám và GIS: Thành lập ma trận biến động lớp phủ và sử dụng đất giai đoạn 2001–2017 tại các khu vực trọng điểm (Đồ Sơn, Bãi Cháy, Tuần Châu), tính toán biến động diện tích bãi cát giai đoạn 2004–2010.
• Phương pháp lấy mẫu và phân tích môi trường: Xác định vị trí, thời gian và số lượng mẫu nước mặt, nước lỗ rỗng và trầm tích bãi trong mùa mưa (MM) và mùa khô (MK).
• Cấu trúc bộ chỉ số BQI và thang đánh giá: Thiết lập ma trận trọng số cho các chỉ số thành phần đại diện cho chất lượng vệ sinh nước, cơ sở hạ tầng, cấu trúc hình thái bãi, vi sinh vật gây bệnh và chỉ số sinh thái.

Chương 3. Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương 3 trình bày các kết quả phân tích thực nghiệm và đánh giá chất lượng môi trường bãi:

1. Cấu trúc hình thái và trầm tích bãi cát

• Phân loại bãi cát: Vùng bờ Đông Bắc tồn tại 2 nhóm bãi chính:
  1. Bãi cát sạn (nguồn gốc lục nguyên): Thành phần thạch anh ($SiO_2$) chiếm $>70%$, cấp hạt trung bình ($Md$) là $0{,}32 \pm 0{,}33\text{ mm}$. Phân bố ở vùng bờ lục địa và các đảo lớn (Trà Cổ, Quan Lạn, Đồ Sơn).
  2. Bãi cát vôi vỏ sinh vật (nguồn gốc biển): Thành phần aragonite và calcite từ vỏ sinh vật biển chiếm $>50%$, cấp hạt thô hơn ($Md = 0{,}84 \pm 0{,}99\text{ mm}$). Phân bố ở các vụng chân đảo vôi (Cát Cò 1, Hòn Gối, Ba Trái Đào).
• Biến đổi hình thái: Mặt cắt trắc diện bãi có sự biến động rõ nét giữa mùa mưa và mùa khô. Vào mùa khô (sóng mạnh do gió mùa Đông Bắc), bãi bị bào mòn, độ dốc tăng; vào mùa mưa (gió mùa Tây Nam), bãi có xu hướng tích tụ thoải hơn.

2. Hiện trạng chất lượng môi trường

• Chất lượng trầm tích bãi: Hàm lượng carbonate trong trầm tích bãi biến thiên mạnh tùy thuộc nguồn gốc vật liệu tạo bãi. Hàm lượng dầu mỏ trong trầm tích ở mức thấp đến trung bình, nhưng có xu hướng tích tụ tại các bãi gần luồng hàng hải và bến đậu tàu thuyền.
• Chất thải rắn: Ô nhiễm rác thải nhựa và phao xốp diễn ra phổ biến, đặc biệt tại bãi Đồ Sơn 295 và bãi Tình Yêu (Cô Tô) sau các đợt triều cường và mùa du lịch.
• Chất lượng nước lỗ rỗng (Interstitial pore water): Là môi trường chỉ thị phản ánh mức độ trao đổi chất của bãi. Hàm lượng các chất dinh dưỡng ($N, P$) và vi sinh vật (Coliform) trong nước lỗ rỗng tăng cao rõ rệt trong mùa du lịch hè so với trước mùa du lịch do tiếp nhận trực tiếp nước thải sinh hoạt chưa qua xử lý triệt để.
• Chất lượng nước biển ven bãi: Hàm lượng oxy hòa tan (DO) duy trì ở mức thuận lợi cho sinh vật; tuy nhiên xuất hiện ô nhiễm dầu cục bộ theo mùa (2012–2013) tại một số bãi có hoạt động tàu thuyền du lịch cao. Mật độ và thành phần loài thực vật phù du phản ánh tính chất vùng nước ven bờ nhiệt đới.

3. Đặc điểm sinh học hệ sinh thái bãi cát

• Quần xã sinh vật: Xác định thành phần hệ thực vật bờ cát, các loài động vật không xương sống cỡ lớn (cua ma giống Ocypode, giáp xác, thân mềm hai mảnh vỏ) và động vật có xương sống. Sự phong phú của cua ma và giun nhiều tơ là chỉ thị sinh học quan trọng cho mức độ tác động nhân sinh.

4. Phân tích tác động theo khung DPSIR

• Động lực (D) và Sức ép (P): Sự phát triển đô thị hóa, chuyển đổi lớp phủ đất tại Đồ Sơn, Bãi Cháy – Tuần Châu (qua phân tích ảnh vệ tinh 2001–2017); hệ thống cống xả nước thải sinh hoạt trực tiếp tại bãi Trà Cổ và Đồ Sơn; hoạt động khai thác cát tại Quan Lạn làm phá vỡ cảnh quan; tác động của nước biển dâng (tốc độ $2{,}24\text{ mm/năm}$ tại Hòn Dấu giai đoạn 1955–1987 và đạt tới $4\text{ mm/năm}$ trong những năm gần đây).
• Hiện trạng (S) và Tác động (I): Xói lở bờ bãi, thu hẹp diện tích bãi tự nhiên giai đoạn 2004–2010, suy thoái chất lượng nước tắm và suy giảm sinh khối động vật đáy.
• Đáp ứng (R): Phân tích các chính sách quản lý tổng hợp vùng bờ hiện hành và những bất cập trong phân cấp quản lý.

5. Đánh giá chất lượng bãi bằng bộ chỉ số BQI

Luận án lượng hóa thành công chất lượng 10 bãi cát nghiên cứu điển hình. Kết quả tính toán chỉ rõ: các bãi cát hoang sơ hoặc có mức can thiệp thấp (Hòn Gối, Ngọc Vừng, Minh Châu) đạt điểm số sinh thái cao nhưng dịch vụ giải trí thấp; ngược lại các bãi du lịch đô thị hóa cao (Đồ Sơn 295, Cát Cò 1) có chỉ số giải trí cao nhưng chỉ số sinh thái và bảo vệ bờ bị suy giảm.

6. Định hướng và giải pháp sử dụng hợp lý

• Đề xuất phân vùng sử dụng bãi cát: Nhóm bãi ưu tiên bảo tồn sinh thái và bảo vệ bờ; Nhóm bãi phát triển du lịch sinh thái; Nhóm bãi du lịch nghỉ dưỡng tập trung.
• Hệ thống giải pháp gồm: Kiểm soát nguồn thải lỏng và chất thải rắn; quản lý chặt chẽ hoạt động xây dựng cơ sở hạ tầng ven bãi; cấm tuyệt đối khai thác cát tạo bãi; phục hồi thảm thực vật đụn cát sau bãi.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận và khoa học

1. Luận án đã thiết lập cách tiếp cận hệ thống đa chiều trong nghiên cứu môi trường bãi cát ven biển tại Việt Nam, kết hợp chặt chẽ giữa đặc điểm địa chất - địa mạo, động lực thủy thạch quyển, chất lượng môi trường hóa học (trầm tích, nước ven bãi, nước lỗ rỗng) và sinh thái học.
2. Ứng dụng thành công và chuẩn hóa bộ chỉ số chất lượng bãi biển (BQI) kết hợp khung phân tích DPSIR phù hợp với đặc thù tự nhiên và kinh tế - xã hội của vùng bờ biển nhiệt đới gió mùa có đảo chắn Đông Bắc Việt Nam.

Đóng góp về mặt thực tiễn

1. Phân loại vật chất tạo bãi: Xác lập cơ sở khoa học phân loại hai nhóm bãi cát ven biển Đông Bắc gồm bãi cát sạn thạch anh lục nguyên ($SiO_2 > 70%$) và bãi cát vôi vỏ sinh vật nguồn gốc biển ($Aragonite > 50%$), chỉ rõ sự khác biệt về độ hạt và cơ chế động lực mùa.
2. Dữ liệu môi trường nước lỗ rỗng: Cung cấp chuỗi số liệu định lượng về môi trường nước lỗ rỗng trong cát, chứng minh sự biến động mạnh của hàm lượng vi sinh Coliform và chất dinh dưỡng trong các đợt cao điểm du lịch hè.
3. Cơ sở phân vùng và giải pháp quản lý: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho các cơ quan quản lý nhà nước tại Quảng Ninh và Hải Phòng trong việc quy hoạch không gian biển, cấp phép bãi tắm du lịch đạt chuẩn, và thực thi 4 nguyên tắc bảo vệ tài nguyên bãi cát ven biển.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế:
  • Số liệu khảo sát thực địa chi tiết tập trung chủ yếu vào 10 bãi nghiên cứu điển hình, chưa thể bao phủ toàn bộ hàng trăm bãi cát nhỏ nằm rải rác trên các đảo đá vôi của vịnh Hạ Long và vịnh Bái Tử Long.
  • Việc xác định trọng số cho các chỉ số hợp phần trong BQI vẫn chịu ảnh hưởng nhất định từ đánh giá của chuyên gia.
  • Chuỗi quan trắc liên tục theo các tháng trong năm còn hạn chế do điều kiện thời tiết mùa đông lạnh và bão gió phức tạp tại vùng biển Đông Bắc.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng mạng lưới quan trắc tự động hoặc định kỳ đối với chất lượng nước lỗ rỗng tại các bãi biển du lịch trọng điểm.
  • Ứng dụng các mô hình số trị thủy động lực học độ phân giải cao để mô phỏng chi tiết quá trình bồi xói và vận chuyển bùn cát đáy dưới các kịch bản biến đổi khí hậu và nước biển dâng cực đoan.
  • Nghiên cứu sâu hơn về sự tích tụ và phân bố của rác thải vi nhựa trong các tầng trầm tích cát sâu.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên và giảng viên: Thuộc các chuyên ngành Khoa học Môi trường, Quản lý Môi trường, Địa chất Biển, Hải dương học và Quản lý Tổng hợp Vùng bờ. Cung cấp quy trình phương pháp nghiên cứu thực địa, kỹ thuật phân tích nước lỗ rỗng và phương pháp tính toán chỉ số BQI.
• Cơ quan quản lý nhà nước: Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Du lịch, Chi cục Biển và Hải đảo các tỉnh Quảng Ninh, Hải Phòng trong công tác quy hoạch không gian bờ biển, kiểm soát các cống xả thải du lịch và quản lý hoạt động khai thác cát.
• Các tổ chức tư vấn và doanh nghiệp du lịch: Làm cơ sở đánh giá tác động môi trường (ĐTM) cho các dự án xây dựng hạ tầng nghỉ dưỡng ven biển, bảo đảm tính nguyên vẹn của địa mạo bãi cát.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Bãi cát ven biển Đông Bắc Việt Nam được phân thành những nhóm chính nào?
Luận án phân loại bãi cát ven biển khu vực Đông Bắc thành hai nhóm chính dựa trên vật chất cấu tạo và độ hạt:

• Bãi cát sạn (nguồn gốc lục địa): Hàm lượng khoáng vật thạch anh chiếm trên 70%, đường kính cấp hạt trung bình $0{,}32 \pm 0{,}33\text{ mm}$, phân bố chủ yếu ở ven bờ lục địa và các đảo lớn (Trà Cổ, Quan Lạn, Đồ Sơn).
• Bãi cát vôi vỏ sinh vật (nguồn gốc biển): Hàm lượng khoáng vật aragonite và canxit từ vỏ sinh vật chiếm trên 50%, đường kính cấp hạt trung bình thô hơn ($0{,}84 \pm 0{,}99\text{ mm}$), phân bố ở các vụng chân đảo đá vôi (Cát Cò 1, Hòn Gối).

2. Bốn nguyên tắc sử dụng hợp lý bãi cát ven biển được đề xuất là gì?

• Tuyệt đối không khai thác vật liệu tạo bãi dưới bất kỳ hình thức nào (trừ trường hợp cát chứa khoáng vật phóng xạ nguy hại).
• Tăng cường bảo tồn tự nhiên, duy trì cấu trúc và chức năng sinh thái của bãi.
• Ưu tiên hình thức sử dụng không tiêu hao tài nguyên (du lịch sinh thái, du lịch địa chất).
• Không xây dựng các công trình cơ sở hạ tầng kiên cố quy mô lớn phá vỡ không gian cảnh quan bãi.

3. Vì sao môi trường nước lỗ rỗng (pore water) là thông số quan trọng trong đánh giá chất lượng bãi?
Nước lỗ rỗng nằm xen kẽ giữa các hạt cát, là nơi sinh sống của chuỗi sinh vật đáy hiển vi và giữ vai trò khoáng hóa chất hữu cơ khi nước biển thấm qua bãi. Đây là môi trường nhạy cảm, phản ánh trực tiếp sự xâm nhập của chất dinh dưỡng và vi sinh vật gây bệnh (như Coliform) từ các cống thải sinh hoạt ven bờ trước khi các chất này bị pha loãng ra vùng nước biển hở.

4. Động lực nhân sinh nào gây sức ép lớn nhất lên môi trường bãi cát Đông Bắc?
Hoạt động du lịch là động lực nhân sinh chính, thể hiện qua việc gia tăng đột biến lượng chất thải sinh hoạt, cống xả trực tiếp chưa qua xử lý triệt để, xây dựng cơ sở hạ tầng lấn bãi và làm gia tăng chất thải rắn nhựa. Ngoài ra, việc khai thác cát trái phép (tại Quan Lạn, Vân Đồn) và quai đắp ao nuôi thủy sản cũng gây suy thoái cảnh quan và xói lở bãi cát.

5. Chỉ số chất lượng bãi biển BQI đánh giá những chức năng nào của bãi?
BQI đánh giá tổng hợp 3 chức năng cốt lõi của bãi cát ven biển:

• Chức năng giải trí ($BQI_{rec}$): Vệ sinh môi trường nước, cơ sở hạ tầng, độ an toàn và mức độ tiện nghi.
• Chức năng bảo vệ bờ ($BQI_{pro}$): Độ rộng bãi, độ dốc, đặc trưng cấp hạt và khả năng tiêu tán năng lượng sóng.
• Chức năng sinh thái ($BQI_{eco}$): Đa dạng sinh học quần xã động vật đáy, độ che phủ thực vật đụn cát và mức độ nguyên vẹn của sinh cảnh.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của NCS. Đỗ Thị Thu Hương đã giải quyết trọn vẹn mục tiêu đánh giá toàn diện môi trường bãi cát ven biển Đông Bắc Việt Nam trên quan điểm tiếp cận hệ thống đa chiều. Công trình làm rõ các đặc trưng hình thái, trầm tích, chất lượng nước ven bờ, nước lỗ rỗng và sinh thái của hai nhóm bãi cát sạn thạch anh và bãi cát vôi vỏ sinh vật. Thông qua việc áp dụng bộ chỉ số BQI và khung phân tích DPSIR, luận án đã lượng hóa chất lượng môi trường tại 10 bãi nghiên cứu điển hình, chỉ rõ các tác động tiêu cực từ hoạt động du lịch quá tải và biến đổi khí hậu. Các nguyên tắc và giải pháp phân vùng sử dụng hợp lý được đề xuất là cơ sở khoa học có giá trị thực tiễn cao phục vụ công tác quản lý và phát triển bền vững tài nguyên vùng bờ biển Đông Bắc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. TỔNG QUAN VỀ BÃI CÁT VEN BIỂN, MÔI TRƯỜNG BÃI CÁT VEN BIỂN 1. Khái niệm bãi cát ven biển Có nhiều định nghĩa khác nhau về BCVB được đưa ra bởi các nhà khoa học trên thế giới, tùy theo đối tượng nghiên cứu mà tác giả sẽ quan tâm hơn đến khía cạnh nào của chúng.

Deering Estate at Cutler (2011) định nghĩa BCVB là dạng bờ biển mềm được hình thành bởi quá trình lắng đọng các phần tử do dòng chảy nước mang đến từ những nơi khác. Các vật liệu được vận chuyển một phần có nguồn gốc từ việc xói mòn bờ biển song phần lớn có nguồn gốc từ lục địa và được đưa ra biển nhờ các dòng sông [76]. Theo Trần Đức Thạnh (1999), BCVB là một dạng tích tụ hiện đại, hình thành do sóng có hình dạng và kích thước biến động theo mùa [35]. Tóm lại, bãi cát ven biển là kết quả của quá trình lắng đọng, tích tụ trầm tích có nguồn gốc từ lục địa hoặc từ biển tạo ra một cấu trúc đặc biệt của bờ biển chịu chi phối của chế độ sóng, gió, thủy triều.

Cho dù là định nghĩa theo cách nào, thì một bãi cát biển hoàn chỉnh điển hình sẽ gồm 3 phần chính: Đới bãi trước (Fore shore), gờ đỉnh bãi (berm) và đới bãi sau (back shore) (Hình 1. Đới bãi trước là vùng biến đổi linh hoạt nhất. Độ dốc (nghiêng) của nó có thể biến đổi từ vài độ đến 300. Độ dốc phụ thuộc vào cả kích thước cấp hạt và năng lượng sóng là những yếu tố tự bản thân chúng tương tác lẫn nhau.

Nhân tố chính quyết định độ dốc của bãi biển và sự chuyển động của vật chất trên bề mặt dốc bao gồm: độ cao sóng, bước sóng và kích thước hạt. Kích thước hạt là nhân tố cơ bản trong việc điều khiển khả năng ngấm nước vào trong cát và do đó 10 quuyết định lượng l nướ ớc trong tầnng chứa nư ước gần mặt m và lượnng nước trở ở lại thông g quua trầm tícch bãi. Đớii bãi trước còn chịu ảnh ả hưởngg của chế độ đ thủy triềều và lộ raa khhi triều xuốống. Đới bãi b sau kháác nhau về độ rộng vàà đặc tính.

Cát ở đới này thườnng mịn hơn n vàà đồng đềuu hơn so vớ ới cát ở đớii bãi trước do tác độn ng chọn lọcc của gió. Đới Đ bãi sauu chhỉ bị ướt và v nước trààn trong điềều kiện sónng bão hoặc sóng rất mạnh. Đớii bãi sau làà phhần hầu nhhư đã ổn định, ít bị thay đổi và biến b động theot mùa. Mặt M cắt hệ thống t bãi cát c ven biển n Trongg nghiên cứu c về sinh h thái BCV VB, một số s khái niệệm về phânn mức đớii triều thườngg được đề cập là vùn ng gian triiều, thấp trriều và truung triều.

V Vùng gian n triều là khônng gian giớ ới hạn bởi mực triều trung bình h cao nhất của con nư ước lớn vàà giiới hạn dưới là mực triều trungg bình thấpp nhất củaa của con nước n lớn. Vùng V gian n triều lại đượợc chia thàành vùng cao c triều, trung t triềuu và thấp triều. t Vùngg cao triềuu đư ược giới hạạn bởi mựcc triều trunng bình caoo nhất của con nước lớn và giớ ới hạn dướii làà mực triềuu trung bìnnh thấp nhhất của conn nước nhhỏ. Khu truung triều là khu vựcc đư ược giới hạạn trên bởii mực triềuu trung bìnnh cao nhấtt của con nước n nhỏ vvà giới hạn n dư ưới là mựcc triều trunng bình thấấp nhất củủa con nướ ớc nhỏ.

Vùùng thấp trriều là khuu vự ực có giới hạn trên làà mực triềuu trung bìnhh thấp nhấất của con nước n nhỏ và v giới hạnn dư ưới là mựcc triều thấp nhất của con c nước lớ ớn [39]. Môi trường t bãii cát ven biển b 111 Nghiên cứu về BCVB truuyền thốngg chủ yếu tập t trung vào v các vấnn đề rủi ro o địịa mạo và giá trị giảii trí của chhúng [100, 101, 126] mà bỏ quaa các giá trrị sinh tháii vàà môi trườ ờng. đư ưa ra một góc nhìn khác về m môi trườngg BCVB và đề xuất mô hình quảnn lý bãi. Thhay vì chỉ quan tâm đến đ các đốối tượng tự ự nhhiên của bãi b cát venn biển (đặcc điểm trầm m tích, hệ động thựcc vật) như ư trong cácc ngghiên cứu trước đây, ông cho rằng r bãi BC CVB là hệệ thống môôi trường đa đ chiều vàà môi trường BCVB khôông chỉ đơ m ơn thuần là nơi vui ch hơi giải trí hay chỉ gồồm các yếu u tốố vật lý màà còn bao gồm g hệ thống tự nhiênn, hệ kinh tế - xã hộii và hệ thốnng quản lýý cóó quan hệ mật thiết với v nhau.

Nghiên N cứuu này đã đưa đ ra mô hình h của môi m trường g BCVB và mô m tả chi tiết t các mốối quan hệệ giữa các hệ thống trong t môi trường đó ó [1131]. Mô hìnnh môi trường bãi cát ven biển [131] Hình 1. Quan n điểm về môi g bãi cát ven biển củ m trường ủa Rodney J. được phhát triển từ ừ m trườngg biển và cho đến nayy vẫn là qu quuan điểm môi uan điểm về v môi trườ ờng bãi cátt veen biển duyy nhất đượ ợc thừa nhậận rộng rãi.

Theo đó, BCVB là hệ thống môi m trường g đaa chiều đư ược đặt tronng hệ thốnng đới bờ rộng r lớn và v bao gồm m các tươnng tác giữaa điiều kiện tự ự nhiên, vănn hóa – xã hội và hệ thống t quản n lý. Hệ thốống tự nhiêên của môii trư ường BCV VB bao gồm m sinh vật, trầm tích và v nước xuuất hiện trêên BCVB, mối tương g 122 tác của chúng và các quá trình sinh học - vật lý thành tạo ra BCVB. Vì vậy, hệ thống tự nhiên của BCVB bao gồm cả hợp phần biển và hợp phần trên cạn. Hệ thống văn hóa xã hội của môi trường BCVB bao gồm rất nhiều các hoạt động tương tác khác nhau của con người trong quá trình sử dụng chúng.

Con người sử dụng BVCB cho các mục đích kinh tế - xã hội khác nhau như phục vụ du lịch, bến đậu tàu thuyền, cảng cá, khai thác khoáng sản …[35]. Hơn nữa, BCVB còn được sử dụng gián tiếp như một biểu tượng văn hóa – xã hội [97]. Hệ thống quản lý của môi trường BCVB bao gồm các tương tác của chính quyền, tổ chức phi chính phủ, quy chế, chính sách và các chương trình nghiên cứu và hành động. Việc quản lý môi trường của BCVB bao gồm các nhân tố của quản lý bờ biển, quản lý tài nguyên thiên nhiên, giám sát ô nhiễm, quy hoạch sử dụng đất, quy hoạch môi trường và bảo tồn thiên nhiên.

Như vậy, nghiên cứu môi trường BCVB là nghiên cứu các đặc điểm của hệ thống tự nhiên cấu thành nên bãi trong mối quan hệ tác động qua lại với hệ thống kinh tế xã hội và hệ thống quản lý. Nghiên cứu môi trường BCVB còn cần đánh giá tác động qua lại giữa con người với BCVB, các sức ép từ hoạt động phát triển kinh tế - xã hội của con người đến môi trường BCVB. Bên cạnh đó, BCVB là vùng chuyển tiếp giữa lục địa và biển, chịu sự chi phối mạnh mẽ của sóng và thủy triều và các động lực nội, ngoại sinh khác như gió, mưa… do đó nghiên cứu môi trường BCVB cần đặt trong điều kiện động lực biển và vùng ven bờ thì mới thể hiện được hết bản chất môi trường của chúng. Mặt khác, hệ thống quản lý tác động đến BCVB thông qua việc giám sát, quản lý các hoạt động phát triển có tác động đến BCVB và môi trường bãi BCVB sẽ thay đổi theo hướng tiêu cực hay tích cực là do tính hiệu quả của các khung thể chế, chính sách.

Trong khi đó, tính hiệu quả của khung thể chế chính sách lại phụ thuộc rất nhiều vào sự hiểu biết của nhà quản lý về đối tượng cần quản lý. Từ các nhận định trên, nghiên cứu môi trường BCVB ven bờ Đông Bắc sẽ làm sáng tỏ các đặc điểm về hệ thống tự nhiên của môi trường BCVB, các sức ép hoạt động kinh tế - xã hội đến môi trường BCVB. Trên cơ sở hiểu biết về hệ thống, 13 mối quan hệ tương tác giữa các hợp phần trong hệ thống sẽ đề xuất được các giải pháp quản lý và sử dụng hợp lý tài nguyên BCVB Đông Bắc Việt Nam. Sử dụng hợp lý tài nguyên bãi cát ven biển Sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên là hình thức sử dụng nhu cầu sử dụng tài nguyên của xã hội hiện tại, vừa bảo đảm duy trì lâu dài các nguồn tài nguyên cho các thế hệ con cháu mai sau.

Xuất phát từ nhận định đó, sử dụng hợp lý tài nguyên BCVB là hình thức sử dụng vừa đáp ứng nhu cầu sử dụng và cung cấp dịch vụ cho xã hội, vừa quan tâm đến việc duy trì chức năng và giá trị sinh thái của hệ thống BCVB. Việc ngăn ngừa sự suy giảm và suy thoái chất lượng BCVB chỉ có thể đạt được thông qua việc khai thác và quản lý hiệu quả của con người. Để đạt được việc sử dụng hợp lý BCVB, các nguyên tắc khai thác sử dụng cần được giữ vững bao gồm: (1) Không khai thác vật liệu tạo bãi dưới bất cứ hình thức nào, trừ trường hợp phát hiện trong cát có khoáng vật nặng chứa nguyên tố phóng xạ tới mức gây ô nhiễm phóng xạ cho khu vực. (2) Tăng cường bảo tồn tự nhiên các giá trị di sản của BCVB, duy trì chức năng môi trường và chức năng sinh thái của BCVB.

(3) Sử dụng BCVB dưới hình thức khai thác không tiêu hao, tôn trọng sự nguyên vẹn cấu trúc vật chất và hình thể, phục vụ phát triển du lịch địa chất và du lịch sinh thái là sự lựa chọn hợp lý và sử dụng lâu bền nguồn tài nguyên này. (4) Khi sử dụng vào mục đích du lịch, không nên xây dựng cơ sở hạ tầng lớn phá vỡ cấu trúc không gian và cảnh quan bãi. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ MÔI TRƯỜNG BÃI CÁT VEN BIỂN 1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới BCVB hiện nay đang ngày càng nhận được nhiều sự quan tâm từ các nhà khoa học trên thế giới vì các nghiên cứu về BCVB đã chỉ ra vai trò và tầm quan trọng trong bảo vệ bờ biển và cân bằng các hệ sinh thái ven biển.