Mạng lưới quan hệ đổi mới mô hình kinh doanh và kết quả hoạt động của doanh nghiệp khởi nghiệp tại việt nam

Tài liệu nghiên cứu Mạng lưới quan hệ đổi mới mô hình kinh doanh và kết quả hoạt động của doanh nghiệp khởi nghiệp tại, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên

• Tác giả: Trần Nha Ghi
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Quang Thu
• Trường học: Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Quản trị
• Đề tài: Mạng Lưới Quan Hệ, Đổi Mới Mô Hình Kinh Doanh và Kết Quả Hoạt Động Của Doanh Nghiệp Khởi Nghiệp Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
• 1.1. Sự cần thiết của vấn đề nghiên cứu
• 1.2. Xuất phát từ nhu cầu thực tiễn
• 1.3. Xuất phát từ khoảng trống lý thuyết qua lược khảo các nghiên cứu thực nghiệm trên thế giới và ở Việt Nam
• 1.4. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.5. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.6. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.7. Phương pháp nghiên cứu
• 1.7.1. Phương pháp nghiên cứu định tính
• 1.7.2. Phương pháp nghiên cứu định lượng
• 1.8. Điểm mới của luận án
• 1.9. Ý nghĩa của đề tài nghiên cứu
• 1.9.1. Ý nghĩa về mặt thực tiễn
• 1.9.2. Ý nghĩa về mặt lý thuyết
• 1.10. Kết cấu của luận án
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU
• 2.1. Lý thuyết thể chế
• 2.1.1. Khái niệm về thể chế
• 2.1.2. Ứng dụng lý thuyết thể chế vào hoạt động khởi nghiệp
• 2.1.3. Đặc điểm của thể chế trong nền kinh tế chuyển đổi
• 2.2. Lý thuyết mạng lưới xã hội
• 2.2.1. Khái niệm mạng lưới (networking)
• 2.2.2. Góc độ tiếp cận lý thuyết mạng lưới quan hệ xã hội của luận án
• 2.3. Lý thuyết về sự đổi mới (Theory of Innovation)
• 2.3.1. Khái niệm về đổi mới
• 2.3.2. Phân loại đổi mới
• 2.3.3. Đổi mới mô hình kinh doanh
• 2.4. Các khái niệm về khởi nghiệp, doanh nghiệp khởi nghiệp đổi mới sáng tạo và sự hỗ trợ khởi nghiệp đổi mới sáng tạo
• 2.4.1. Khái niệm khởi nghiệp. Doanh nghiệp khởi nghiệp đổi mới sáng tạo
• 2.4.2. Sự hỗ trợ cho các doanh nghiệp khởi nghiệp đổi mới sáng tạo
• 2.5. Mô hình nghiên cứu và các giả thuyết
• 2.5.1. Các khái niệm nghiên cứu
• 2.5.2. Phát triển các giả thuyết nghiên cứu. Đề xuất mô hình nghiên cứu và tổng hợp các giả thuyết
• 2.6. Tóm tắt chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Giới thiệu chương 3
• 3.2. Quy trình nghiên cứu
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu định tính
• 3.3.1. Quy trình nghiên cứu định tính
• 3.3.2. Kết quả nghiên cứu định tính
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu định lượng
• 3.4.1. Phương pháp thu thập dữ liệu
• 3.4.2. Phương pháp chọn mẫu
• 3.4.3. Phương pháp phân tích số liệu
• 3.4.3.1. Phương pháp phân tích PLS-SEM
• 3.4.3.2. Đánh giá sơ bộ thang đo
• 3.4.3.3. Đánh giá hệ số tin cậy Cronbach’s Alpha
• 3.4.3.4. Phân tích yếu tố khám phá EFA
• 3.5. Mẫu nghiên cứu chính thức
• 3.6. Tóm tắt chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Giới thiệu chương 4
• 4.2. Đặc điểm mẫu nghiên cứu. Kiểm định thang đo
• 4.2.1. Kiểm định thang đo bằng hệ số tin cậy Cronbach’s Alpha
• 4.2.2. Phân tích yếu tố khám phá EFA
• 4.3. Đánh giá mô hình yếu tố phân cấp (các thành phần của BMI)
• 4.4. Đánh giá mô hình đo lường ở giai đoạn 2
• 4.5. Đánh giá mô hình cấu trúc
• 4.5.1. Đánh giá hệ số xác định có điều chỉnh (R2adj)
• 4.5.2. Đánh giá hiện tượng đa cộng tuyến
• 4.5.3. Đánh giá mức độ ảnh hưởng (f2)
• 4.5.4. Ước lượng hệ số đường dẫn và khoảng tin cậy. Dự đoán mức độ phù hợp Q2 sử dụng Blindfolding
• 4.6. Kiểm định giả thuyết. Mức độ tác động giữa các khái niệm nghiên cứu
• 4.7. Tóm tắt chương 4
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý QUẢN TRỊ
• 5.1. Giới thiệu chương
• 5.2. Mức độ đạt được mục tiêu nghiên cứu của luận án
• 5.3. Kết quả nghiên cứu
• 5.4. Đóng góp mới của nghiên cứu
• 5.5. Hàm ý quản trị
• 5.5.1. Phân tích biểu đồ quan hệ giữa mức độ quan trọng và hiệu suất của mạng lưới quan hệ và BMI đến kết quả hoạt động của DNKN
• 5.5.2. Tăng cường xây dựng mạng lưới quan hệ với các bên liên quan
• 5.5.3. Thúc đẩy đổi mới mô hình kinh doanh
• 5.5.4. Một số kiến nghị khác
• 5.5.5. Nguồn lực hỗ trợ cho DNKN tại Việt Nam
• 5.5.6. Biện pháp hỗ trợ khởi nghiệp của Chính phủ
• 5.5.7. Một số hàm ý quản trị khác cho người chủ/quản lý cấp cao của DNKN
• 5.6. Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Mạng Lưới Quan Hệ Kinh Doanh

Nghiên cứu về mạng lưới quan hệ kinh doanh ngày càng trở nên quan trọng trong bối cảnh kinh tế Việt Nam hiện nay. Các doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp khởi nghiệp, nhận thấy rằng việc xây dựng và duy trì một mạng lưới quan hệ vững chắc có thể mang lại nhiều lợi thế cạnh tranh. Mạng lưới quan hệ không chỉ giúp doanh nghiệp tiếp cận nguồn lực, thông tin mà còn mở ra cơ hội hợp tác và phát triển. Nghiên cứu này tập trung vào việc khám phá vai trò của mạng lưới quan hệ trong việc thúc đẩy đổi mới mô hình kinh doanh và nâng cao hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp tại Việt Nam. Việc hiểu rõ các yếu tố ảnh hưởng đến mạng lưới quan hệ và cách chúng tác động đến đổi mới sáng tạo là rất quan trọng để các doanh nghiệp có thể xây dựng chiến lược phù hợp.

1.1. Tầm quan trọng của mạng lưới quan hệ trong kinh doanh

Mạng lưới quan hệ đóng vai trò then chốt trong sự thành công của doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp khởi nghiệp. Một mạng lưới mạnh mẽ giúp doanh nghiệp tiếp cận các nguồn lực quan trọng như vốn, kiến thức, và cơ hội hợp tác. Mạng lưới quan hệ kinh doanh hiệu quả có thể tạo ra lợi thế cạnh tranh bền vững, giúp doanh nghiệp thích ứng nhanh chóng với thay đổi của thị trường. Các mối quan hệ với đối tác, khách hàng, và các bên liên quan khác đều đóng góp vào sự phát triển của doanh nghiệp.

1.2. Đổi mới mô hình kinh doanh và lợi thế cạnh tranh

Đổi mới mô hình kinh doanh (ĐMMH) là yếu tố then chốt để doanh nghiệp tạo ra và duy trì lợi thế cạnh tranh. Trong bối cảnh thị trường cạnh tranh khốc liệt, các doanh nghiệp cần liên tục tìm kiếm các phương pháp mới để cung cấp giá trị cho khách hàng và tối ưu hóa hoạt động. Đổi mới sáng tạo trong mô hình kinh doanh có thể giúp doanh nghiệp tạo ra sự khác biệt, thu hút khách hàng, và tăng cường hiệu quả hoạt động. Việc áp dụng các mô hình kinh doanh tại Việt Nam phù hợp với điều kiện địa phương cũng là một yếu tố quan trọng.

II. Thách Thức Nghiên Cứu Mạng Lưới và Đổi Mới Mô Hình

Mặc dù mạng lưới quan hệ và đổi mới mô hình kinh doanh mang lại nhiều lợi ích, các doanh nghiệp tại Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều thách thức trong việc xây dựng và khai thác chúng. Các rào cản về văn hóa, pháp lý, và nguồn lực có thể hạn chế khả năng phát triển mạng lưới quan hệ kinh doanh hiệu quả. Bên cạnh đó, việc đổi mới sáng tạo đòi hỏi sự đầu tư lớn về thời gian, tiền bạc, và nguồn nhân lực, điều mà không phải doanh nghiệp nào cũng có thể đáp ứng. Nghiên cứu này sẽ đi sâu vào phân tích các thách thức này và đề xuất các giải pháp để giúp doanh nghiệp vượt qua.

2.1. Rào cản trong xây dựng mạng lưới quan hệ kinh doanh

Việc xây dựng mạng lưới quan hệ kinh doanh hiệu quả tại Việt Nam gặp phải nhiều rào cản. Văn hóa kinh doanh Việt Nam có những đặc thù riêng, đòi hỏi sự tinh tế và khéo léo trong giao tiếp và xây dựng mối quan hệ. Các quy định pháp lý phức tạp và thiếu minh bạch cũng gây khó khăn cho doanh nghiệp trong việc hợp tác và phát triển quan hệ đối tác chiến lược. Ngoài ra, sự thiếu hụt về nguồn lực tài chính và nhân lực cũng là một trở ngại lớn.

2.2. Khó khăn trong đổi mới mô hình kinh doanh tại Việt Nam

Đổi mới mô hình kinh doanh đòi hỏi sự thay đổi tư duy và cách tiếp cận của doanh nghiệp. Nhiều doanh nghiệp Việt Nam còn thiếu kinh nghiệm và kiến thức về đổi mới sáng tạo. Việc áp dụng các mô hình kinh doanh mới cũng gặp khó khăn do sự thiếu hụt về công nghệ và cơ sở hạ tầng. Hơn nữa, sự bảo thủ và ngại thay đổi của một số nhà quản lý cũng là một rào cản lớn.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Mạng Lưới Quan Hệ Doanh Nghiệp

Nghiên cứu này sử dụng kết hợp phương pháp định tính và định lượng để phân tích mạng lưới quan hệ và đổi mới mô hình kinh doanh tại Việt Nam. Phương pháp định tính được sử dụng để thu thập thông tin chi tiết về kinh nghiệm và quan điểm của các doanh nghiệp. Phương pháp định lượng được sử dụng để đo lường và kiểm định các giả thuyết về mối quan hệ giữa mạng lưới quan hệ, đổi mới sáng tạo, và hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp cái nhìn toàn diện về vấn đề này.

3.1. Nghiên cứu định tính về mạng lưới quan hệ

Nghiên cứu định tính được thực hiện thông qua phỏng vấn sâu các chủ doanh nghiệp và nhà quản lý cấp cao để thu thập thông tin chi tiết về cách họ xây dựng và duy trì mạng lưới quan hệ. Các cuộc phỏng vấn tập trung vào việc khám phá các yếu tố ảnh hưởng đến sự thành công của mạng lưới quan hệ kinh doanh, các thách thức mà doanh nghiệp gặp phải, và các giải pháp mà họ đã áp dụng. Dữ liệu thu thập được sẽ giúp hiểu rõ hơn về bản chất và vai trò của mạng lưới quan hệ trong bối cảnh Việt Nam.

3.2. Nghiên cứu định lượng về đổi mới mô hình kinh doanh

Nghiên cứu định lượng sử dụng khảo sát để thu thập dữ liệu từ một mẫu lớn các doanh nghiệp tại Việt Nam. Khảo sát tập trung vào việc đo lường mức độ đổi mới mô hình kinh doanh, chất lượng mạng lưới quan hệ, và hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp. Dữ liệu thu thập được sẽ được phân tích bằng các phương pháp thống kê để kiểm định các giả thuyết về mối quan hệ giữa các biến số. Kết quả phân tích sẽ cung cấp bằng chứng thực nghiệm về vai trò của mạng lưới quan hệ trong việc thúc đẩy đổi mới sáng tạo và nâng cao hiệu quả hoạt động.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Mạng Lưới và Đổi Mới tại Việt Nam

Kết quả nghiên cứu này có nhiều ứng dụng thực tiễn cho các doanh nghiệp, nhà hoạch định chính sách, và các tổ chức hỗ trợ khởi nghiệp tại Việt Nam. Doanh nghiệp có thể sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chiến lược phát triển kinh doanh hiệu quả hơn, tập trung vào việc xây dựng và khai thác mạng lưới quan hệ. Nhà hoạch định chính sách có thể sử dụng kết quả nghiên cứu để thiết kế các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp phù hợp hơn, tạo điều kiện thuận lợi cho đổi mới sáng tạo. Các tổ chức hỗ trợ khởi nghiệp có thể sử dụng kết quả nghiên cứu để cung cấp các dịch vụ tư vấn và đào tạo hiệu quả hơn, giúp doanh nghiệp vượt qua các thách thức.

4.1. Hàm ý quản trị cho doanh nghiệp khởi nghiệp

Nghiên cứu này cung cấp các hàm ý quản trị quan trọng cho doanh nghiệp khởi nghiệp tại Việt Nam. Các doanh nghiệp cần nhận thức rõ vai trò của mạng lưới quan hệ trong việc tiếp cận nguồn lực và cơ hội. Họ cần chủ động xây dựng và duy trì mạng lưới quan hệ kinh doanh với các đối tác, khách hàng, và các bên liên quan khác. Đồng thời, họ cần liên tục tìm kiếm các phương pháp đổi mới mô hình kinh doanh để tạo ra sự khác biệt và lợi thế cạnh tranh.

4.2. Kiến nghị chính sách hỗ trợ doanh nghiệp đổi mới

Nghiên cứu này đề xuất một số kiến nghị chính sách để hỗ trợ doanh nghiệp đổi mới tại Việt Nam. Chính phủ cần tạo ra một môi trường kinh doanh thuận lợi hơn, giảm thiểu các rào cản pháp lý và hành chính. Cần tăng cường các chương trình hỗ trợ tài chính và kỹ thuật cho doanh nghiệp khởi nghiệp. Đồng thời, cần khuyến khích sự hợp tác giữa doanh nghiệp, trường đại học, và các tổ chức nghiên cứu để thúc đẩy đổi mới sáng tạo.

V. Kết Luận Tương Lai Mạng Lưới Quan Hệ Kinh Doanh Việt Nam

Nghiên cứu về mạng lưới quan hệ và đổi mới mô hình kinh doanh tại Việt Nam vẫn còn nhiều tiềm năng phát triển. Các nghiên cứu trong tương lai có thể tập trung vào việc khám phá các yếu tố văn hóa và xã hội ảnh hưởng đến mạng lưới quan hệ, vai trò của công nghệ trong việc xây dựng và duy trì mạng lưới quan hệ, và tác động của mạng lưới quan hệ đến sự phát triển bền vững của doanh nghiệp. Kết quả nghiên cứu sẽ đóng góp vào sự phát triển của lý thuyết và thực tiễn về quản trị mạng lưới và đổi mới sáng tạo tại Việt Nam.

5.1. Hướng nghiên cứu tiếp theo về mạng lưới quan hệ

Các nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc khám phá các yếu tố văn hóa và xã hội ảnh hưởng đến mạng lưới quan hệ tại Việt Nam. Cần tìm hiểu sâu hơn về cách các giá trị văn hóa, chuẩn mực xã hội, và quan hệ cá nhân tác động đến quá trình xây dựng và duy trì mạng lưới quan hệ kinh doanh. Nghiên cứu cũng có thể tập trung vào việc so sánh mạng lưới quan hệ giữa các vùng miền khác nhau tại Việt Nam để tìm ra các đặc điểm riêng biệt.

5.2. Tác động của mạng xã hội doanh nghiệp đến kinh doanh

Nghiên cứu cũng có thể tập trung vào vai trò của công nghệ, đặc biệt là mạng xã hội doanh nghiệp, trong việc xây dựng và duy trì mạng lưới quan hệ. Cần tìm hiểu cách các nền tảng trực tuyến có thể giúp doanh nghiệp kết nối với đối tác, khách hàng, và các bên liên quan khác. Nghiên cứu cũng có thể tập trung vào việc đánh giá hiệu quả của các công cụ quản trị mạng lưới trực tuyến trong việc cải thiện hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh phát triển kinh tế tại các quốc gia đang trong giai đoạn chuyển đổi phản ánh sự phát triển mạnh mẽ của khu vực kinh tế tư nhân. Tại Việt Nam, khoảng 97% doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs) đóng góp tới 40% ngân sách Nhà nước và tạo việc làm cho 50% lực lượng lao động (Nguyễn Trọng Hoài, 2016). Khởi sự kinh doanh đóng vai trò hạt nhân trong việc tái tạo và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế (Gartner, 1985). Tuy nhiên, các doanh nghiệp khởi nghiệp (DNKN) phải đối mặt với tỷ lệ đào thải khắc nghiệt do "gánh nặng của tính mới" (liability of newness). Theo báo cáo Chỉ số Khởi nghiệp Toàn cầu: "Tỷ lệ duy trì hoạt động kinh doanh sau khi khởi sự dưới 3,5 năm chiếm 20,8% (GEM, 2017)", đồng nghĩa với gần 80% DNKN không thể vượt qua giai đoạn sống còn ban đầu dù Chính phủ đã ban hành nhiều khung chính sách hỗ trợ như Quyết định số 844/QĐ-TTg và Nghị định số 39/2018/NĐ-CP.

Khoảng trống nghiên cứu then chốt xuất phát từ sự thiếu hụt các nghiên cứu thực nghiệm đo lường đồng thời và kiểm định đa chiều mối quan hệ tương tác giữa mạng lưới quan hệ xã hội, đổi mới mô hình kinh doanh (Business Model Innovation - BMI) và kết quả hoạt động của DNKN (Start-up Performance - STARTPERF). Mặc dù các nghiên cứu trước đây đã phân tích riêng lẻ tác động của mạng lưới đến đổi mới (Wu, 2011; Gao & cộng sự, 2017) hoặc ảnh hưởng của đổi mới đến hiệu quả hoạt động (Atalay & cộng sự, 2013; Kafetzopoulos & Psomas, 2015), vai trò trung gian can thiệp của cấu trúc BMI phân cấp đa tầng vẫn chưa được khai phá hoàn chỉnh trong bối cảnh thể chế chuyển đổi.

Luận án tiến sĩ của nghiên cứu sinh Trần Nha Ghi (2019) tại Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh (dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Nguyễn Quang Thu và TS. Ngô Quang Huân) tập trung giải quyết bốn câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

1. Mối quan hệ tương tác giữa mạng lưới quan hệ, BMI và kết quả hoạt động của DNKN được định hình như thế nào?
2. Mạng lưới quan hệ có tác động trực tiếp đến kết quả hoạt động và tác động gián tiếp thông qua vai trò trung gian của BMI hay không?
3. Tính năng động của thị trường (Environmental Dynamism) có đóng vai trò điều tiết mối quan hệ giữa BMI và kết quả hoạt động của DNKN hay không?
4. Những hàm ý quản trị chiến lược nào có thể được rút ra nhằm hỗ trợ DNKN tối ưu hóa vốn xã hội và tái cấu trúc mô hình kinh doanh?

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự giao thoa liên ngành giữa Lý thuyết Thể chế (North, 1990; Peng, 2000), Lý thuyết Mạng lưới Xã hội (Granovetter, 1973; Burt, 1992), Lý thuyết Đổi mới (Schumpeter, 1943; OECD, 2005) và Lý thuyết VARIM (Afuah, 2014). Phạm vi nghiên cứu khảo sát trực tiếp các nhà sáng lập, chủ doanh nghiệp và nhà quản lý cấp cao của 150 DNKN đổi mới sáng tạo có thời gian hoạt động dưới 5 năm tại trung tâm kinh tế trọng điểm phía Nam (TP. Hồ Chí Minh, Bình Dương, Đồng Nai, Bà Rịa - Vũng Tàu). Nghiên cứu mang lại đóng góp đột phá khi kiểm định thành công mô hình cấu trúc bậc cao của BMI, làm rõ cơ chế bù đắp khoảng trống thể chế bằng mạng lưới quan hệ nhằm nâng cao năng lực sống sót và tăng trưởng của DNKN.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế cho thấy sự giao thoa của hai dòng nghiên cứu chủ đạo: dòng nghiên cứu về vốn quan hệ/mạng lưới xã hội và dòng nghiên cứu về đổi mới mô hình kinh doanh. Dòng nghiên cứu mạng lưới xã hội bắt nguồn từ các luận điểm kinh điển của Granovetter (1973) về "sức mạnh của các liên kết yếu" và Burt (1992) về "lỗ hổng cấu trúc" (structural holes), chỉ ra rằng vị trí mạng lưới giúp doanh nghiệp tiếp cận thông tin bất đối xứng và nguồn lực khan hiếm. Trong bối cảnh kinh tế chuyển đổi, Peng & Luo (2000) cùng Su & cộng sự (2015) nhấn mạnh các mối quan hệ liên kết với cơ quan quản lý nhà nước và đối tác thương mại đóng vai trò như cơ chế thay thế cho các thiết chế thị trường chưa hoàn thiện.

Song song đó, dòng nghiên cứu về BMI phát triển từ nền tảng của Zott & Amit (2007, 2008) và Teece (2010), định nghĩa BMI là sự tái cấu trúc toàn diện hệ thống hoạt động nhằm tạo ra và chiếm lĩnh giá trị mới. Foss & Saebi (2016) đã hệ thống hóa 15 năm nghiên cứu BMI và chỉ ra 4 dòng nghiên cứu tương lai: (1) Cấu trúc khái niệm BMI, (2) Tiền tố và hậu tố của BMI, (3) Các biến điều tiết trung gian, và (4) Tác động biên của BMI. Tuy nhiên, y văn hiện hữu tồn tại những tranh luận học thuật sâu sắc và mâu thuẫn về tác động thực tế của BMI lên kết quả hoạt động của doanh nghiệp:

• Trường phái tác động tích cực: Zott & Amit (2008), Aspara & cộng sự (2010), Guo & cộng sự (2017) và Anwar (2018) lập luận rằng BMI tạo ra lợi thế cạnh tranh động vượt trội, giúp doanh nghiệp thiết lập rào cản độc quyền tạm thời và gia tăng tỷ suất sinh lời vượt trội.
• Trường phái tác động không đáng kể hoặc tiêu cực: Patzelt & cộng sự (2008) không tìm thấy mối liên hệ có ý nghĩa thống kê giữa BMI và hiệu quả hoạt động; trong khi Halecker & cộng sự (2014) và Hamelink & Opdenakker (2018) chỉ ra rằng việc tái cấu trúc mô hình kinh doanh trong điều kiện nguồn lực hạn chế có thể gây phân tán năng lực cốt lõi, gia tăng chi phí chuyển đổi và làm tăng nguy cơ sụp đổ của DNKN.

       [MẠNG LƯỚI QUAN HỆ]
     [ĐỔI MỚI MÔ HÌNH KINH DOANH - BMI (HCM Type II)]
       [KẾT QUẢ HOẠT ĐỘNG CỦA DNKN (STARTPERF)]

So sánh với các công trình quốc tế tiêu biểu:

• Nghiên cứu của Guo & cộng sự (2013) tại thị trường Trung Quốc xem xét tác động của vốn con người và vốn xã hội lên BMI, nhưng chỉ tiếp cận BMI dưới dạng thang đo đơn hướng (unidimensional reflective construct) 9 biến quan sát dựa trên mô hình thiết kế của Zott & Amit (2007).
• Nghiên cứu của Anwar & Shah (2018) tại Pakistan khảo sát quan hệ chính trị, tài chính và đối tác lên BMI của các SMEs, tuy nhiên vẫn sử dụng cấu trúc thang đo đơn hướng và chưa làm rõ cơ chế can thiệp của từng thành phần BMI lên hiệu quả tài chính và phi tài chính của DNKN.

Luận án của Trần Nha Ghi (2019) định vị chính xác tại điểm giao thoa chưa được giải quyết: mở rộng mô hình yếu tố phân cấp bậc hai (Type II Reflective-Formative HCM) của Clauss (2017) vào môi trường khởi nghiệp đổi mới sáng tạo Việt Nam, đồng thời tích hợp lý thuyết thể chế để lý giải cách thức các dạng liên kết mạng lưới thúc đẩy từng thành phần cụ thể của BMI.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mang lại những bước tiến lý thuyết quan trọng, mở rộng phạm vi ứng dụng của các lý thuyết quản trị kinh doanh vào bối cảnh các nền kinh tế mới nổi:

Thứ nhất, nghiên cứu đóng góp vào Lý thuyết Thể chế (Institutional Theory) của North (1990), Scott (1995) và Peng (2000). Luận án chứng minh rằng trong môi trường chuyển đổi nơi "khoảng trống thể chế" (institutional voids) còn tồn tại, mạng lưới quan hệ không chính thức hoạt động như một chiến lược thể chế hóa phi chính thức. Điều này giúp DNKN đạt được "tính chính danh" (legitimacy) theo hai chiều kích: chính danh nhận thức (cognitive legitimacy) và chính danh chính trị - xã hội (socio-political legitimacy) (Aldrich & Fiol, 1994), từ đó tiếp cận các nguồn lực được bảo hộ để thúc đẩy đổi mới.

Thứ hai, nghiên cứu mở rộng Lý thuyết Mạng lưới Xã hội (Social Network Theory) của Burt (1992) và Granovetter (1985). Bằng việc chia tách mạng lưới quan hệ thành 3 chiều kích riêng biệt (quan hệ với cán bộ Chính phủ, quan hệ xã hội, và quan hệ với đối tác kinh doanh), luận án chỉ ra tính bất đối xứng trong cơ chế tác động của từng loại hình liên kết lên các cấu phần đổi mới mô hình kinh doanh, vượt qua cách nhìn nhận gộp chung vốn xã hội trước đây.

Thứ ba, nghiên cứu bổ sung luận cứ thực nghiệm vững chắc cho Lý thuyết VARIM của Afuah (2014) và Lý thuyết Đổi mới của Schumpeter (1943). Luận án xác lập rằng BMI không phải là một khối đơn nhất mà là tập hợp đa chiều có cấu trúc thứ bậc, đóng vai trò biến trung gian chuyển hóa các tài nguyên mạng lưới thành kết quả hoạt động vượt trội cho DNKN.

Mô hình lý thuyết thiết lập các giả thuyết nghiên cứu chính:

• H1a, H1b, H1c: Quan hệ với cán bộ Chính phủ, quan hệ xã hội, quan hệ với đối tác kinh doanh có tác động tích cực cùng chiều đến kết quả hoạt động của DNKN.
• H2a, H2b, H2c: Quan hệ với cán bộ Chính phủ có tác động tích cực cùng chiều đến Đổi mới giá trị sáng tạo (VCI), Đổi mới giá trị cung cấp (VPI) và Đổi mới giá trị nắm giữ (VCIN).
• H3a, H3b, H3c: Quan hệ xã hội có tác động tích cực cùng chiều đến VCI, VPI và VCIN.
• H4a, H4b, H4c: Quan hệ với đối tác kinh doanh có tác động tích cực cùng chiều đến VCI, VPI và VCIN.
• H5a, H5b, H5c: Các thành phần VCI, VPI, VCIN của BMI có tác động tích cực cùng chiều đến kết quả hoạt động của DNKN.
• H6: Tính năng động của thị trường điều tiết mối quan hệ giữa BMI và kết quả hoạt động của DNKN.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa lý thuyết: Lý thuyết Thể chế $\rightarrow$ Lý thuyết Mạng lưới Xã hội $\rightarrow$ Khung đo lường BMI của Clauss (2017) $\rightarrow$ Lý thuyết VARIM $\rightarrow$ Kết quả hoạt động DNKN.

Cách tiếp cận phân tích mang tính đột phá khi mô hình hóa BMI dưới dạng Mô hình yếu tố phân cấp bậc hai (Hierarchical Component Model - Type II: Reflective-Formative) gồm 3 thành phần bậc hai và 10 thành phần bậc một:

1. Đổi mới giá trị sáng tạo (Value Creation Innovation - VCI): Đo lường khả năng cấu trúc lại các nguồn lực nội bộ và liên kết đối tác, gồm 4 cấu phần bậc một: Năng lực mới (New capabilities - CAP), Công nghệ/thiết bị mới (New technologies/equipment - TEC), Đối tác mới (New partnerships - PART), và Quy trình/cấu trúc mới (New processes/structures - PRO).
2. Đổi mới giá trị cung cấp (Value Proposition Innovation - VPI): Đo lường sự thay đổi trong cách thức tiếp cận khách hàng và giải pháp giá trị, gồm 4 cấu phần bậc một: Sản phẩm/dịch vụ mới (New offerings - OFF), Khách hàng/thị trường mới (New customers/markets - MARK), Kênh phân phối mới (New channels - CHAL), và Mối quan hệ với khách hàng mới (New customer relationships - REL).
3. Đổi mới giá trị nắm giữ (Value Capture Innovation - VCIN): Đo lường phương thức tối ưu hóa dòng tiền và chi phí, gồm 2 cấu phần bậc một: Mô hình doanh thu mới (New revenue models - REV) và Cấu trúc chi phí mới (New cost structures - COST).

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác lập chặt chẽ: áp dụng cho các doanh nghiệp khởi nghiệp đổi mới sáng tạo có độ tuổi hoạt động $\le 5$ năm, vận hành trong nền kinh tế chuyển đổi với đặc trưng thể chế chính thống đang trong quá trình hoàn thiện.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu theo đuổi trường phái nhận thức luận thực chứng hậu kỳ (Post-positivism / Critical Realism), kết hợp thiết kế nghiên cứu hỗn hợp tuần tự (Sequential Mixed Methods Design):

• Giai đoạn 1 - Nghiên cứu định tính khám phá: Thực hiện phỏng vấn sâu cá nhân (in-depth semi-structured interviews) với các chuyên gia đầu ngành, nhà nghiên cứu khởi nghiệp và các sáng lập viên DNKN tiêu biểu nhằm điều chỉnh ngữ cảnh hóa (contextualization) hệ thống thang đo quốc tế cho phù hợp với môi trường pháp lý và văn hóa kinh doanh Việt Nam.
• Giai đoạn 2 - Nghiên cứu định lượng: Gồm nghiên cứu sơ bộ ($n = 50$) để sàng lọc biến quan sát và nghiên cứu chính thức ($N = 150$) để kiểm định mô hình đo lường và mô hình cấu trúc.
• Đơn vị phân tích (Unit of Analysis): Doanh nghiệp khởi nghiệp đổi mới sáng tạo.
• Đơn vị quan sát (Unit of Observation): Chủ sở hữu, người đại diện pháp luật, thành viên ban giám đốc, nhà sáng lập trực tiếp điều hành DNKN.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu tuân thủ các tiêu chuẩn học thuật nghiêm ngặt:

• Chiến lược chọn mẫu: Kết hợp chọn mẫu định mức và chọn mẫu thuận tiện có chọn lọc từ danh bạ các vườn ươm doanh nghiệp, hiệp hội khởi nghiệp (Startup Vietnam Foundation - SVF, các trung tâm hỗ trợ thanh niên khởi nghiệp BSSC) và Sở Khoa học & Công nghệ tại các tỉnh thành phía Nam. Tiêu chí lựa chọn: DNKN hoạt động không quá 5 năm (theo Quyết định số 844/QĐ-TTg), có yếu tố đổi mới công nghệ hoặc mô hình vận hành.
• Quy trình kiểm định thang đo:
  • Đánh giá độ tin cậy nhất quán nội tại qua hệ số Cronbach's Alpha ($\alpha > 0.70$).
  • Phân tích nhân tố khám phá (Exploratory Factor Analysis - EFA) với phép trích Principal Axis Factoring và phép xoay Promax/Varimax nhằm kiểm tra tính đơn hướng.
  • Đánh giá mô hình đo lường bậc một và bậc hai: Độ tin cậy tổng hợp (Composite Reliability - $CR > 0.70$), Tổng phương sai trích (Average Variance Extracted - $AVE > 0.50$), Hệ số tải ngoài chuẩn hóa (Outer Loadings $> 0.708$).
  • Đánh giá giá trị phân biệt bằng tiêu chuẩn Fornell - Larcker (căn bậc hai của AVE lớn hơn tất cả các hệ số tương quan giữa các cấu trúc tiềm ẩn).

Data và phân tích

Phân tích dữ liệu định lượng sử dụng kỹ thuật Mô hình hóa Cấu trúc Tuyến tính Bình phương Tối thiểu Từng phần (PLS-SEM) trên phần mềm SmartPLS. Phương pháp này được lựa chọn do tính ưu việt vượt trội trong việc xử lý mô hình phức tạp có cấu trúc bậc hai dạng nguyên nhân (formative constructs) và tối ưu hóa năng lực dự báo trong điều kiện quy mô mẫu vừa và nhỏ ($N = 150$).

Quy trình phân tích PLS-SEM:
[Làm sạch dữ liệu N=150] 
[Kiểm định Cronbach's Alpha & EFA]
[Đánh giá Mô hình Đo lường Giai đoạn 1 & 2 (Outer Model: CR, AVE, Fornell-Larcker)]
[Kiểm tra Hiện tượng Đa cộng tuyến (VIF < 3.3)]
[Đánh giá Mô hình Cấu trúc (Inner Model: Path Coefficients, R²adj, f², Q² Blindfolding)]
[Kiểm định Giả thuyết qua PLS Non-parametric Bootstrapping (5000 resamples)]

Các chỉ số kiểm định chất lượng mô hình:

• Kiểm tra đa cộng tuyến: Hệ số phóng đại phương sai (VIF) của tất cả các biến chỉ báo và biến tiềm ẩn đều nằm trong ngưỡng an toàn ($VIF < 3.3$), loại trừ nguy cơ sai lệch ước lượng do đa cộng tuyến.
• Năng lực giải thích và dự báo: Đánh giá hệ số xác định hiệu chỉnh ($R^2_{adj}$), hệ số tác động ($f^2$) và hệ số dự báo liên quan ($Q^2$) thông qua quy trình Blindfolding.
• Kiểm định tham số: Sử dụng kỹ thuật PLS Non-parametric Bootstrapping với 5.000 mẫu lặp lại nhằm ước lượng hệ số đường dẫn ($\beta$), giá trị thống kê $t$-value, giá trị $p$-value và khoảng tin cậy 95% có hiệu chỉnh độ lệch (bias-corrected confidence intervals).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả phân tích định lượng từ 150 DNKN mang lại những phát hiện thực nghiệm mang tính bước ngoặt:

1. Tác động trực tiếp đa diện của Mạng lưới quan hệ đến Kết quả hoạt động: Cả ba dạng liên kết mạng lưới đều có mối quan hệ đồng biến có ý nghĩa thống kê với kết quả hoạt động của DNKN:

   • Mối quan hệ với cán bộ Chính phủ có ảnh hưởng tích cực đến kết quả hoạt động ($\beta > 0, p < 0.05$).
   • Mối quan hệ xã hội (gia đình, bạn bè, đồng nghiệp) đóng vai trò nền tảng hỗ trợ tài nguyên ban đầu ($\beta > 0, p < 0.01$).
   • Mối quan hệ với đối tác kinh doanh (nhà cung cấp, khách hàng, đối thủ) thể hiện mức độ thúc đẩy mạnh mẽ đến hiệu quả hoạt động kinh doanh.

2. Cơ chế tác động phân hóa của Mạng lưới quan hệ lên các thành phần BMI:

   • Quan hệ với cán bộ Chính phủ tác động tích cực có ý nghĩa thống kê lên toàn bộ 3 thành phần của BMI: Đổi mới giá trị sáng tạo (VCI), Đổi mới giá trị cung cấp (VPI) và Đổi mới giá trị nắm giữ (VCIN).
   • Quan hệ với đối tác kinh doanh thúc đẩy mạnh mẽ Đổi mới giá trị sáng tạo (VCI) và Đổi mới giá trị cung cấp (VPI), nhưng không tác động đáng kể đến Đổi mới giá trị nắm giữ (VCIN).
   • Quan hệ xã hội chỉ có tác động tích cực có ý nghĩa đến Đổi mới giá trị cung cấp (VPI), không tác động có ý nghĩa thống kê đến VCI và VCIN.

3. Vai trò trung gian cốt lõi của BMI: Các thành phần của BMI (VCI, VPI, VCIN) đều đóng góp tích cực và trực tiếp vào việc nâng cao kết quả hoạt động của DNKN ($p < 0.05$). Đổi mới mô hình kinh doanh chính là chiếc cầu nối chuyển hóa các quan hệ phi chính thức bên ngoài thành năng lực cạnh tranh nội tại.

4. Phát hiện ngược kỳ vọng (Counter-intuitive / Negative Finding):

   • Tính năng động của thị trường (Environmental Dynamism) KHÔNG đóng vai trò điều tiết có ý nghĩa thống kê trong mối quan hệ giữa BMI và kết quả hoạt động của DNKN (giả thuyết H6 bị bác bỏ).
   • Giải thích lý thuyết: Khác với các doanh nghiệp trưởng thành tại các quốc gia phát triển (nơi thị trường năng động buộc doanh nghiệp phải liên tục điều chỉnh BMI để duy trì hiệu quả), đối với các DNKN tại Việt Nam, việc thực hiện BMI là một yêu cầu sống còn nội tại bất kể thị trường biến động nhanh hay chậm. Doanh nghiệp mới thành lập bắt buộc phải sáng tạo giá trị và tối ưu chi phí để vượt qua ngưỡng tồn tại 3,5 năm đầu, khiến vai trò điều tiết của môi trường bên ngoài bị triệt tiêu.

Implications đa chiều

Hàm ý lý thuyết (Theoretical Implications)

Nghiên cứu khẳng định tính hợp lệ của mô hình phân cấp bậc hai (Type II HCM) của Clauss (2017) trong việc đo lường BMI tại các thị trường mới nổi. Đồng thời, công trình cung cấp bằng chứng thực nghiệm xác thực luận điểm của Peng & Heath (1996): "Trong tình huống thể chế chính thống thất bại thì thể chế không chính thống sẽ ra đời để giảm bớt sự không chắc chắn và cung cấp sự kiên định cho các cá nhân và tổ chức".

Hàm ý phương pháp luận (Methodological Implications)

Quy trình áp dụng PLS-SEM với kỹ thuật phân tích mô hình bậc cao (Higher-Order Constructs - HOCs) và quy trình Bootstrapping 5000 lần cung cấp chuẩn mực thực hành phương pháp luận tin cậy cho các nghiên cứu tiếp theo về quản trị chiến lược và khởi nghiệp tại Việt Nam.

Hàm ý quản trị thực tiễn cho Nhà sáng lập / Cấp quản lý DNKN

• Xây dựng mạng lưới quan hệ có chủ đích (Strategic Networking): Không thể coi nhẹ quan hệ với cơ quan quản lý. Việc chủ động kết nối với cán bộ các Sở Khoa học & Công nghệ, Sở Kế hoạch & Đầu tư giúp DNKN nắm bắt sớm các gói tài trợ, giải quyết vướng mắc pháp lý và thủ tục bảo hộ sở hữu trí tuệ.
• Tiếp cận BMI toàn diện: Tránh bẫy "chỉ tập trung vào sản phẩm" (product-centric trap). DNKN cần đồng thời triển khai:
  • Đổi mới giá trị sáng tạo: Thiết lập quan hệ đối tác chiến lược để chia sẻ chi phí R&D và ứng dụng công nghệ mới.
  • Đổi mới giá trị cung cấp: Xây dựng kênh phân phối số và cá nhân hóa trải nghiệm khách hàng.
  • Đổi mới giá trị nắm giữ: Đa dạng hóa mô hình thu phí (subscription, freemium) và tối ưu hóa cấu trúc chi phí vận hành.

Hàm ý chính sách vĩ mô cho các Cơ quan Quản lý Nhà nước

• Chuyển đổi từ cơ chế "hỗ trợ thụ động" sang "hỗ trợ chủ động": Các Sở, Ban ngành cần xây dựng cổng thông tin tập trung, minh bạch hóa quy trình tiếp cận vốn vay ưu đãi và cơ sở ươm tạo theo Nghị định 39/2018/NĐ-CP.
• Phát triển các không gian làm việc chung (coworking spaces) và trung tâm ươm tạo công lập đạt chuẩn, tạo môi trường kết nối trực tiếp giữa DNKN với các đối tác cung ứng và chuyên gia pháp lý.

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những kết quả đột phá, luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn học thuật sau:

1. Thiết kế nghiên cứu cắt ngang (Cross-sectional Design): Dữ liệu được thu thập tại một thời điểm duy nhất, do đó chưa phản ánh được tính biến đổi động (dynamic evolution) và các giai đoạn xoay trục (pivot) mô hình kinh doanh của DNKN theo thời gian.
2. Quy mô và phạm vi mẫu nghiên cứu: Kích thước mẫu chính thức ($N = 150$) tập trung chủ yếu tại vùng kinh tế trọng điểm phía Nam (TP. Hồ Chí Minh và các tỉnh lân cận). Tính đại diện có thể bị giới hạn khi suy rộng ra toàn bộ hệ sinh thái khởi nghiệp cả nước, đặc biệt là khu vực phía Bắc và miền Trung.
3. Đo lường kết quả hoạt động: Do đặc thù các DNKN chưa niêm yết và không bắt buộc công khai báo cáo tài chính kiểm toán, dữ liệu kết quả hoạt động (STARTPERF) chủ yếu dựa trên đánh giá chủ quan của nhà quản lý thông qua thang đo Likert (perceptual measures).

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Nghiên cứu theo chiều dọc (Longitudinal Study): Thực hiện theo dõi mẫu DNKN qua nhiều giai đoạn (từ 1 đến 5 năm) để đo lường tác động dài hạn của từng pha chuyển dịch mô hình kinh doanh lên sự sống còn của doanh nghiệp.
• Mở rộng phạm vi địa lý và phân tích đa nhóm (Multi-group Analysis): Mở rộng mẫu trên toàn quốc và tiến hành so sánh chuyên sâu giữa các ngành công nghệ cao (Fintech, Edtech, AI) với các ngành kinh doanh truyền thống.
• Bổ sung các biến trung gian và điều tiết mới: Xem xét tác động của Năng lực động (Dynamic Capabilities), Định hướng kinh doanh (Entrepreneurial Orientation) và Vốn tâm lý của nhà sáng lập (Founder's Psychological Capital).

Tác động và ảnh hưởng

Luận án mang lại tác động sâu rộng trên cả phương diện học thuật và thực tiễn:

• Tác động học thuật: Đặt nền móng tài liệu tham khảo chuẩn mực tại Việt Nam về tích hợp lý thuyết thể chế và mô hình phân cấp BMI của Clauss (2017). Công trình được dự báo sẽ tạo ra số lượng trích dẫn học thuật đáng kể trong các nghiên cứu tiến sĩ và thạc sĩ chuyên ngành Quản trị Kinh doanh.
• Tác động đến Hệ sinh thái Khởi nghiệp và R&D Doanh nghiệp: Cung cấp khung đánh giá thực chứng giúp các quỹ đầu tư mạo hiểm (Venture Capitals) và các tổ chức thúc đẩy kinh doanh (Accelerators/Incubators) thẩm định chất lượng mô hình kinh doanh của các dự án khởi nghiệp trước khi giải ngân vốn.
• Tác động chính sách: Cung cấp căn cứ khoa học xác đáng cho Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Kế hoạch và Đầu tư trong việc điều chỉnh và thực thi hiệu quả Đề án 844, đảm bảo các nguồn lực tài khóa và cơ sở hạ tầng đến được đúng đối tượng DNKN có tiềm năng đổi mới mô hình kinh doanh.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Kế thừa bộ thang đo thang bậc hai đã được chuẩn hóa và kiểm định độ tin cậy; lấp đầy khoảng trống lý thuyết về mối quan hệ giữa mạng lưới và cấu trúc 10 thành phần của BMI trong nền kinh tế chuyển đổi.
• Chủ doanh nghiệp và Nhà sáng lập Khởi nghiệp: Nhận diện rõ vai trò then chốt của việc kết nối với cán bộ Chính phủ và đối tác chiến lược để tìm kiếm tài nguyên thực hiện BMI, giúp tối ưu hóa cấu trúc doanh thu - chi phí và nâng tỷ lệ sống sót vượt qua cột mốc 3,5 năm đầu đời.
• Các Nhà hoạch định Chính sách và Quản lý Nhà nước: Có bằng chứng thực nghiệm cụ thể để thiết kế các chính sách công bám sát thực tiễn, đơn giản hóa thủ tục hành chính, bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ và xây dựng các chương trình tư vấn mô hình kinh doanh chuyên biệt cho DNKN.
• Các Tổ chức Trung gian (Vườn ươm, Quỹ đầu tư, Hiệp hội Doanh nghiệp): Sử dụng khung phân tích VARIM và BMI để tư vấn, đào tạo kỹ năng quản trị và kết nối nguồn lực cho các startup thành viên.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và lý thuyết nào đã được mở rộng?

Đóng góp độc đáo nhất là việc tích hợp thành công Lý thuyết Thể chế (Peng, 2000; North, 1990) và Lý thuyết Mạng lưới Xã hội (Burt, 1992) để giải thích cơ chế hình thành các nguồn lực bên ngoài phục vụ cho việc đổi mới mô hình kinh doanh tại một nền kinh tế chuyển đổi. Luận án mở rộng khung đo lường BMI của Clauss (2017) bằng việc chứng minh rằng mạng lưới quan hệ tác động phân hóa lên ba chiều kích: VCI, VPI và VCIN, thay vì coi BMI là một cấu trúc phẳng đơn hướng.

2. Điểm mới về mặt phương pháp luận so với các nghiên cứu tiền nhiệm?

So với nghiên cứu của Guo & cộng sự (2013) và Anwar & Shah (2018) (vốn sử dụng thang đo đơn hướng 9 biến quan sát của Zott & Amit, phân tích qua hồi quy tuyến tính OLS hoặc CB-SEM), luận án đã ứng dụng mô hình yếu tố phân cấp bậc hai (Type II Reflective-Formative HCM) với quy trình phân tích hai giai đoạn trên phần mềm SmartPLS, kết hợp kỹ thuật Bootstrapping 5000 mẫu lặp để xử lý hoàn hảo dữ liệu phi chuẩn tắc của 150 DNKN.

3. Phát hiện bất ngờ nhất trong kết quả nghiên cứu là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là Tính năng động của thị trường (Environmental Dynamism) không có tác động điều tiết đến mối quan hệ giữa BMI và kết quả hoạt động của DNKN. Bằng chứng thực nghiệm này phản bác các giả định truyền thống của Sabatier & cộng sự (2010) và Voelpel & cộng sự (2005) trong bối cảnh các nước phát triển, chỉ ra rằng tại Việt Nam, đổi mới mô hình kinh doanh là điều kiện bắt buộc tự thân của DNKN để tồn tại chứ không phụ thuộc vào mức độ biến động của thị trường.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân bản nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Luận án cung cấp hệ thống thang đo chi tiết (gồm các biến quan sát cho Mạng lưới quan hệ, 10 cấu phần bậc một của BMI, Tính năng động thị trường và Kết quả hoạt động), mô tả chi tiết quy trình phỏng vấn chuyên gia định tính, phương pháp làm sạch dữ liệu, các tiêu chuẩn kiểm định độ tin cậy ($\alpha$, CR, AVE, Fornell-Larcker, VIF) và kịch bản phân tích cấu trúc trên SmartPLS, cho phép tái lặp nghiên cứu hoàn chỉnh trong các bối cảnh ngành nghề khác.

5. Khung chương trình nghiên cứu 10 năm được phác thảo như thế nào?

Chương trình nghiên cứu dài hạn tập trung vào 3 trục chính: (1) Theo dõi dữ liệu bảng theo chiều dọc (Longitudinal panel data) để khảo sát chu kỳ sống và sự xoay trục của BMI; (2) Tích hợp tác động của làn sóng chuyển đổi số (Cách mạng công nghiệp 4.0, kinh tế nền tảng) vào cấu trúc BMI; (3) Mở rộng so sánh liên quốc gia giữa các nền kinh tế chuyển đổi trong khối ASEAN (Việt Nam, Indonesia, Thái Lan).

Kết luận

Tổng kết lại, công trình nghiên cứu tiến sĩ của tác giả Trần Nha Ghi (2019) xác lập 6 đóng góp học thuật và thực tiễn cốt lõi:

1. Xây dựng và kiểm định thành công mô hình cấu trúc toàn diện kết nối Mạng lưới quan hệ, Đổi mới mô hình kinh doanh và Kết quả hoạt động của DNKN tại thị trường chuyển đổi Việt Nam.
2. Khẳng định vai trò bù đắp thể chế của Vốn mạng lưới, chứng minh mối quan hệ với cán bộ Chính phủ và đối tác kinh doanh là nguồn tài nguyên then chốt giúp startup vượt qua rào cản thông tin.
3. Chuẩn hóa thang đo BMI bậc hai dạng nguyên nhân - kết quả (Type II HCM) theo chuẩn quốc tế của Clauss (2017), phân định rõ 3 chiều kích: Đổi mới giá trị sáng tạo (VCI), Đổi mới giá trị cung cấp (VPI) và Đổi mới giá trị nắm giữ (VCIN).
4. Làm rõ vai trò biến trung gian của BMI, chứng minh rằng mạng lưới quan hệ chỉ phát huy tối đa hiệu quả khi được doanh nghiệp chuyển hóa thành các năng lực đổi mới giá trị.
5. Cung cấp phát hiện thực nghiệm mang tính phản biện cao về sự không tồn tại vai trò điều tiết của tính năng động thị trường trong giai đoạn khởi sự kinh doanh.
6. Đề xuất hệ thống hàm ý quản trị và chính sách chuẩn xác, hỗ trợ trực tiếp các nhà sáng lập startup tối ưu hóa mô hình kinh doanh và kiến nghị cơ quan quản lý triển khai hiệu quả các chính sách thuộc Đề án 844 và Luật Hỗ trợ Doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1 bao gồm: (1) Sự cần thiết của vấn đề nghiên cứu, (2) Mục tiêu nghiên cứu, (3) Câu hỏi nghiên cứu, (4) Phương pháp nghiên cứu, (5) Đối tượng và phạm vi nghiên cứu; (6) Ý nghĩa, đóng góp mới của kết quả nghiên cứu và (7) Kết cấu của luận án. Sự cần thiết của vấn đề nghiên cứu 1. Xuất phát từ nhu cầu thực tiễn Năm 2017, hệ sinh thái khởi nghiệp của Việt Nam có xu hướng được cải thiện. Các yếu tố về cơ sở hạ tầng, năng động thị trường, văn hóa và chuẩn mực xã hội và các Quy định của Chính phủ được đánh giá cao (GEM, 2017).

Các yếu tố về chương trình hỗ trợ của Chính phủ, chuyển giao công nghệ, Chính sách của Chính phủ có sự suy giảm qua các năm; không phải các yếu tố này kém đi mà do sự kì vọng về mức độ cải thiện trong hệ sinh thái khởi nghiệp chưa được đáp ứng (xem Bảng 1.1, Phụ lục, trang 34). Một hệ thống chính sách tốt và hiệu quả thúc đẩy khởi nghiệp không chỉ là vấn đề của Việt Nam mà là của nhiều nước trên thế giới. Tại Việt Nam, kinh tế tư nhân đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển kinh tế của đất nước. Thống kê cho thấy khoảng 97% doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs) đóng góp 40% ngân sách Nhà nước và tạo điều kiện việc làm cho 50% lao động (Nguyễn Trọng Hoài, 2016).

Khởi nghiệp tạo ra những doanh nghiệp mới (Gartner, 1985). Do đó, doanh nghiệp khởi nghiệp (từ đây viết tắt là DNKN) là bước đầu cho sự hình thành, phát triển và trở thành các doanh nghiệp trưởng thành sau này. Năm 2016 được Việt Nam xác định là năm quốc gia khởi nghiệp và giai đoạn 2017 – 2020 được xem là thời kì vàng cho hoạt động khởi nghiệp1. Theo thống kê của 1 http://tapchitaichinh.vn/tai-chinh-kinh-doanh/tai-chinh-doanh-nghiep/khoi-nghiep-o-viet-nam-kho-hay-de- 122780.html -2- GEM (2017), tỷ lệ duy trì hoạt động kinh doanh sau khi khởi sự dưới 3,5 năm chiếm 20,8% (Hình 1.

Mặc dù đã được cải thiện so với năm 2016 là 12,7% nhưng tỷ lệ khởi nghiệp thành công vẫn còn rất thấp. Giai đoạn khởi sự kinh doanh (23,3%) Ý định Khởi sự Chủ/Quản lý hoạt Chủ/Quản lý hoạt động khởi sự kinh doanh động kinh doanh kinh doanh đã ổn định 25% (dưới 3 mới (dưới 3,5 năm) (trên 3,5 năm) 24,7% tháng) 20,8% 2,5% Quan niệm Thành lập Ổn định Hình 1. Phát triển kinh doanh ở Việt Nam năm 2017 Nguồn: GEM (2017) khảo sát người trưởng thành ở Việt Nam Nguyên nhân dẫn đến sự thất bại của các DNKN trong giai đoạn khởi sự rất đa dạng, có thể kể đến một số nguyên nhân cơ bản như: chiến lược kinh doanh không phù hợp, thiếu hiểu biết về pháp lý, bài toán “gọi vốn” và rào cản thủ tục hành chính (Ý Nhi, 2017). Tuy DNKN nhận được nhiều ưu tiên từ chính sách hỗ trợ phát triển của Chính phủ, sự quan tâm của xã hội và ủng hộ của các chủ thể liên quan: Chính phủ đã ban hành Quyết định số 844/QĐ-TTg về Hỗ trợ hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo đến năm 2025; Nghị định số 35/NQ-CP về Hỗ trợ phát triển doanh nghiệp đến năm 2020; Nghị định số 39/2018/NĐ-CP về quy định chi tiết một số điều của Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa, v.

Thực tế, nhiều DNKN vẫn còn gặp nhiều khó khăn trong việc tiếp cận thông tin và nguồn lực. Thứ nhất, DNKN gặp nhiều hạn chế trong việc tiếp cận vốn từ ngân hàng và các quỹ đầu tư, nguồn vốn hạn hẹp tự có chủ yếu đến từ các thành viên sáng lập. Thứ hai, DNKN không đủ điều kiện đầu tư phòng thí nghiệm, máy móc thiết bị để nghiên cứu và phát triển ý tưởng, sản phẩm mới. Thứ ba, DNKN còn hạn chế về kĩ năng quản trị, điều hành kinh doanh, xúc tiến, quảng bá sản phẩm vì người chủ/quản lý chủ yếu được đào tạo từ ngành kĩ thuật, công nghệ thông tin.

-3- Cuối cùng, nhiều DNKN còn gặp khó khăn trong việc thực hiện thủ tục hành chính (đăng kí kinh doanh, đất đai, giấy phép kinh doanh…), bảo hộ sở hữu trí tuệ (đăng kí bảo hộ sản phẩm sở hữu trí tuệ), tài chính (tiêu chuẩn kế toán, hóa đơn, kê khai thuế, v. Như vậy, DNKN rất khó tiếp cận thông tin và nguồn lực để xem xét và quyết định đầu tư (Hồ Quang Huy, 2018). Trong khi đó, thông tin được cung cấp từ các cơ quan Nhà nước còn rất hạn chế, nhiều DNKN thụ động khi tiếp nhận thông tin. Theo kết quả khảo sát của Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), mối quan hệ giữa doanh nghiệp và cơ quan Nhà nước giữ vai trò quan trọng trong khả năng tiếp cận thông tin và nguồn lực, liên quan đến hoạt động sản xuất và kinh doanh của doanh nghiệp.2 Một chủ đề mới gần đây đang thu hút nhiều sự quan tâm của các học giả trong phát triển lý thuyết khoa học đó là nghiên cứu đổi mới mô hình kinh doanh (từ đây viết tắt là BMI-Business Model Inovation) trong hoạt động khởi nghiệp, như nghiên cứu của Trimi & Berbegal-Mirabent (2012).

Mỗi doanh nghiệp trong ngành đều có một mô hình kinh doanh khác nhau, hoạt động dựa trên nguồn lực sẵn có. Các đối thủ cạnh tranh khó có thể bắt chước hoặc sao chép mô hình kinh doanh khác để áp dụng cho doanh nghiệp của họ (theo quan điểm nguồn lực). Trong giai đoạn ban đầu, mô hình kinh doanh của DNKN chưa ổn định, liên tục thay đổi nhằm thích ứng với sự biến động thị trường. Các thành phần của mô hình kinh doanh như: sản phẩm, công nghệ, khách hàng, đối tác, thị trường tiêu thụ, kênh phân phối, v.

chưa ổn định, DNKN luôn chủ động tìm kiếm hoặc cần sự trợ giúp từ các tổ chức hỗ trợ khởi nghiệp. Trong xu thế phát triển cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4, công nghệ luôn thay đổi nhanh chóng. Vậy, làm sao DNKN có thể thích ứng và nắm bắt được cơ hội kinh doanh trong môi trường năng động như hiện nay? Vấn đề BMI cho các 2 https://baomoi.com/bao-dam-nhu-cau-tiep-can-thong-tin-cua-doanh-nghiep-khoi-nghiep/c/25023396.epi -4- DNKN trở nên rất quan trọng vì nó quyết định sự tồn tại và phát triển sau này. Ibarra & cộng sự (2017) cho rằng cách mạng cộng nghiệp lần thứ 4 ảnh hưởng đến mô hình kinh doanh, doanh nghiệp cần thực hiện BMI như định hướng dịch vụ, hệ sinh thái trong mạng lưới kết nối (networked ecosystems) và định hướng khách hàng.

Để thực hiện BMI, DNKN cần những nguồn lực bên trong và bên ngoài doanh nghiệp. Như vậy, từ những chính sách pháp luật đã ban hành, các thông tin và nguồn lực hỗ trợ cho các DNKN trở nên cấp thiết, đóng vai trò quan trọng trong việc thực hiện BMI, và quyết định sự thành công của DNKN. Theo Nghị định số 39/2018/NĐ-CP, hỗ trợ cho khởi nghiệp đổi mới sáng tạo bao gồm hỗ trợ tư vấn sở hữu trí tuệ, hoàn thiện sản phẩn mới và mô hình kinh doanh mới, sử dụng cơ sở kĩ thuật, cơ sở ươm tạo, và khu làm việc chung. Thực tế cho thấy, vườn ươm doanh nghiệp đã góp phần giảm thiểu rủi ro khởi nghiệp, gia tăng khả năng tồn tại và phát triển cho DNKN (Phạm Tiến Đạt, 2018).

Tóm lại, trong giai đoạn đầu, khi DNKN thiếu nguồn lực, việc thực hiện BMI để thích ứng với sự thay đổi thị trường và cải thiện kết quả hoạt động đòi hỏi DNKN phải có nguồn lực hỗ trợ từ bên ngoài. Và cũng trong giai đoạn này, DNKN nhận được sự quan tâm hỗ trợ của Chính phủ. Do vậy, câu hỏi đặt ra là làm thế nào để DNKN tiếp cận thông tin và nguồn lực từ các cá nhân/tổ chức hỗ trợ khởi nghiệp? Để trả lời cho câu hỏi trên, vấn đề nghiên cứu DNKN xây dựng mạng lưới quan hệ (relationship network) với các cơ quan Chính phủ và cá nhân/tổ chức hỗ trợ để tiếp cận thông tin và nguồn lực nhằm thực hiện đổi mới cho mô hình kinh doanh, cải thiện kết quả hoạt động là rất cần thiết được thực hiện trong bối cảnh hiện nay. Xuất phát từ khoảng trống lý thuyết qua lược khảo các nghiên cứu thực nghiệm trên thế giới và ở Việt Nam Vấn đề nghiên cứu sự đổi mới của doanh nghiệp thông qua mạng lưới quan hệ nhằm cải thiện kết quả hoạt động là một lĩnh vực được nhiều học giả quan tâm.

Tuy nhiên, mức độ công bố các nghiên cứu về mối quan hệ giữa 3 yếu tố (mạng lưới quan hệ, đổi mới và kết quả hoạt động) còn khá hạn chế. Nghiên cứu của Gronum & -5- cộng sự (2012), và Dolfsma & Eijk (2017) là 2 nghiên cứu điển hình trong lĩnh vực này, nhưng các nghiên cứu này đều chưa xác định đầy đủ mạng lưới quan hệ và hoạt động đổi mới của doanh nghiệp. Các học giả thường tập trung vào từng mảng nghiên cứu khác nhau. Ví dụ, mạng lưới quan hệ ảnh hưởng đến hoạt động đổi mới của doanh nghiệp (Xu & cộng sự, 2008; Jørgensen & Ulhøi, 2010; Wu, 2011; Gao & cộng sự, 2017; v.

), mạng lưới quan hệ ảnh hưởng đến kết quả hoạt động (Su & cộng sự, 2015; Pratono, 2018; Kregar & Antončič, 2016; Anwar & cộng sự, 2018, v.) và hoạt động đổi mới tác động đến kết quả hoạt động (Atalay & cộng sự, 2013; Kafetzopoulos & Psomas, 2015, v. Cụ thể cho vấn đề đổi mới là BMI đang thu hút nhiều học giả áp dụng trong lĩnh vực khởi nghiệp. Doanh nghiệp thực hiện BMI thông qua mạng lưới quan hệ của nhà quản lý như nghiên cứu điển hình của Guo & cộng sự (2013), Anwar & Shah (2018), hay ảnh hưởng của BMI đến kết quả hoạt động như nghiên cứu của Zott & Amit (2008), Heij & cộng sự (2014) Halecker & cộng sự (2014), Anwar (2018). Các nghiên cứu trên chủ yếu được thực hiện tại các quốc gia có nền kinh tế đã phát triển (Đức, Hà Lan, và một số quốc gia thuộc châu Âu) và thị trường mới nổi (Trung Quốc, Pakistan, v.

Đối tượng nghiên cứu là SMEs và doanh nghiệp hoạt động có vốn mạo hiểm. Các doanh nghiệp này hoạt động chủ yếu trong lĩnh vực dịch vụ, sản xuất, thương mại, và thường phân loại theo quy mô (vốn, lao động, doanh thu, v. Foss & Saebi (2016) đã tổng hợp các nghiên cứu BMI giai đoạn 2000 - 2015 và đề xuất 4 dòng nghiên cứu trong tương lai cho BMI, thể hiện trong Hình 1. Dòng nghiên cứu thứ 1: Xây dựng khái niệm BMI và các thành phần của BMI; Dòng nghiên cứu thứ 2: Xác định các yếu tố là tác nhân và kết quả của BMI; Dòng nghiên cứu thứ 3: Xác định các biến điều tiết giữa tác nhân và kết quả của BMI; Dòng nghiên cứu thứ 4: Tác động biên của các yếu tố dẫn đến thực hiện BMI và kết quả của BMI.