Luận văn thạc sĩ nghiên cứu lựa chọn loại hình sử dụng đất hiệu quả bền vững trên đất sản xuất nông nghiệp huyện bạch thông tỉnh bắc kạn

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu lựa chọn loại hình sử dụng đất hiệu quả bền vững trên đất sản xuất nông nghiệp huyện Bạch Thông, tỉnh Bắc Kạn.

• Tác giả: Lục Thị Minh Huệ
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Thế Đặng
• Trường học: Đại học Nông Lâm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản lý đất đai
• Đề tài: Nghiên cứu lựa chọn loại hình sử dụng đất hiệu quả bền vững trên đất sản xuất nông nghiệp huyện Bạch Thông, tỉnh Bắc Kạn
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài
• Mục tiêu của đề tài
• Mục tiêu tổng quát
• Mục tiêu cụ thể
• Ý nghĩa của đề tài nghiên cứu
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Đất và vai trò của đất đối với sản xuất nông nghiệp
• 1.1.1. Khái niệm về đất
• 1.1.2. Vai trò và ý nghĩa của đất đai trong sản xuất nông, lâm nghiệp
• 1.2. Tình hình đánh giá đất đai trên thế giới
• 1.2.1. Khái quát chung
• 1.2.2. Một số phương pháp nghiên cứu trên thế giới
• 1.3. Sử dụng đất và những quan điểm sử dụng đất
• 1.3.1. Sử dụng đất và những nhân tố ảnh hưởng đến sử dụng đất
• 1.3.2. Quan điểm về sử dụng đất bền vững trên thế giới và ở Việt Nam
• 1.4. Tình hình sử dụng đất nông nghiệp trên Thế giới và Việt Nam
• 1.5. Cơ sở khoa học về hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp
• 1.5.1. Khái quát hiệu quả sử dụng đất
• 1.5.2. Hệ thống chỉ tiêu đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp
• 1.6. Xác định các loại hình sử dụng đất bền vững
• 1.6.1. Loại hình sử dụng đất
• 1.6.2. Cơ sở đánh giá các loại hình sử dụng đất bền vững trong sản xuất nông nghiệp
• 2. Chương 2: NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.2.1. Đánh giá về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội tác động đến sử dụng đất nông nghiệp trên địa bàn huyện Bạch Thông
• 2.2.2. Đánh giá hiện trạng sử dụng đất và các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp
• 2.2.3. Đánh giá hiệu quả và lựa chọn loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp
• 2.3. Phương pháp thu thập số liệu, tài liệu
• 2.4. Phương pháp tổng hợp và xử lý số liệu
• 2.5. Phương pháp chuyên gia
• 3. Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đánh giá về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội tác động đến sử dụng đất nông nghiệp trên địa bàn huyện Bạch Thông
• 3.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.2. Các nguồn tài nguyên
• 3.1.3. Những vấn đề kinh tế - xã hội gây áp lực đối với đất đai
• 3.2. Đánh giá hiện trạng sử dụng đất và các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp
• 3.2.1. Hiện trạng sử dụng đất
• 3.2.2. Phân vùng kinh tế sinh thái
• 3.2.3. Xác định các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp trên địa bàn huyện Bạch Thông
• 3.2.4. Hiệu quả xã hội
• 3.2.5. Hiệu quả môi trường
• 3.3. Đề xuất các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp trên địa bàn huyện
• 3.3.1. Định hướng phát triển nông nghiệp huyện Bạch Thông
• 3.3.2. Đề xuất các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp có hiệu quả
• 3.3.3. Đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Sử dụng đất và hiệu quả bền vững

Nghiên cứu tập trung vào việc sử dụng đất hiệu quả và bền vững tại huyện Bạch Thông, Bắc Kạn. Đất đai được xem là tư liệu sản xuất đặc biệt, đóng vai trò quan trọng trong nông nghiệp và phát triển bền vững. Mục tiêu chính là lựa chọn các loại hình sử dụng đất phù hợp để đạt hiệu quả kinh tế, xã hội và môi trường. Nghiên cứu nhấn mạnh tầm quan trọng của việc quản lý đất đai và quy hoạch sử dụng đất trong bối cảnh đô thị hóa và áp lực lên tài nguyên đất.

1.1. Khái niệm và vai trò của đất đai

Đất đai được định nghĩa là một khoảng không gian có giới hạn, bao gồm lớp đất bề mặt, thảm thực vật, và các yếu tố tự nhiên khác. Đất đai đóng vai trò quan trọng trong sản xuất nông nghiệp, là đối tượng lao động và công cụ sản xuất. Nghiên cứu nhấn mạnh sự cần thiết của việc bảo vệ và khai thác hiệu quả tài nguyên đất để đảm bảo phát triển bền vững.

1.2. Hiệu quả bền vững trong sử dụng đất

Hiệu quả bền vững được đánh giá dựa trên ba yếu tố: kinh tế, xã hội và môi trường. Nghiên cứu đề xuất các giải pháp để nâng cao hiệu quả sử dụng đất, bao gồm việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng, áp dụng khoa học kỹ thuật, và bảo vệ môi trường. Các giải pháp này nhằm đảm bảo sự phát triển lâu dài của nông nghiệp và kinh tế địa phương.

II. Đánh giá hiện trạng sử dụng đất tại huyện Bạch Thông

Nghiên cứu đánh giá hiện trạng sử dụng đất tại huyện Bạch Thông, tập trung vào các loại hình sử dụng đất trong nông nghiệp. Kết quả cho thấy sự biến động lớn trong quỹ đất do quá trình đô thị hóa và chuyển đổi mục đích sử dụng. Nghiên cứu cũng chỉ ra những hạn chế trong việc quản lý và sử dụng đất, đặc biệt là sự thiếu đa dạng trong cơ cấu cây trồng và áp lực lên tài nguyên đất.

2.1. Hiện trạng sử dụng đất nông nghiệp

Hiện trạng sử dụng đất nông nghiệp tại huyện Bạch Thông được đánh giá dựa trên diện tích và cơ cấu cây trồng. Nghiên cứu chỉ ra rằng, mặc dù đã có những cải thiện trong việc áp dụng giống mới và kỹ thuật canh tác, cơ cấu cây trồng vẫn chưa đáp ứng được nhu cầu thị trường. Điều này đòi hỏi sự chuyển đổi mạnh mẽ hơn trong quy hoạch sử dụng đất.

2.2. Áp lực lên tài nguyên đất

Quá trình đô thị hóa và phát triển kinh tế đã gây áp lực lớn lên tài nguyên đất tại huyện Bạch Thông. Nghiên cứu nhấn mạnh sự cần thiết của việc cân bằng giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường. Các giải pháp được đề xuất bao gồm việc tăng cường quản lý đất đai và đầu tư phát triển các mô hình sử dụng đất hiệu quả.

III. Lựa chọn loại hình sử dụng đất hiệu quả

Nghiên cứu đề xuất các loại hình sử dụng đất hiệu quả và bền vững tại huyện Bạch Thông. Các loại hình này được lựa chọn dựa trên đánh giá hiệu quả kinh tế, xã hội và môi trường. Nghiên cứu cũng đề xuất các giải pháp để phát triển các loại hình này, bao gồm việc tăng cường quy hoạch sử dụng đất, áp dụng khoa học kỹ thuật, và bảo vệ môi trường.

3.1. Đánh giá hiệu quả kinh tế

Hiệu quả kinh tế của các loại hình sử dụng đất được đánh giá dựa trên năng suất và lợi nhuận. Nghiên cứu chỉ ra rằng, các mô hình canh tác đa dạng và thâm canh mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn so với các mô hình truyền thống. Điều này đòi hỏi sự đầu tư và hỗ trợ từ chính sách đất đai.

3.2. Đề xuất giải pháp phát triển

Nghiên cứu đề xuất các giải pháp để phát triển các loại hình sử dụng đất hiệu quả, bao gồm việc tăng cường quy hoạch sử dụng đất, áp dụng khoa học kỹ thuật, và bảo vệ môi trường. Các giải pháp này nhằm đảm bảo sự phát triển bền vững của nông nghiệp và kinh tế địa phương.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Huyện Bạch Thông, tỉnh Bắc Kạn có tổng diện tích tự nhiên đạt 54.649,91 ha, chiếm 11,25% quy mô lãnh thổ toàn tỉnh. Trong cơ cấu quỹ đất, đất nông nghiệp chiếm tỷ trọng áp đảo với 52.987,71 ha (tương đương 96,96%), nhưng diện tích đất sản xuất nông nghiệp thực tế chỉ đạt 5.843,84 ha, chiếm khoảng 11,03% tổng diện tích đất nông nghiệp. Địa hình huyện mang đặc trưng vùng núi cao hiểm trở, độ dốc dao động phổ biến từ 20 đến 40 độ và bị chia cắt mạnh bởi các khe suối. Thực trạng này tạo ra sự khan hiếm nghiêm trọng về quỹ đất bằng phục vụ canh tác hàng hóa tập trung.

Cùng với quá trình chuyển dịch kinh tế khi tỷ trọng nông nghiệp giảm từ 56,42% năm 2010 xuống còn 50,18% năm 2014, sức ép gia tăng dân số nông thôn (chiếm tới 94,39% trên tổng số 31.263 người) đã thúc đẩy thâm canh quá mức trên đất dốc. Tình trạng canh tác nương rẫy truyền thống cùng việc lạm dụng phân bón hóa học đang đẩy nhanh tốc độ thoái hóa đất, làm gia tăng nguy cơ xói mòn bề mặt vượt ngưỡng 50 tấn/ha/năm tại các sườn đồi chưa có biện pháp bảo vệ.

Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là đánh giá toàn diện hiện trạng quản lý, khai thác nguồn tài nguyên đất; phân tích hiệu quả tổng hợp trên ba phương diện kinh tế, xã hội và môi trường của các loại hình sử dụng đất nông nghiệp. Trên cơ sở đó, đề tài xây dựng luận cứ khoa học nhằm tuyển chọn các mô hình canh tác bền vững, nâng cao thu nhập cho 20.682 lao động địa phương và phục vụ công tác quy hoạch chuyển đổi cơ cấu cây trồng giai đoạn 2015 - 2025.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu ứng dụng khung lý thuyết đánh giá đất đai tiêu chuẩn của Tổ chức Nương - Nông Liên Hợp Quốc (FAO, 1976) kết hợp với tài liệu hướng dẫn đánh giá đất đai cho nông nghiệp nhờ nước trời và nông nghiệp có tưới. Phương pháp luận này so sánh trực tiếp yêu cầu sinh thái của các loại cây trồng với chất lượng của từng đơn vị đất đai, từ đó phân loại mức độ thích hợp từ cấp cao đến không thích ứng.

Bên cạnh đó, đề tài tích hợp quan điểm quản lý đất đai bền vững được thông qua tại Hội thảo Quốc tế Nairobi (1991) với 5 trụ cột nền tảng: duy trì và nâng cao sản lượng, giảm thiểu rủi ro sản xuất, bảo vệ tiềm năng tài nguyên thiên nhiên, duy trì tính khả thi lâu dài và đạt được sự chấp nhận của cộng đồng. Các khái niệm trung tâm bao gồm:

• Loại hình sử dụng đất (Land Use Type - LUT): Mô tả trạng thái khai thác đất với các thông số kỹ thuật, phương thức quản lý và điều kiện kinh tế - xã hội cụ thể.
• Đơn vị đất đai (Land Unit): Khoảng không gian đồng nhất về thổ nhưỡng, địa hình và điều kiện thủy văn.
• Hiệu quả sử dụng đất tổng hợp: Sự thống nhất hữu cơ giữa hiệu quả kinh tế (tối đa hóa giá trị sản xuất trên một đơn vị vốn và công lao động), hiệu quả xã hội (giải quyết việc làm, an ninh lương thực) và hiệu quả môi trường (chống thoái hóa, bảo vệ cân bằng sinh thái).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp nguồn dữ liệu thứ cấp từ Niên giám Thống kê tỉnh Bắc Kạn, hồ sơ Kiểm kê đất đai giai đoạn 2010 - 2014 của Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện Bạch Thông cùng hệ thống dữ liệu sơ cấp thu thập qua điều tra thực địa.

Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 100 nông hộ trực tiếp sản xuất nông nghiệp, được lựa chọn theo phương pháp phân tầng ngẫu nhiên tại 5 xã đại diện cho 2 tiểu vùng sinh thái:

• Tiểu vùng 1 (vùng cao, vàn cao gồm 7 xã có địa hình núi dốc)
• Tiểu vùng 2 (vùng vàn, thung lũng tương đối bằng phẳng gồm 10 xã dọc lưu vực sông Cầu)

Tại mỗi xã, đề tài thực hiện khảo sát phỏng vấn sâu 20 hộ bằng bảng hỏi chuẩn hóa. Cỡ mẫu này đảm bảo tính đại diện thống kê cho các tập quán canh tác, khả năng đầu tư và các nhóm đất chính như Feralit phát triển trên đá biến chất, Feralit đỏ vàng trên Granit và đất phù sa ngòi suối.

Dữ liệu được tổng hợp và xử lý định lượng bằng phần mềm chuyên dụng để tính toán các chỉ số: Giá trị sản xuất (GTSX), Chi phí sản xuất (CPSX), Thu nhập hỗn hợp (TNHH), Hiệu quả ngày công lao động và Suất sinh lời của đồng vốn. Phương pháp chuyên gia kết hợp đánh giá đa tiêu chí được sử dụng để xếp hạng mức độ bền vững cho từng loại hình sử dụng đất.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, biến động cơ cấu sử dụng đất giai đoạn 2010 - 2014 cho thấy diện tích đất nông nghiệp tăng thêm 2.518,41 ha nhờ các chương trình trồng rừng và khai hoang đất trống đồi núi trọc. Quỹ đất chưa sử dụng giảm mạnh từ 2.781,68 ha năm 2010 xuống chỉ còn 134,03 ha vào năm 2014 (giảm hơn 95%). Đất lâm nghiệp chiếm ưu thế lớn nhất trong nhóm đất nông nghiệp với 46.990,36 ha (tương đương 88,68%), trong khi đất sản xuất nông nghiệp chiếm 5.843,84 ha (11,03%).

Thứ hai, hiệu quả kinh tế có sự phân hóa sâu sắc giữa các loại hình sử dụng đất (LUT) và giữa hai tiểu vùng:

• Tại Tiểu vùng 2 (vùng thung lũng bằng phẳng), các mô hình chuyên canh lúa 2 vụ kết hợp cây màu vụ đông (khoai tây, ngô đông, rau các loại) và mô hình chuyên canh cây ăn quả đặc sản (cam, quýt, hồng không hạt) đạt Giá trị sản xuất từ 90 đến 135 triệu đồng/ha/năm, mang lại Thu nhập hỗn hợp cao hơn từ 45% đến 65% so với các mô hình độc canh lúa nước.
• Tại Tiểu vùng 1 (vùng đồi núi cao), mô hình trồng ngô đồi dốc và lúa nương có hiệu suất đồng vốn thấp, chỉ đạt 0,8 - 1,2 lần do chi phí công lao động vận chuyển cao và năng suất bấp bênh.

Thứ ba, về mặt xã hội, các mô hình sản xuất nông nghiệp đa vụ thu hút từ 280 đến 360 công lao động/ha/năm, giải quyết việc làm tại chỗ cho lực lượng lao động nông thôn (chiếm 66,15% dân số toàn huyện), góp phần giảm tỷ lệ hộ nghèo xuống còn 7,21% vào năm 2014.

Thứ tư, về mặt môi trường, khảo sát thực tế ghi nhận mức độ sử dụng phân bón hóa học tại các vùng thâm canh lúa và rau màu vượt quy trình kỹ thuật khuyến cáo từ 15% đến 20%, làm tăng nguy cơ chua hóa đất Feralit. Ngược lại, các mô hình nông lâm kết hợp và trồng cây ăn quả lâu năm có thảm che phủ tốt giúp giảm lượng đất xói mòn rửa trôi từ 60% đến 80% so với đất canh tác ngô độc canh sườn dốc.

Thảo luận kết quả

Sự chênh lệch hiệu quả giữa các mô hình bắt nguồn từ rào cản địa hình chia cắt, hệ thống hạ tầng thủy lợi đầu nguồn thường xuyên thiếu nước trong mùa khô và trình độ tiếp cận kỹ thuật hạn chế của người dân (tỷ lệ lao động qua đào tạo chỉ đạt 20 - 22%). Kết quả này hoàn toàn tương thích với các công trình nghiên cứu sử dụng đất vùng miền núi phía Bắc, khẳng định việc duy trì độc canh cây lương thực ngắn ngày trên đất dốc không đảm bảo tính bền vững sinh thái.

Dữ liệu nghiên cứu phản ánh rõ nét mối tương quan thuận giữa mức độ đầu tư thâm canh với giá trị thu nhập hỗn hợp. Các số liệu so sánh chỉ số kinh tế giữa các LUT có thể được trực quan hóa tối ưu thông qua biểu đồ cột ghép (Clustered Column Chart) kết hợp đường xu hướng biểu diễn hiệu suất đồng vốn. Ma trận đánh giá phân hạng đa tiêu chí được trình bày dạng bảng tổng hợp giúp minh chứng rõ ràng: mô hình lúa 2 vụ kết hợp màu vụ đông tại thung lũng và mô hình cây ăn quả đặc sản kết hợp bảo vệ rừng tại vùng đồi dốc là hai hướng đi đạt điểm số thích ứng cao nhất.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Chuyển đổi cơ cấu cây trồng có giá trị cao: Ủy ban nhân dân huyện Bạch Thông chỉ đạo Phòng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn xây dựng kế hoạch chuyển đổi 15% - 20% diện tích đất lúa một vụ kém hiệu quả và đất nương rẫy thoái hóa sang trồng cây ăn quả đặc sản (cam, quýt bản địa, hồng không hạt) gắn với thâm canh rau màu vụ đông. Mục tiêu nâng giá trị sản xuất bình quân trên đất canh tác đạt trên 90 triệu đồng/ha/năm trước năm 2025.
2. Kiểm soát quy trình phân bón và bảo vệ môi trường đất: Trạm Khuyến nông huyện phối hợp với Hội Nông dân tổ chức hướng dẫn kỹ thuật, giảm lượng phân hóa học vô cơ từ 15% - 25%, thay thế bằng phân vi sinh hữu cơ và áp dụng kỹ thuật làm đất tối thiểu trên đất dốc >20 độ nhằm ngăn chặn xói mòn, giảm thiểu thoái hóa hóa học đất trong giai đoạn 2016 - 2022.
3. Nâng cấp công trình hạ tầng thủy lợi nội đồng: Ban Quản lý dự án đầu tư huyện ưu tiên phân bổ ngân sách kiên cố hóa hệ thống kênh mương tưới tiêu tại các cánh đồng thuộc lưu vực sông Cầu và các phụ lưu suối Đôn Phong, suối Na Cù. Mục tiêu đảm bảo cấp nước chủ động cho 85% diện tích đất trồng lúa 2 vụ và cây công nghiệp ngắn ngày trước năm 2025.
4. Đào tạo nghề và phát triển chuỗi giá trị nông sản: Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội liên kết với các hợp tác xã đẩy mạnh tập huấn kỹ thuật canh tác VietGAP, nâng tỷ lệ lao động nông thôn qua đào tạo từ mức 22% lên 40% vào năm 2025, xây dựng thương hiệu nông sản hàng hóa đáp ứng tiêu chuẩn tiêu thụ tại các đô thị.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cơ quan quản lý Nhà nước về Đất đai và Nông nghiệp: Cung cấp cơ sở khoa học và nguồn dữ liệu thực chứng phục vụ công tác lập quy hoạch sử dụng đất, phân vùng sinh thái nông nghiệp và xây dựng chính sách hỗ trợ chuyển dịch cơ cấu cây trồng cấp huyện, xã.
• Cán bộ Khuyến nông và Kỹ sư Nông nghiệp: Ứng dụng hệ thống chỉ tiêu định mức kinh tế - kỹ thuật, quy trình bố trí cây trồng xen canh và biện pháp bảo vệ đất dốc vào hoạt động chuyển giao tiến bộ kỹ thuật thực tế cho bà con nông dân.
• Học viên cao học, Nghiên cứu sinh và Giảng viên ngành Quản lý Đất đai, Khoa học Môi trường: Sử dụng làm tài liệu tham khảo chuyên sâu về phương pháp luận đánh giá đất đai theo FAO, tích hợp phân tích đa tiêu chí kinh tế, xã hội và môi trường tại địa bàn miền núi.
• Hợp tác xã Nông nghiệp, Doanh nghiệp và Chủ trang trại: Tham khảo ma trận hiệu quả kinh tế và khả năng sinh lời của từng loại hình sử dụng đất để xây dựng phương án đầu tư, liên kết sản xuất hàng hóa quy mô lớn đối với cây ăn quả và cây dược liệu.

Câu hỏi thường gặp

Huyện Bạch Thông có những đặc điểm địa hình và thổ nhưỡng nổi bật nào ảnh hưởng đến nông nghiệp? Huyện có địa hình đồi núi dốc từ 20 đến 40 độ, độ cao 400 - 700 m, chia cắt mạnh. Thổ nhưỡng gồm 9 nhóm đất chính, chiếm ưu thế là đất Feralit biến đổi do trồng lúa, Feralit trên đá biến chất và đất phù sa ven ngòi suối. Địa hình dốc khiến đất dễ xói mòn và thiếu nước tưới trong mùa khô.

Phương pháp đánh giá đất đai của FAO được vận dụng như thế nào trong nghiên cứu? Tác giả vận dụng quy trình so sánh yêu cầu sinh thái của các loại hình canh tác với các đặc tính đất đai (độ dày tầng đất, độ dốc, thành phần cơ giới, chế độ nước). Kết quả phân hạng thích hợp được tích hợp với phân tích chi phí - lợi nhuận và mức độ bảo vệ môi trường để chọn ra mô hình tối ưu.

Cỡ mẫu 100 nông hộ được phân bổ như thế nào để đảm bảo tính khoa học? Mẫu được chọn ngẫu nhiên phân tầng tại 5 xã đại diện (20 hộ/xã) thuộc 2 tiểu vùng sinh thái: Tiểu vùng 1 đặc trưng cho vùng núi cao, sườn dốc và Tiểu vùng 2 đặc trưng cho vùng thung lũng, cánh đồng bằng phẳng dọc sông Cầu. Cách tiếp cận này bao quát đầy đủ các phương thức canh tác phổ biến.

Mô hình sử dụng đất nào mang lại hiệu quả kinh tế cao nhất tại địa phương? Mô hình chuyên canh cây ăn quả đặc sản (cam, quýt, hồng không hạt) kết hợp mô hình thâm canh lúa 2 vụ xen canh cây màu vụ đông cho Giá trị sản xuất đạt từ 90 đến 135 triệu đồng/ha/năm, cao hơn từ 45% đến 65% so với mô hình canh tác ngô đồi hoặc lúa nương truyền thống.

Giải pháp nào là cấp thiết nhất để bảo vệ môi trường đất sản xuất nông nghiệp tại Bạch Thông? Giải pháp cấp thiết nhất là chấm dứt tập quán đốt nương làm rẫy độc canh trên sườn dốc >20 độ, chuyển đổi sang mô hình nông lâm kết hợp có tầng cây che phủ và giảm từ 15% đến 25% lượng phân bón vô cơ, tăng cường bón phân hữu cơ để chống rửa trôi, chua hóa đất.

Kết luận

• Luận văn đã đánh giá toàn diện hiện trạng quản lý và sử dụng 52.987,71 ha đất nông nghiệp huyện Bạch Thông, làm rõ tiềm năng và các rào cản sinh thái của từng tiểu vùng.
• Ứng dụng chuẩn xác phương pháp đánh giá đất đai theo FAO, xây dựng hệ thống chỉ tiêu định lượng trên ba phương diện kinh tế, xã hội và môi trường cho 100 nông hộ điều tra.
• Xác định rõ các loại hình sử dụng đất ưu thế: mô hình lúa 2 vụ kết hợp màu vụ đông ở thung lũng và mô hình cây ăn quả đặc sản nông lâm kết hợp trên đất dốc mang lại hiệu quả vượt trội.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp kỹ thuật, chính sách và hạ tầng có tính khả thi cao phục vụ tái cơ cấu ngành nông nghiệp đến năm 2025.
• Nghiên cứu là tài liệu tham khảo giá trị cho các nhà hoạch định chính sách, cán bộ quản lý đất đai và các nhà khoa học đang triển khai các dự án phát triển nông nghiệp bền vững vùng trung du miền núi. Hãy khai thác ngay cơ sở dữ liệu và phương pháp luận của đề tài để ứng dụng hiệu quả vào thực tiễn địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Đất và vai trò của đất đối với sản xuất nông nghiệp 1. Khái niệm về đất Đất là một phần của vỏ trái đất, nó là lớp phủ lục địa mà bên dưới nó là đá và khoáng sinh ra nó, bên trên là thảm thực bì và khí quyển. Đất là lớp phủ thổ nhưỡng, là thổ quyển, là một vật thể tự nhiên, mà nguồn gốc của thể tự nhiên đó là do hợp điểm của 4 thể tự nhiên khác của hành tinh là thạch quyển, khí quyển, thủy quyển và sinh quyển.

Sự tác động qua lại của bốn quyển trên và thổ quyển có tính thường xuyên và cơ bản. Theo nguồn gốc phát sinh, tác giả Đôkutraiep coi đất là một vật thể tự nhiên được hình thành do sự tác động tổng hợp của năm yếu tố là: Khí hậu, đá mẹ, địa hình, sinh vật và thời gian. Đất được xem như một thể sống, nó luôn vận động, biến đổi và phát triển. Theo các nhà kinh tế, thổ nhưỡng và quy hoạch Việt Nam cho rằng:“ Đất đai là phần trên mặt của vỏ trái đất mà ở đó cây cối có thể mọc được” Như vậy đã có rất nhiều khái niệm và định nghĩa khác nhau về đất nhưng khái niệm chung nhất có thể hiểu: Đất đai là một khoảng không gian có giới hạn, theo chiều thẳng đứng gồm: lớp đất bề mặt, thảm thực vật, động vật, diện tích mặt nước, mặt nước ngầm và khoáng sản trong lòng đất theo chiều nằm ngang – trên bề mặt đất (là sự kết hợp giữa thổ nhưỡng, địa hình, thủy văn, thảm thực vật, cùng với các thành phần khác) giữ vai trò quan trọng và có ý nghĩa hết sức to lớn đối với hoạt động sản xuất và cuộc sống của xã hội loài người.

* Khái niệm về đất nông nghiệp Đất nông nghiệp là đất sử dụng vào mục đích sản xuất, nghiên cứu, thí nghiệm về nông nghiệp, lâm nghiệp, nuôi trồng thủy sản, làm muối và mục đích bảo vệ, 5 phát triển rừng; Bao gồm đất sản xuất nông nghiệp, đất lâm nghiệp, đất nuôi trồng thủy sản, đất làm muối và đất sản xuất nông nghiệp khác. Vai trò và ý nghĩa của đất đai trong sản xuất nông, lâm nghiệp Đất là khoảng không gian lãnh thổ cần thiết đối với mọi quá trình sản xuất trong các ngành kinh tế quốc dân và hoạt động của con người. Nói về tâm quan trọng của đất C.Mac viết: “Đất là một phòng thí nghiệm vĩ đại, kho tàng cung cấp các tư liệu lao động, vật chất, là vị trí để định cư, là nền tảng của tập thể”. Đối với nông nghiệp: Đất đai là yếu tố tích cực của quá trình sản xuất là điều kiện vật chất đồng thời là đối tượng lao động (luôn chịu tác động trong quá trình sản xuất như: cày, bừa, xới, xáo…) và công cụ lao động hay phương tiện lao động (Sử dụng để trồng trọt, chăn nuôi…).

Quá trình sản xuất luôn có mối quan hệ chặt chẽ với độ phì nhiêu và quá trình sinh học tự nhiên của đất. Thực tế cho thấy, trong quá trình phát triển xã hội loài người, sự hình thành và phát triển của mọi nền văn minh, các thành tựu khoa học công nghệ đều được xây dựng trên nền tảng cơ bản – Sử dụng đất; Trong nông nghiệp ngoài vai trò là cơ sở không gian đất còn có hai chức năng đặc biệt quan trọng: - Là đối tượng chịu sự tác động trực tiếp của con người trong quá trình sản xuất. - Đất tham gia tích cực vào quá trình sản xuất, cung cấp cho cây trồng nước, muối khoáng và các chất dinh dưỡng khác cần thiết cho sự sinh trưởng và phát triển của cây trồng. Như vậy, đất trở thành công cụ sản xuất.

Năng suất và chất lượng sản phẩm phụ thuộc vào độ phì nhiêu của đất. Trong tất cả các loại tư liệu sản xuất dùng trong nông nghiệp chỉ có đất mới có chức năng này 1. Tình hình đánh giá đất đai trên thế giới 1. Khái quát chung Trong đánh giá đất, đất đai được định nghĩa là một vùng đất mà đặc tính của nó được xem như bao gồm những đặc trưng tự nhiên quyết định đến khả năng khai thác được hay không và ở mức độ nào của vùng đất đó.

Thuộc tính của đất gồm có khí hậu, thổ nhưỡng và lớp địa chất bên dưới, thủy văn, giới động vật, thực vật và những tác động quá khứ cũng như hiện tại của con người. 6 Một quốc gia hay một dân tộc sử dụng đất đai của họ như thế nào là tùy thuộc vào những nhân tố tổng hợp có quan hệ mật thiết với nhau bao gồm cả các đặc tính của đất, các yếu tố kinh tế - xã hội, hành chính và những hạn chế về chính trị cũng như nhu cầu và mục tiêu của con người. Các phương pháp đánh giá đất đai được rất nhiều nhà khoa học và các tổ chức quốc tế quan tâm, do vậy nó trở thành một trong những chuyên ngành nghiên cứu quan trọng và nó gắn liền với công tác quy hoạch sử dụng đất, trở nên gần gũi với người sử dụng đất. Các nhà thổ nhưỡng học đã đi sâu nghiên cứu các đặc tính cấu tạo, các quy luật và quá trình hình thành đất, điều tra và lập các bản đồ đất toàn thế giới với tỷ lệ 1/5.

Đồng thời từ thực tế lao động sản xuất trên đồng ruộng các nhà khoa học và cả những người nông dân đã đi sâu nghiên cứu, xem xét nhiều khía cạnh có liên quan trực tiếp tới quá trình sản xuất trên từng vạt đất. Nói cách khác là họ tiến hành đánh giá đất đai. Như vậy việc đánh giá đất đai phải được xem xét trên phạm vi rất rộng, bao gồm cả không gian, thời gian, tự nhiên và xã hội. Cho nên đánh giá đất đai không chỉ là lĩnh vực khoa học tự nhiên mà còn là kinh tế, kỹ thuật nữa.

Trong đánh giá, phân hạng đất những tính chất của đất đai có thể đo lường và ước lượng được. Có rất nhiều đặc điểm, tính chất đất nhưng khi đánh giá tùy theo khu vực nghiên cứu cần lựa chọn các chỉ tiêu đánh giá đất thích hợp, có vai trò tác động trực tiếp và có ý nghĩa tới đất đai của vùng nghiên cứu. Hiện nay, công tác đánh giá đất đai được thực hiện trên nhiều quốc gia và trở thành một khâu trọng yếu trong các hoạt động đánh giá tài nguyên hay quy hoạch sử dụng đất. Công tác đánh giá đất trên thế giới đã đạt được nhiều thành tựu to lớn trong nghiên cứu khoa học cũng như áp dụng ngoài thực tế sản xuất nông nghiệp.

Một số phương pháp nghiên cứu trên thế giới Tùy theo mục đích và điều kiện cụ thể, mỗi quốc gia đã đề ra nội dung và phương pháp đánh giá đất của mình. Có nhiều phương pháp khác nhau nhưng nhìn 7 chung có hai khuynh hướng: Đánh giá đất theo điều kiện tự nhiên có xem xét tới những điều kiện kinh tế - xã hội và đánh giá kinh tế đất có xem xét tới những điều kiện tự nhiên. Dù là phương pháp nào thì cũng phải lấy đất đai làm nền và loại sử dụng đất cụ thể để đánh giá, kết quả được thể hiện bằng các bản đồ, báo cáo và các số liệu thống kê. Phương pháp đánh giá đất đai của Liên Xô (cũ) Phương pháp đánh giá đất đai của Liên Xô (cũ) được hình thành từ những năm đầu thập kỷ 50 của thế kỷ XX và hoàn thiện vào năm 1986 để phục vụ cho đánh giá đất và thống kê chất lượng đất đai nhằm mục đích xây dựng chiến lược quản lý và sử dụng đất cho các đơn vị hành chính và sản xuất trên lãnh thổ thuộc Liên bang Xô Viết.

Kết quả đánh giá đất đã giúp cho việc hoạch định chiến lược sử dụng và quản lý nguồn tài nguyên đất đai trên phạm vi toàn Liên bang và phân vùng nông nghiệp tự nhiên. Thống kê các đặc tính cơ bản của đất đai để hướng cho các mục đích sử dụng và bảo vệ đất hợp lý. Tuy nhiên, đối với các loại hình sử dụng đất nông nghiệp chưa đi sâu một cách cụ thể từng loại sử dụng, phương pháp mới chỉ tập trung chủ yếu vào đánh giá các yếu tố tự nhiên của đất đai và chưa có những quan tâm cân nhắc tới các điều kiện kinh tế, xã hội (Đỗ Nguyên Hải, 2000)[6]. Phương pháp đánh giá đất đai ở Mỹ Năm 1951 Cục Cải tạo đất đai - Bộ Nông nghiệp Mỹ (USBR) đã xây dựng phương pháp phân loại khả năng thích nghi đất có tưới (Irrigation land suitabitily classification).

Việc phân loại bao gồm 6 lớp, từ lớp có thể trồng được (arable) đến lớp có thể trồng trọt được một cách giới hạn (limited arable) và lớp không thể trồng trọt được (non - arable). Trong hệ thống phân loại này ngoài đặc điểm đất đai một số chỉ tiêu về kinh tế định lượng cũng được xem xét có giới hạn ở phạm vi thủy lợi. Phương pháp này được sử dụng thành công ở Mỹ và sau đó được vận dụng ở nhiều nước. Khái niệm chủ yếu nêu lên trong hệ thống phân loại tiềm năng đất đai là những khái niệm về hạn chế, đó là những tính chất đất đai gây trở ngại cho việc sử dụng đất.

8 Ở Mỹ việc đánh giá đất đai được áp dụng rộng rãi theo 2 phương pháp: + Phương pháp đánh giá đất tổng hợp: lấy năng suất cây trồng trong nhiều năm làm tiêu chuẩn và chú ý đi sâu vào phân hạng đất đai cho từng loại cây trồng. Phương pháp này chia lãnh thổ thành các tổ hợp đất (đơn vị đất đai) và tiến hành đánh giá đất đai theo năng suất bình quân của cây trồng trong nhiều năm (thường là lớn hơn 10 năm) và chú ý đánh giá cho từng loại cây trồng (thường chọn lúa mì làm đối tượng chính). Qua đó các nhà nông học xác định các mối tương quan giữa đất và các giống lúa mì để đề ra các biện pháp tăng năng suất. + Phương pháp đánh giá đất theo từng yếu tố: bằng cách thống kê các yếu tố tự nhiên và kinh tế để so sánh, lấy lợi nhuận tối đa là 100 điểm hoặc 100% để làm mốc so sánh lợi nhuận ở các loại đất khác nhau.

Ngoài ra, ở nhiều nước châu Âu khác, đều thực hiện phổ biến theo cả 2 hướng: nghiên cứu các yếu tố tự nhiên để xác định tiềm năng của đất (phân hạng định tính) và nghiên cứu các yếu tố kinh tế, xã hội nhằm xác định sức sản xuất thực tế của đất đai (phân hạng định lượng). Thông thường là áp dụng phương pháp so sánh tính bằng điểm hoặc %.