Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Đặc điểm thực vật học và yêu cầu sinh thái của cây chuối 1. Đặc điểm thực vật học của cây chuối Cây chuối nằm trong họ Musaceae là một trong 8 họ trong bộ gừng Zingiberales (trước kia gọi là Csitaminales) Trong Bộ gừng, Musaceae là họ nguyên thủy nhất, gồm những cây thân thảo lớn có rễ, sống lâu năm, lá mọc xoắn ốc có bẹ lá ôm lấy nhau tạo thành thân giả, phiến lá rất lớn. Cụm hoa mọc theo kiểu hoa tự bông vô hạn được hình thành ở ngọn từ thân khí sinh.
Trục mang hoa và thân thật được mọc lên từ củ dưới lòng đất. Lá bắc lớn, trong chứa từ 1 - 3 hàng hoa. Những hoa ở gốc của cụm hoa là hoa cái, hoa ở giữa là hoa lưỡng tính, hoa trên cùng là hoa đực. Bao hoa gồm 2 hoặc 3 vòng nhưng tạo thành 2 cánh, cánh ngoài cùng được tạo bởi 3 đài đính liền với 2 cánh hoa và thường có mầu vàng ươm hay mầu vàng nhạt, cánh hoa trong nằm đối diện với mảnh ngoài thường ngắn, màu trong suốt và được hai mép của cánh ngoài bao phủ.
Có 5 nhị, bộ nhụy, lá noãn hợp bầu dưới, quả mọng, chứa nhiều hạt tuy nhiên ở loài chuối trồng, hạt thui đi rất sớm. Yêu cầu sinh thái của cây chuối * Yêu cầu về nhiệt độ Chuối là cây nhiệt đới, ưa khí hậu nóng, ẩm và nhiều mưa. Nhiệt độ thích hợp 250C - 300C. Ở miền Bắc nước ta mùa Đông nếu nhiệt độ xuống dưới 150C nhiều ngày, đã có biểu hiện ngọn chuối bị rụt lại, lá nhạt màu, thân bị nứt, hoa trổ không thoát.
Xuống 50C - 60C cây chuối bị vàng lá hoặc chết, nhất là chuối mới trồng. Chuối chịu được nhiệt độ cao tới 400C, tuy vậy tình trạng này rất ít xảy ra ở nước ta. Giống chuối tiêu khi quả chín nếu gặp nhiệt độ cao quả to nhưng vỏ dày, không chín vàng, ruột nhão và hơi chua, ít thơm. Nếu chín vào mùa Thu, Đông nhiệt độ thấp, màu quả vàng và chất lượng tốt hơn.
4 * Yêu cầu về ánh sáng Cây chuối yêu cầu ánh sáng nhiều trong thời kỳ ra hoa, sinh trưởng của quả. Cường độ ánh sáng thích hợp để cây quang hợp là 2000 - 10. Về độ dài ngày, chuối là cây trồng yêu cầu không nghiêm ngặt, chúng có thể phân hóa hoa ở bất kỳ độ chiếu sáng nào khi cây đã đạt được trình độ nhất định. Khi chiếu sáng không đầy đủ chuối có xu thế vươn cao hơn, thời gian sinh trưởng kéo dài.
Như vậy căn cứ vào nhu cầu ánh sáng của cây chuối, với điều kiện của nước ta có thể trồng chuối trên diện tích rộng, tập trung ở nhiều vùng để lấy sản phẩm xuất khẩu. * Yêu cầu về chế độ nước Cây chuối yêu cầu nước rất nhiều do diện tích lá lớn. Với giống chuối tiêu trồng 2500 cây/ha thì mỗi tháng tiêu thụ gần 2. Trong thực tế chỉ cần lượng mưa mỗi tháng khoảng 130 – 150 mm là đáp ứng đủ yêu cầu nước của cây.
Cây chuối là cây chịu hạn kém do bộ rễ ăn nông và sức hút nước yếu. Ngay ở những vùng có lượng mưa hàng năm trên 2.000 mm nhưng có mùa khô rõ rệt thì cũng phải tưới nước mới có năng suất cao. Hạn và rét là nguyên nhân chính làm chuối trổ hoa không thoát, buồng nhỏ và vặn vẹo, chất lượng kém. Ngược lại, cây chuối chịu úng cũng kém so với nhiều cây ăn quả khác.
Nước ngập trên 10 ngày liên tục cây sinh trưởng kém, lá vàng và có thể chết. * Yêu cầu về đất Rễ chuối là rễ chùm, nhỏ và mềm. Vì vậy đất trồng chuối cũng phải mềm, kết cấu thuần nhất, không có tầng cứng sỏi đá gần mặt đất. Chuối cũng cần nhiều nước nên đất cũng phải nhiều mùn, xốp, chứa được nhiều nước nhưng cũng cần thoát nước trong mùa mưa.
Mực nước ngầm cần sâu trên 0,8 m. Độ pH thích hợp rộng, từ 4,8 - 8,0, tối thích là 6,0 - 7,5. Nói chung, cây chuối không kén đất, ở nước ta vùng nào cũng trồng được vì khí hậu thích hợp, chỉ cần đất không bị ngập nước. 5 * Yêu cầu về chế độ dinh dưỡng Do tốc độ sinh trưởng mạnh, cây chuối cần khá nhiều phân.
Nếu muốn đạt sản lượng 40 tấn quả/ha phải cần 80 kg N + 20 kg P2O5 + 240 kg K2O. Mặc dù trong phân tích, lượng kali cần nhiều nhất nhưng trong thực tế thì thiếu đạm là đáng lo ngại hơn cả. Để đáp ứng dinh dưỡng cho cây chuối, trước hết đất phải nhiều mùn, nếu dưới 1% mùn cần bón thêm phân hữu cơ. Tình hình sản xuất và tiêu thụ chuối trên thế giới và ở Việt Nam 1.
Tình hình sản xuất và tiêu thụ chuối trên thế giới * Sản xuất chuối trên thế giới Bảng 2. trình bày tình hình sản xuất chuối trên thế giới từ 2005-2010 Bảng 2.1: Tình hình sản xuất chuối trên thế giới từ năm 2005 - 2010 Chỉ Diện tích Năng suất Sản lượng tiêu (ha) (tạ/ha) (tấn) Năm 2005 465 0174,0 170,816 79 432 255,0 2006 4 883 992,0 172,661 84 327 409,0 2007 4 905 095,0 181,834 89 191 386,0 2008 4 778 464,0 196,183 93 745 445,0 2009 4 843 110,0 197,841 95 816 627,0 2010 4 771 944,0 213,990 102 114 819,0 (Nguồn: Faostat - 2012) Số liệu bảng trên cho thấy, diện tích trồng chuối trên thế giới trong những năm qua vẫn tiếp tục có sự tăng lên, điều đó chứng tỏ rằng cây chuối ngày càng được chú trọng phát triển. Diện tích trồng chuối năm 2010 (4771944,0 ha) tăng so với năm 2005 (4650174,0 ha) là 121770,0 ha trong vòng 6 năm, cùng với đó công tác lai tạo và tuyển chọn các giống chuối ngày càng được chú trọng, cụ thể năng suất chuối năm 2010 (213,990 tạ/ha) tăng lên 43,14 tạ/ha so với năm 2005. Diện tích và năng suất ngày càng tăng lên đã 6 làm cho sản lượng chuối của thế giới có những bước phát triển nhảy vọt.
Sản lượng chuối năm 2010 (102114819,0 tấn) tăng 28,6% so với năm 2005. * Tiêu thụ chuối trên thế giới Theo Nguyễn Văn Nghiêm (2010) [16], hầu hết chuối xuất khẩu trên thị trường là các giống chuối thuộc nhóm Cavendish, được sản xuất trong các trang trại nhỏ và các đồn điền lớn. Có tới 26% sản lượng chuối Cavendish dùng cho xuất khẩu. Các nước xuất khẩu chuối chính ở châu Mỹ Latin gồm có Ecuado, Costa Rica và Colombia.
Châu Á có các nước xuất khẩu chuối chủ yếu là Philipin, Trung Quốc và Ấn Độ. Trong khi đó, xuất khẩu chuối chính ở châu Phi là các nước Camơrun, Cote d’ivoire và ở vùng Caribe là Dominic và Windward Islands. Trong những năm gần đây Pêru được đánh giá là nước có tiềm năng về xuất khẩu chuối với các vùng chuối an toàn như Tumbes, Piura và Lambayeque. Năm 2010 có tới gần 100% lượng chuối xuất khẩu của Pêru là chuối an toàn.
Riêng năm 2006, kim ngạch xuất khẩu chuối an toàn là 27 tỷ USD. Trong đó có tới 98% là chuối tươi và 2% là chuối sấy khô. Năm 2007, chuối tươi xuất khẩu của Pêru chủ yếu sang các thị trường truyền thống là Hà Lan và Mỹ, đạt giá trị khoảng 26,54 tỷ USD và chiếm trên 85% giá trị kim ngạch xuất khẩu chuối của Pêru. Theo số liệu của FAO, hàng năm toàn thế giới sản xuất trên 100 triệu tấn chuối.
Trong đó, sản lượng chuối ở các nước đang phát triển chiếm tới 98% và chủ yếu được xuất khẩu sang các nước phát triển. Tuy nhiên việc sản xuất cũng như xuất khẩu chuối thường tập trung vào một số nước nhất định. Năm 2005, có 10 nước sản xuất chính chiếm tới 75% sản lượng chuối thế giới. Chỉ riêng Ấn Độ, Ecuado, Braxin và Trung quốc đã chiếm một nửa sản lượng chuối toàn thế giới.
Nếu những năm 1980, các nước Mỹ Latinh và khu vực Caribê là khu vực sản xuất chuối chính của thế giới thì hiện 7 nay khu vực châu Á đã vượt lên dẫn đầu, tiếp theo là các nước Nam Mỹ và cuối cùng là châu Phi. Xuất khẩu chuối thế giới tập trung cao ở các nước đang phát triển với khối lượng lớn. Chỉ riêng các nước Mỹ Latinh và vùng Caribê cung cấp khoảng 70% tổng số chuối xuất khẩu của thế giới. Bốn quốc gia đứng đầu xuất khẩu chuối vào năm 2004 là Ecuado, Costa Rica, Philippin và Colombia chiếm khoảng 63% lượng chuối xuất khẩu thế giới.
Riêng Ecuado cung cấp trên 30% lượng chuối xuất khẩu toàn cầu. Tuy nhiên, lượng chuối xuất khẩu của các nước Mỹ Latinh và vùng Caribê có xu hướng giảm từ sau những năm 90 của thế kỷ XX. Trong khi đó, lượng chuối xuất khẩu của các nước châu Á lại có xu hướng tăng lên [16]. Xuất khẩu chuối là “nguồn sống” của một lượng lớn nông dân các nước Mỹ Latinh.
Chẳng hạn như xuất khẩu chuối của Ecuador chiếm tới 60% doanh số xuất khẩu nông sản và 16% tổng doanh số xuất khẩu hàng hóa của quốc gia này. Kể từ đầu những năm 2000 đến nay, thị phần các nhà cung cấp có nhiều thay đổi, có thêm nhiều quốc gia tham gia xuất khẩu chuối, cũng có nhiều quốc gia không còn chú trọng mặt hàng này. Tuy nhiên, các nước Mỹ Latinh vẫn chiếm thị phần lớn nhất trên thị trường xuất khẩu chuối thế giới. Thực tế, các nước châu Á mới là nơi sản xuất chuối lớn nhất thế giới, thay vì Mỹ Latinh.
Trong đó, Ấn Độ là nước sản xuất lớn nhất với sản lượng chiếm 20% tổng sản lượng chuối toàn cầu vào năm 2011. Philippines và Trung Quốc cũng nằm trong tốp các nước sản xuất chuối lớn nhất thế giới. Tuy vậy Ecuador lại là nhà xuất khẩu chuối lớn nhất thế giới với thị phần tới 30%. dù chỉ đứng thứ 5 thế giới về sản lượng (khoảng 6% tổng sản lượng thế giới).
Ecuador sở dĩ có thể thành công rực rỡ với sản xuất chuối là vì đã đáp ứng được rất tốt nhu cầu của thị trường. Ecuador đã cải tạo được 8 giống chuối thu hoạch cao và có thể chuyên chở bằng đường biển với thời gian rất dài. Nhờ công nghệ sản xuất và marketing hiện đại, chuối Ecuador đã kết nối thành công với thị trường thế giới. Đóng góp lớn nhất vào thành công của ngành xuất khẩu chuối Ecuador phải kể đến chuỗi giá trị chuối mà nước này đã xây dựng được.
Chuỗi giá trị liên hoàn từ nơi sản xuất cho đến khi những nải chuối được đưa đến các kệ hàng tại những siêu thị châu Âu và đến tay người tiêu dùng cuối cùng. Ngành công nghiệp chuối nước này không ngừng mở rộng quy mô và liên tục đóng góp vào nền kinh tế. Xuất khẩu chuối chiếm đến 61% tổng kim ngạch xuất khẩu nông sản của nước này vào năm 2009.