CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Giới thiệu chung về cây cà gai leo 1. Nguồn gốc và phân loại Cà gai leo có tên khoa học là Solanum procumbens, còn có tên khác là cà gai dây, cà vạnh, cà quýnh, cà lù, cà bò, cà Hải Nam, cà quạnh, quánh, gai cườm.
Cà gai leo thường mọc hoang ở khắp nơi, rải rác ven rừng, lùm bụi, bãi hoang, ven đường, ở độ cao dưới 300 m. Phân bố ở Bắc Giang (Yên Thế), Phú Thọ (Việt Trì), Hà Nội (Bưởi), Hải Phòng, Ninh Bình, Thanh Hóa, Nghệ An, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế, Khánh Hoà, Gia Lai (An Khê, Kon Hà Nừng). Ngoài ra, còn có ở Trung Quốc (Hải Nam, Quảng Đông, Quảng Tây). Cà gai leo là thực vật bậc cao có đơn vị phân loại như sau: Giới: Thực vật Ngành: Magnoliophyta Lớp: Magnoliopsida Bộ: Solanales Họ: Solanaceae Chi: Solanum Loài: S.
procumbens Các loài thuộc chi Solanum ở Việt Nam thường mọc ở ven rừng, ven đường, bãi hoang, ruộng hoang, lùm bụi… và phân bố ở khắp mọi nơi từ vùng núi đến trung du và đồng bằng. Trong số các loài mọc phổ biến của chi Solanum, không ít loài vừa có vùng phân bố rộng rãi lại vừa có giá trị thực tiễn (S. violacem), Trong đó, có một số loài mọc hoang ở khắp mọi nơi (S. violaceum), có loài chỉ phát triển mạnh ở vùng đồng bằng (S.
Giá trị thực tiễn của các loài trong chi này dùng để làm thuốc (18/28), làm rau ăn (6/28) và làm cảnh (3/28), nhưng chủ yếu vẫn để làm thuốc [6]. PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 4 1. Đặc điểm thực vật học của cây cà gai leo * Bộ rễ Rế cây chia làm nhiều nhánh rễ phụ nhỏ, mềm, phần chuôi rễ cứng, tròn bao quanh là lớp vỏ màu vàng, nâu, thân rễ có chiều dài từ 10 - 20 cm. Mùi rễ thơm nhẹ như mùi thuốc bắc, thành phần trong rễ là Saponin Steroid và Alcaloid solasodin ngoài ra còn có Dioshenin, Flavonoid và mới đây là thành phần Glycoalcaloid được tìm thấy trong rễ cà gai leo * Thân Là loại cây có thân leo, dài tới 6m hoặc hơn, thường bò sát trên mặt đất hoặc leo bám ở trên thân của các cây khác.Thân nhẵn, hóa gỗ, phân thành nhiều cành nhiều nhánh.
Các nhánh có thể dài tới 6m hoặc dài hơn. Các cành nhỏ cây cà gai leo có phủ lông tơ dày, hình sao trải dài suốt chiều dài thân là một lượng gai cong có màu vàng, dài 2 - 5 mm và phân bổ ở gần nhau. * Lá Lá hình trứng, hình bầu dục hoặc hình bầu dục dẹp, chóp tù hoặc nhọn, gốc nêm hoặc tròn, mép thường có 5 thùy lượng sóng, hiếm khi nguyên, mặt trên có lông hình sao thưa, mặt dưới có lông hình sao dày, có gai trên cả hai mặt, cuống lá dài 0,4 - 0,5 cm có gai. Lá mọc so le nhau, phiến lá to xẻ thùy không đều, mặt trên sẫm hơn mặt dưới, mặt dưới màu nhạt hơn phủ đầy lông tơ màu trắng, cả hai mặt lá đều có những gai nhỏ ở gân chính, nhất là ở mặt trên.
* Hoa Hoa nở vào tháng 4-6, khi nở thì có màu trắng hoặc hơi phớt tím, có hình xim, mọc ở nách lá thành những cụm nhỏ, mỗi cụm nhỏ thường có 2-5 hoa, cũng có khi 7-9 hoa. Nhị có màu vàng, chỉ nhị phình ở gốc. Đài hoa có lông, xẻ thành 4 thùy hình trái xoan nhọn. Cụm hoa dạng tán ở đỉnh cành, hiếm khi xuất hiện ngài nách lá, cuống lá dài 3 - 5 mm.
Hoa mẫu 4, cuống hoa dài 12 - 15 mm. Đài hình chén, dài 3 - 4 mm; thùy đài hình tam giác, không đều, dài 1 - 2mm, ở mặt ngoài có lông măng hình sao.Tràng màu trắng hoặc tím nhạt, dài 1cm; thùy tràng hình mũi mác, dài 6 - 7 mm, ở mặt ngoài có lông hình sao. Nhị 4; chỉ nhị dài 1 mm; bao phấn dài 6 mm. Bầu nhẵn, vòi nhụy dài 7 mm, có lông ở gốc.
* Quả và hạt Quả cà gai leo chin có hình cầu rất mọng và căng. Khi còn xanh có màu sắc xanh sẫm và khi chin có màu đỏ tươi bất mắt. Qủa mọng đỏ sang, hình cầu, đường PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 5 kính 5 - 7 mm, có cuống dài. Mùa sinh trưởng từ tháng 4 đến tháng 5, mùa quả chín từ tháng 7 đến tháng 9.
Hạt màu vàng và dạng dẹt, dạng thận, cỡ 4 x 2 mm, hình dáng tương đương với hạt ớt hoặc hạt cà chua 1. Đặc điểm sinh thái của cây cà gai leo Cà gai leo là cây ưa sáng, ưa ẩm, hơi chịu bóng, có khả năng chịu hạn cao, cây không chịu được ngập úng. Cà gai leo thích nghi trên nhiều loại khí hậu, nhiều loại đất: Đất phù xa, đất pha cát, đất ba gian. Cả ba miền Bắc, Trung Nam đều trồng được cây thuốc này.
Cây phát triển rất nhanh trong vòng 5 đến 6 tháng từ khì gieo hạt là có thể thu hoạch được, tái sinh bằng hạt hoặc từ các phần còn sót lại sau khi bị chặt, là cây sống lâu năm trồng 1 lần có thể thu hái trong nhiều năm, do vậy qua trình chăm sóc không quá vất vả. Thành phần hóa học và giá trị của cây cà gai leo * Thành phần hóa học: Rễ cây có chứa tinh bột và đặc biệt chứa các hoạt chất chất như ancaloid, glycoancaloid… có tác dụng bảo vệ tế bào gan, chữa bệnh viêm gan virus, ngăn chặn sự phát triển của xơ gan nên dùng điều trị các bệnh lý gan mật Rễ và lá cà gai leo mọc ở Việt Nam có cholesterol, b - sitosterol, lanosterol, dihydrolanosterol. Ngoài ra, rễ chứa 3b - hydroxy - 5a - pregnan - 16 - on, rễ và lá có solasodenon. Hai chất solasodin và neoclorogenin còn thu được sau khi thuỷ phân dịch chiết rễ (Hoàng Thanh Hương, 1980).
Viện dược liệu đã phân tích thành phần hoá học thấy có alcaloid, glycoalcaloid, saponin, flavonoid, acid amin và sterol, trong đó nhân glycoalcaloid cso tỷ lệ nhiều hơn cả (Âu Văn Yên - Phạm Kim Mãn). Bộ phận dùng: Rễ, cành lá, thu hái quanh năm, phơi hay sấy khô. Có khi dùng cả tươi. Tính vị công năng: Vị hơi the, đắng, có tính ấm, tác dụng tiêu độc, trừ ho, tán phong thấp, giảm đau.
* Giá trị dược liệu: Theo y học dân giang và cổ truyền: Theo Đông y cà gai leo tính ấm, vị hơi the, hơi độc, có tác dụng tiêu độc, tiêu đờm, tán phong thấp, trị ho, suyễn, rắn căn,…đặc biệt có tác dụng chữa trị các bệnh về gan như: xơ gan, gan nhiễm mỡ, viêm gan B mạn tính khá hiệu quả. PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 6 Cà gai leo là một cây thuốc dân gian được nhân dân sử dụng chửa các bệnh: cảm cúm, dị ứng, ho gà, đau lưng, đau nhức xương khớp, thấp khớp, rắn cắn… Rễ và quả dùng trị mụn nhọt, lở ngứa (Phạm Hoàng Hộ, 1993). Trong rễ có chứa Solasodin dùng trị cảm cúm, ho gà, đau lưng, nhức xương, thấp khớp, sâu răng, rắn cắn (Võ Văn Chi, 1997). Nước sắc của rễ uống chống say rượu (Đỗ Tất Lợi).
Theo y học hiện đại: Dựa theo các bài thuốc cổ truyền trị bệnh gan, hiện nay, cà gai leo đã được nghiên cứu chuyên sâu, bài bản với hàng trăm công trình khoa học để đáp ứng nhu cầu trị bệnh gan ngày càng tăng cao trong cộng đồng: Cà gai leo có tác dụng hạ men gan nhanh chóng. Cà gai leo là thảo dược duy nhất đến nay được kiểm chứng lâm sàng có hiệu quả hỗ trợ bệnh viêm gan virus. Cà gai leo hỗ trợ điều trị xơ gan, làm chậm quá trình tiến triển của xơ gan. Cà gai leo giúp giải độc gan, hạn chế tổn thương gan.
Hiện nay Cà gai leo đã được nghiên cứu và chứng minh có tác dụng điều trị viêm gan do virus, xơ gan và ung thư gan. Gần đây nhiều công trình nghiên cứu cho thấy cà gai leo có tác dụng chống viêm ứng chế xơ gan gai đoạn kịch phát, giảm nhẹ khối u….Mặt khác cà gai leo đã được viện dược liệu chứng minh cà gai leo có tác dụng chống viêm, bảo vệ gan. Có thể chống viêm, chống oxy hóa, ức chế sự phát triển xơ gan, đồng thời còm có tác dụng tốt trên các Marker virus viêm gan B [7]. * Giá trị kinh tế: Cà Gai Leo là một trong những cây thuốc nam được nghiên cứu thành công nhất dùng để đặc trị những bệnh về viêm gan, chống xơ gan và giải độc gan, hạ men gan, hiện nay cà gai leo đã được đưa vào chữa bệnh một cách rộng rãi.
Với giá trị phòn và chữa bệnh, cà gai leo không những có ý nghĩa vô cùng lớn trong ngành y dược mà còn có ý nghĩa trong viêc có ý nghĩa trong việc phát triển kinh tế. Chính vì đây là một loại dược liệu quý trong y học nên khi sản xuất có lượng tiêu thụ rất lớn, nên mang lại lợi nhuận rất lớn. mặc khác Cà gai leo phát triển nhanh, tái sinh bằng hạt hoặc từ các phần còn sót lại sau khi bị chặt, là cây sống lâu năm trồng 1 lần có thể thu hái trong nhiều năm, do vậy khâu chăm sóc không quá vất vả. vì vậy nên cà gai leo rất đễ trồng và chăm sóc không quá vất vả.
Chi phí đầu tư ít nhưng mang lại lợi nhuận cao cho người nông dân. Cà gai leo mọc hoang là chất lượng nhất, tuy nhiên nguồn mọc tự nhiên hiện nay hầu như không thấy do khai thác bừa bãi. Vì thế, hiện nay, nhiều cơ sở, công ty dược PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 7 đã đầu tư trồng Cà gai leo sạch và có thể khai thác mỗi năm hàng chục tấn để phục vụ nhu cầu sử dụng trong nhân dân. Cách sử dụng cà gai leo Cà gai leo có cách sử dụng rất phong phú, người dân có thể sử dụng dạng sắc nước, dạng cao hay các sản phẩm được bào chế thành viên nén.
Mỗi cách sử dụng sẽ có những tiện lợi và nhược điểm của nó. * Dạng sắc nước: Đây là dạng đơn giản và dễ áp dụng nhất. Người dùng có thể mua cà gai leo đã phơi sấy, sao tẩm hoặc mua dạng tươi về phơi khô để dùng dần. Định lượng cà gai leo phù hợp nhất là từ 50-60g khô/người/ngày.
Chúng ta có thể dùng theo hai cách là sắc uống và hãm nước. Với cách sắc uống: Cà gai leo trước khi sắc phải đem rửa qua nước sạch. Đun với 1 lít nước, khi sôi duy trì lửa nhỏ trong thời gian 10 phút.