Luận văn thạc sĩ nghiên cứu kinh nghiệm sử dụng tài nguyên cây thuốc của cộng đồng người dao tại huyện định hóa tỉnh thái nguyên

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu nghiên cứu kinh nghiệm sử dụng tài nguyên cây thuốc của cộng đồng người dao tại huyện định hóa tỉnh, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề

• Tác giả: Phan Thanh Thắng
• Người hướng dẫn: TS. Đỗ Hoàng Chung
• Trường học: Đại học Thái Nguyên - Trường Đại học Nông Lâm
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Nghiên cứu kinh nghiệm sử dụng tài nguyên cây thuốc của cộng đồng người Dao tại huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• Mục tiêu nghiên cứu của đề tài
• Ý nghĩa của đề tài
• Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học
• Ý nghĩa trong thực tiễn
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Tổng quan về tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước
• 1.1.1. Tình hình nghiên cứu trên Thế giới
• 1.1.2. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.1.1. Thời gian nghiên cứu
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Kế thừa các tài liệu cơ bản
• 2.3.2. Phương pháp chuyên gia
• 2.3.3. Phương pháp thu thập số liệu
• 2.3.4. Phương pháp nghiên cứu thực vật học
• 2.3.5. Phương pháp nội nghiệp
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Các loài cây được cộng đồng dân tộc Dao sử dụng làm thuốc tại khu vực nghiên cứu
• 3.1.1. Danh mục các loài cây được cộng đồng dân tộc Dao sử dụng làm thuốc
• 3.1.2. Đặc điểm hình thái của một số cây dược liệu tiêu biểu được người dân tộc dao Định Hóa sử dụng thường xuyên
• 3.2. Tri thức địa phương trong việc khai thác và sử dụng các loài cây thuốc
• 3.2.1. Tri thức địa phương trong việc khai thác các loài cây thuốc
• 3.2.2. Tri thức địa phương trong việc sử dụng các loài cây thuốc
• 3.3. Các loài thực vật dùng để làm thuốc cần được bảo tồn, nhân rộng
• 3.4. Đề xuất một số giải pháp trong công tác bảo tồn và nhân rộng các loài cây thuốc, bài thuốc của cộng đồng dân tộc Dao
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về nghiên cứu

Nghiên cứu tập trung vào kinh nghiệm sử dụng tài nguyên cây thuốc của cộng đồng người Dao tại Định Hóa, Thái Nguyên. Mục tiêu chính là bảo tồn và phát triển các loài cây thuốc quý và bài thuốc dân gian của người Dao. Nghiên cứu này nhằm tư liệu hóa tri thức địa phương về dược liệu và thuốc nam, đồng thời đề xuất giải pháp bảo tồn tài nguyên cây thuốc.

1.1. Bối cảnh nghiên cứu

Việt Nam là quốc gia có đa dạng sinh học cao, với khoảng 10.386 loài thực vật có mạch. Trong đó, cây thuốc chiếm khoảng 30%. Cộng đồng người Dao tại Định Hóa có truyền thống sử dụng cây thuốc địa phương để chữa bệnh. Tuy nhiên, tri thức này đang đứng trước nguy cơ thất truyền do sự xâm nhập của thuốc tây và thiếu sự quan tâm bảo tồn.

1.2. Mục tiêu nghiên cứu

Nghiên cứu nhằm phát hiện và lựa chọn các bài thuốc dân gian và cây thuốc quý của người Dao. Mục tiêu là tư liệu hóa tri thức sử dụng, khai thác và chế biến dược liệu, đồng thời đề xuất giải pháp bảo tồn cây thuốc và nhân rộng các bài thuốc hiệu quả.

II. Tổng quan tài liệu

Nghiên cứu tổng hợp các công trình về cây thuốc và dược liệu trên thế giới và trong nước. Các nghiên cứu quốc tế như của Lý Thời Trân (Trung Quốc) và Dioscorides (Hy Lạp) đã đặt nền móng cho việc sử dụng cây thuốc trong y học. Tại Việt Nam, các công trình của Đỗ Tất Lợi và Lê Trần Đức đã ghi chép về cây thuốc Việt Nam.

2.1. Nghiên cứu quốc tế

Các nghiên cứu quốc tế như Bản thảo cương mục của Lý Thời Trân và công trình của Dioscorides đã ghi chép về cây thuốc và dược liệu. Các nghiên cứu gần đây tại Ấn Độ và Ethiopia cũng cho thấy sự đa dạng trong sử dụng cây thuốc dân gian.

2.2. Nghiên cứu trong nước

Tại Việt Nam, các công trình của Đỗ Tất Lợi, Lê Trần Đức và Võ Văn Chi đã ghi chép về cây thuốc Việt Nam. Tuy nhiên, nghiên cứu về y học cổ truyền bản địa của các dân tộc thiểu số như người Dao vẫn còn hạn chế.

III. Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng các phương pháp như phương pháp chuyên gia, phương pháp thu thập số liệu, và phương pháp nghiên cứu thực vật học. Các dữ liệu được thu thập từ cộng đồng người Dao tại Định Hóa, bao gồm danh mục cây thuốc, bài thuốc, và kinh nghiệm sử dụng.

3.1. Phương pháp thu thập dữ liệu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp chuyên gia để phỏng vấn các ông lang, bà mế trong cộng đồng người Dao. Các thông tin về cây thuốc và bài thuốc được ghi chép và phân tích.

3.2. Phương pháp nghiên cứu thực vật học

Các loài cây thuốc được thu thập và xác định tên khoa học. Đặc điểm hình thái và công dụng của từng loài được ghi chép chi tiết.

IV. Kết quả nghiên cứu

Nghiên cứu đã xác định được danh mục các loài cây thuốc được người Dao sử dụng, bao gồm các loài cây thuốc quý và cây thuốc địa phương. Các bài thuốc dân gian được ghi chép và phân tích về hiệu quả sử dụng.

4.1. Danh mục cây thuốc

Nghiên cứu đã xác định được 57 loài cây thuốc thuộc 51 chi và 35 họ thực vật. Các loài này được sử dụng để chữa trị các bệnh thường gặp như sốt, ho, và bệnh ngoài da.

4.2. Bài thuốc dân gian

Các bài thuốc dân gian của người Dao được ghi chép và phân tích. Các bài thuốc này sử dụng các bộ phận của cây thuốc như lá, rễ, và thân để chữa bệnh.

V. Kết luận và kiến nghị

Nghiên cứu khẳng định giá trị của tài nguyên cây thuốc và bài thuốc dân gian của người Dao tại Định Hóa. Cần có các giải pháp bảo tồn cây thuốc và nhân rộng các bài thuốc hiệu quả để duy trì tri thức y học cổ truyền.

5.1. Giải pháp bảo tồn

Đề xuất các giải pháp bảo tồn cây thuốc như xây dựng vườn thuốc, nhân giống các loài cây thuốc quý, và tư liệu hóa tri thức sử dụng dược liệu.

5.2. Nhân rộng bài thuốc

Các bài thuốc dân gian hiệu quả cần được nhân rộng và ứng dụng trong cộng đồng. Đồng thời, cần nâng cao nhận thức về giá trị của thuốc nam và y học cổ truyền.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam được xếp hạng thứ 16 trên thế giới về mức độ đa dạng sinh học với hơn 10.386 loài thực vật có mạch đã được định danh. Trong đó, nguồn tài nguyên cây thuốc chiếm khoảng 30% tổng số loài thực vật bản địa, tương đương gần 4.000 loài có công dụng chữa bệnh theo thống kê của Viện Dược liệu. Khoảng 75% diện tích tự nhiên của nước ta là đồi núi, nơi sinh sống lâu đời của 54 dân tộc anh em với dân số vùng cao khoảng 24 triệu người. Sự đa dạng về tộc người và hệ sinh thái rừng nhiệt đới đã hun đúc nên kho tàng tri thức y học dân gian vô cùng đặc sắc.

Tuy nhiên, trước sức ép của kinh tế thị trường và sự mở rộng của thuốc tân dược, tri thức bản địa đang đứng trước nguy cơ mai một nghiêm trọng. Nhiều loài dược liệu quý bị khai thác kiệt quệ dẫn đến suy thoái quần thể tự nhiên. Tại huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên, đồng bào dân tộc Dao sở hữu kho tàng kinh nghiệm chữa bệnh bằng cây cỏ phong phú, gắn liền với các vùng rừng tự nhiên. Dẫu vậy, nguồn tri thức quý báu này chủ yếu được lưu truyền bằng hình thức truyền miệng và chưa được tư liệu hóa một cách bài bản.

Nghiên cứu được triển khai nhằm phát hiện, kiểm kê danh mục cây thuốc, phân tích đặc điểm hình thái và giải mã tri thức bản địa trong việc khai thác, chế biến, bảo quản các bài thuốc gia truyền. Đề tài được thực hiện tại 3 xã Kim Sơn, Bảo Linh và Phú Đình thuộc huyện Định Hóa trong khung thời gian từ tháng 6/2018 đến tháng 8/2019.

Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi tư liệu hóa thành công 91 loài cây thuốc thuộc 55 họ thực vật và 11 bài thuốc dân gian tiêu biểu. Đồng thời, đề tài xác định 16 loài dược liệu quý có nguy cơ bị đe dọa cao, tạo cơ sở khoa học vững chắc phục vụ công tác quy hoạch bảo tồn lâm sản ngoài gỗ và phát triển kinh tế dược liệu bền vững cho cộng đồng địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng thuyết thực vật dân tộc học (Ethnobotany) và lý thuyết quản lý tài nguyên thiên nhiên dựa vào cộng đồng (Community-Based Natural Resource Management). Thuyết thực vật dân tộc học nghiên cứu mối quan hệ tương hỗ trực tiếp giữa con người và thế giới thực vật, chú trọng cách thức các nhóm bản địa phân loại, sử dụng và quản lý nguồn lợi tự nhiên. Bên cạnh đó, lý thuyết quản lý tài nguyên dựa vào cộng đồng khẳng định vai trò trung tâm của người dân bản địa trong việc bảo tồn đa dạng sinh học thông qua các quy ước và tri thức truyền thống.

Nghiên cứu vận dụng 4 khái niệm khoa học cốt lõi bao gồm:

1. Tri thức sinh thái bản địa (Traditional Ecological Knowledge): Hệ thống hiểu biết, thực hành và niềm tin được tích lũy qua nhiều thế hệ về mối quan hệ giữa sinh vật và môi trường sống.
2. Lâm sản ngoài gỗ (Non-Timber Forest Products): Toàn bộ các sản phẩm sinh học có nguồn gốc từ rừng ngoài gỗ tròn, đặc biệt là cây thuốc và hương liệu.
3. Đánh giá tính dễ bị tổn thương của loài (Species Vulnerability Assessment): Phương pháp đo lường mức độ rủi ro suy thoái sinh học dựa trên áp lực khai thác và đặc tính sinh cảnh.
4. Bảo tồn nguyên vị và chuyển vị (In-situ and Ex-situ Conservation): Các chiến lược duy trì nguồn gen dược liệu trong môi trường sống tự nhiên hoặc thông qua các vườn ươm, vườn sưu tập nhân tạo.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập từ điều tra thực địa trong khoảng thời gian 14 tháng (từ tháng 6/2018 đến tháng 8/2019). Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 60 người cung cấp tin then chốt là các ông lang, bà mế, già làng và người có kinh nghiệm thu hái dược liệu tại 3 xã Kim Sơn, Bảo Linh và Phú Đình.

Phương pháp chọn mẫu được áp dụng là chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng theo các nhóm tiêu chí: thâm niên hành nghề, giới tính, độ tuổi và uy tín cộng đồng. Quá trình thu thập thông tin kết hợp linh hoạt giữa phương pháp liệt kê tự do (Free listing), phỏng vấn bán cấu trúc, phỏng vấn sâu và thảo luận nhóm tập trung.

Song song với điều tra xã hội học, nhóm tác giả tiến hành điều tra thực vật học theo 4 tuyến khảo sát thực địa xuất phát từ tâm bản làng đi qua các sinh cảnh rừng tự nhiên khác nhau. Mẫu tiêu bản thực vật được thu thập theo quy chuẩn kích thước 41 x 29 cm, xử lý cồn và sấy khô để lưu trữ.

Việc định danh loài được thực hiện bằng phương pháp hình thái so sánh, đối chiếu với các bộ tài liệu phân loại chuẩn như Cây cỏ Việt Nam, Cẩm nang tra cứu và nhận biết các họ thực vật hạt kín, cùng Danh lục các loài thực vật Việt Nam. Nghiên cứu có sự tham vấn chuyên môn từ các chuyên gia phân loại thực vật của Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên và Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật.

Mức độ đe dọa của các loài cây thuốc được lượng hóa dựa trên thang đánh giá 4 tiêu chí của tác giả Martin công bố năm 2008 (độ hữu ích, mức độ dễ tiếp cận, tính chuyên biệt sinh cảnh và mức độ tác động khai thác) kết hợp với Sách Đỏ Việt Nam năm 2007. Toàn bộ dữ liệu định lượng được làm sạch và xử lý thống kê bằng phần mềm Microsoft Excel.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã ghi nhận và lập danh mục tổng cộng 91 loài thực vật làm thuốc thuộc 55 họ của 3 ngành thực vật bậc cao có mạch tại huyện Định Hóa. Trong số 25 loài cây thuốc tiêu biểu được cộng đồng người Dao nhắc đến nhiều nhất, phân tích cơ cấu dạng sống cho thấy:

• Cây thân thảo chiếm tỷ lệ cao nhất với 36% (tương đương 9 loài).
• Cây thân gỗ, thân bụi và nửa bụi chiếm 32% (tương đương 8 loài).
• Nhóm dây leo chiếm 24% (tương đương 6 loài).
• Nhóm cây cỏ và dương xỉ chiếm 8% (tương đương 2 loài).

Về bộ phận sử dụng của 91 loài cây thuốc ghi nhận trên địa bàn:

• Khai thác toàn bộ cây chiếm tỷ lệ lớn nhất với 35,16% (32 loài).
• Khai thác riêng lá chiếm 8,79% (8 loài).
• Khai thác củ và rễ chiếm 6,59% (6 loài).
• Khai thác đồng thời từ 2 đến 3 bộ phận chiếm 29,67% (27 loài).
• Phần còn lại là khai thác vỏ thân (3,35%) và hạt (4,40%).

Về tập quán thu hái và chế biến:

• Hoạt động thu hái diễn ra quanh năm chiếm áp đảo với 80,22% số loài. Thu hái chuyên biệt theo mùa hè hoặc thu đông chỉ chiếm 4,40% cho mỗi mùa.
• Về phương thức sử dụng, sắc hoặc đun nước uống chiếm ưu thế tuyệt đối với 68,13%, hình thức giã đắp ngoài da chiếm 7,69%, còn lại là các dạng ngâm rượu, xông tắm và bôi ngoài.
• Dược liệu dạng khô chiếm 53,85%, dạng tươi chiếm 28,57%, và 17,58% số loài có thể dùng linh hoạt cả dạng tươi lẫn khô.

Nghiên cứu đã tư liệu hóa chi tiết 11 bài thuốc cổ truyền đặc sắc của người Dao Định Hóa, bao gồm bài thuốc tắm phục hồi sức khỏe cho phụ nữ sau sinh (kết hợp các vị Bình vôi đỏ, Sa nhân, Nghệ đen, Đu đủ gai, Lan kim tuyến, Tầm gửi nghiến), bài thuốc chữa mụn đinh, ho, hạ sốt, rối loạn kinh nguyệt, bổ máu, hen suyễn, sỏi thận, viêm da lở loét và giải độc rắn cắn.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện nghiên cứu phản ánh bức tranh toàn diện về sự tương tác giữa tri thức bản địa và tài nguyên rừng. Dữ liệu có thể được mô hình hóa sinh động thông qua biểu đồ tròn về cơ cấu dạng sống và biểu đồ cột thể hiện áp lực thu hái lên từng bộ phận sinh dưỡng của thực vật.

Đáng chú ý, kết quả điều tra chỉ ra rằng chỉ có 44% sản lượng cây thuốc được khai thác phục vụ nhu cầu chữa bệnh tự cung tự cấp của hộ gia đình, trong khi 56% còn lại bị khai thác triệt để để bán cho thương lái nhằm tạo nguồn thu nhập trước mắt.

Việc khai thác cả cây (35,16%) và đào bới toàn bộ thân rễ, củ (trên 12% khi tính cả nhóm kết hợp) diễn ra liên tục quanh năm đã triệt tiêu khả năng tái sinh tự nhiên của nhiều loài quý hiếm. Khi so sánh với các nghiên cứu của tác giả Ninh Khắc Bản năm 2013 tại Vườn quốc gia Bạch Mã (nơi người Cơ Tu ưu tiên thu hái cành lá chiếm 31% để bảo vệ cây mẹ), tập quán khai thác tại Định Hóa đang tạo ra áp lực sinh thái nghiêm trọng hơn nhiều.

Kết quả đánh giá theo thang đo Martin năm 2008 đã xác định 16 loài cây thuốc bị đe dọa cao nhất. Đứng đầu là Bình vôi đỏ và Bảy lá một hoa với 7 điểm tuyệt đối, tiếp theo là Tầm gửi gạo đỏ (6 điểm), Hoàng đằng (6 điểm), Lan kim tuyến (5 điểm), Giảo cổ lam (5 điểm) và Sa nhân (5 điểm). Sự suy giảm nhanh chóng của các loài này đòi hỏi phải có những can thiệp chính sách khẩn cấp để dung hòa giữa bài toán sinh kế và bảo tồn nguồn gen.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm bảo tồn kho tàng tri thức bản địa và phát triển bền vững tài nguyên cây thuốc tại huyện Định Hóa, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

Thứ nhất, thiết lập khu bảo tồn nguyên vị kết hợp vườn ươm chuyển vị nguồn gen dược liệu quý. Ủy ban nhân dân huyện Định Hóa phối hợp với Chi cục Kiểm lâm Thái Nguyên cần khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt các sinh cảnh tự nhiên có sự phân bố của 16 loài cây thuốc nguy cấp. Giai đoạn 2020-2023, địa phương cần xây dựng 2 vườn thực vật bảo tồn tại xã Phú Đình và Kim Sơn, đặt mục tiêu nhân giống và lưu giữ thành công 100% các loài quý như Bảy lá một hoa, Lan kim tuyến và Bình vôi đỏ.

Thứ hai, phát triển mô hình nông lâm kết hợp trồng dược liệu dưới tán rừng tự nhiên. Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn huyện Định Hóa cần triển khai các dự án hỗ trợ cây giống, chuyển giao kỹ thuật gieo trồng Ba kích, Khúc khắc, Sa nhân và Giảo cổ lam dưới tán rừng phòng hộ cho người dân bản địa. Mục tiêu đến năm 2025 giúp chuyển đổi sinh kế cho hơn 50% số hộ thu hái tự nhiên, giảm tỷ lệ khai thác hoang dại thương mại từ 56% xuống dưới 20%.

Thứ ba, chuẩn hóa quy trình và xây dựng nhãn hiệu tập thể cho các bài thuốc gia truyền. Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Thái Nguyên cần chủ trì tư liệu hóa khoa học, kiểm nghiệm độc tính và đăng ký bảo hộ sở hữu trí tuệ cho 11 bài thuốc dân gian tiêu biểu của người Dao, đặc biệt là bài thuốc tắm thảo dược cho sản phụ. Thời gian thực hiện dự kiến trong vòng 24 tháng nhằm nâng cao giá trị gia tăng của sản phẩm.

Thứ tư, đẩy mạnh truyền dạy tri thức và tập huấn kỹ thuật thu hái bền vững. Hội Đông y và các cơ quan khuyến lâm địa phương cần tổ chức định kỳ 4 lớp tập huấn mỗi năm cho các cộng đồng thôn bản. Khuyến khích các nghệ nhân, thầy lang cao tuổi truyền đạt kinh nghiệm chế biến, đồng thời hướng dẫn kỹ thuật thu hái bảo toàn bộ phận sinh sản (chỉ hái lá bánh tẻ, tỉa nhánh, giữ lại gốc rễ và củ non) cho thế hệ trẻ.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo chuyên sâu và hữu ích cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm sau:

1. Cơ quan quản lý lâm nghiệp và bảo tồn thiên nhiên: Các cán bộ kiểm lâm, ban quản lý rừng phòng hộ và chuyên viên sở nông nghiệp có thể sử dụng dữ liệu về 91 loài cây thuốc cùng thang điểm đe dọa để xây dựng phương án quản lý rừng bền vững, hoạch định chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng và quy hoạch vùng dược liệu trọng điểm.
2. Các nhà khoa học, giảng viên và nghiên cứu sinh ngành Dược học - Thực vật học: Nghiên cứu cung cấp danh lục phân loại chuẩn xác, đặc điểm hình thái và dữ liệu dân tộc thực vật học của 11 bài thuốc gia truyền. Đây là nguồn dữ liệu đầu vào giá trị để thực hiện các nghiên cứu sâu hơn về phân lập hoạt chất sinh học, thử nghiệm dược lý và phát triển thuốc mới.
3. Doanh nghiệp kinh doanh dược liệu và phát triển du lịch cộng đồng: Doanh nghiệp có thể khai thác tiềm năng thương mại của bài thuốc tắm người Dao và các dòng sản phẩm trà dược liệu (như Giảo cổ lam, Trà dây) để xây dựng chuỗi giá trị chăm sóc sức khỏe kết hợp du lịch trải nghiệm văn hóa bản địa tại vùng ATK Định Hóa.
4. Học viên cao học và sinh viên các chuyên ngành Lâm học, Sinh học, Nhân học và Văn hóa học: Luận văn là hình mẫu trực quan về phương pháp luận nghiên cứu liên ngành giữa khoa học tự nhiên và khoa học xã hội, giúp người học nắm vững kỹ năng phỏng vấn PRA, điều tra thực địa theo tuyến và lượng hóa tri thức bản địa.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn đã ghi nhận được bao nhiêu loài cây thuốc và bài thuốc dân gian của người Dao tại Định Hóa? Nghiên cứu đã thống kê chính xác 91 loài thực vật làm thuốc thuộc 55 họ thực vật của 3 ngành thực vật bậc cao có mạch. Đồng thời, tác giả đã tư liệu hóa thành công 11 bài thuốc gia truyền chuyên điều trị các chứng bệnh từ thông thường như ho, sốt, bệnh ngoài da đến các bệnh phức tạp như sỏi thận, hen suyễn, bổ máu và phục hồi sức khỏe sản phụ.

Tại sao nguồn tài nguyên cây thuốc tại địa bàn nghiên cứu bị suy giảm nghiêm trọng? Nguyên nhân chủ yếu do 56% khối lượng dược liệu bị khai thác nhằm mục đích bán thương mại ra thị trường. Bên cạnh đó, tập quán khai thác triệt để cả cây (chiếm 35,16%) và đào bới toàn bộ củ, rễ diễn ra quanh năm (chiếm 80,22%) đã phá hủy nghiêm trọng khả năng tái sinh và phục hồi tự nhiên của các loài thực vật.

Những loài cây thuốc nào đang đối mặt với nguy cơ bị đe dọa cao nhất tại huyện Định Hóa? Dựa trên thang đánh giá Martin năm 2008 và Sách Đỏ Việt Nam năm 2007, nghiên cứu đã phân hạng 16 loài nguy cấp. Trong đó, Bình vôi đỏ và Bảy lá một hoa chịu mức độ đe dọa cao nhất với 7 điểm, theo sau là Tầm gửi gạo đỏ (6 điểm), Hoàng đằng (6 điểm), Lan kim tuyến (5 điểm) và Giảo cổ lam (5 điểm).

Bài thuốc tắm phục hồi sau sinh của người Dao Định Hóa gồm những thành phần chủ lực nào? Bài thuốc tắm đẻ nổi tiếng kết hợp hài hòa nhiều vị thuốc rừng tiêu biểu như củ Bình vôi đỏ, thân rễ Sa nhân, củ Nghệ đen, lá Đu đủ gai, lá Xoan ta, củ Khúc khắc, cùng toàn cây Lan kim tuyến, Tầm gửi nghiến và Tam thất. Nước thuốc vừa được dùng để uống phục hồi khí huyết, vừa đun xông tắm giúp đào thải độc tố và săn chắc cơ thể.

Phương pháp nào được sử dụng để đánh giá mức độ ưu tiên bảo tồn các loài cây thuốc? Tác giả áp dụng phương pháp định lượng của Martin công bố năm 2008 kết hợp thảo luận nhóm tập trung. Hệ thống đánh giá dựa trên 4 chỉ số: độ hữu ích đối với người dân (thang 0-2 điểm), mức độ dễ xâm nhập của sinh cảnh (thang 0-1 điểm), tính chuyên biệt nơi sống (thang 0-2 điểm) và áp lực khai thác thực tế (thang 0-2 điểm) để xác lập thang điểm tổng hợp từ 0 đến 7.

Kết luận

• Luận văn đã kiểm kê và xác lập danh lục 91 loài cây thuốc thuộc 55 họ thực vật cùng 11 bài thuốc gia truyền đặc sắc của cộng đồng người Dao tại 3 xã Kim Sơn, Bảo Linh và Phú Đình thuộc huyện Định Hóa.
• Nghiên cứu chỉ ra đặc điểm dạng sống chiếm ưu thế là cây thân thảo (36%) và cây thân gỗ/bụi (32%), với phương thức sử dụng phổ biến nhất là sắc uống (68,13%) và dạng bào chế khô (53,85%).
• Đề tài đã chỉ rõ thực trạng suy giảm tài nguyên do 56% sản lượng bị khai thác thương mại và tập quán thu hái cả cây (35,16%) diễn ra quanh năm (80,22%), làm suy kiệt nguồn dược liệu tự nhiên.
• Luận văn đã phân hạng thành công 16 loài dược liệu có nguy cơ tuyệt chủng cao cần ưu tiên bảo tồn khẩn cấp, đứng đầu là Bình vôi đỏ, Bảy lá một hoa, Tầm gửi gạo đỏ và Lan kim tuyến.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ kết hợp giữa bảo tồn nguyên vị, phát triển nông lâm kết hợp dưới tán rừng, chuẩn hóa nhãn hiệu bài thuốc và chuyển giao kỹ thuật thu hái bền vững giai đoạn 2020-2025.

Đóng góp lớn nhất của công trình là đã chuyển hóa trọn vẹn nguồn tri thức bản địa truyền miệng thành hệ thống dữ liệu khoa học có tính chuẩn hóa cao. Hãy tiếp tục nhân rộng các mô hình sinh kế gắn liền với dược liệu dưới tán rừng để vừa gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc Dao, vừa bảo tồn bền vững nguồn tài nguyên thiên nhiên quý giá của đất nước.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho một giai đoạn tìm tòi, nghiên cứu sâu về lĩnh vực này. Thầy thuốc người Hy Lạp Dioscorides năm 60 – 20 (TCN) giới thiệu 600 loài cây cỏ chủ yếu để chữa bệnh. Đồng thời, ông cũng là người đặt nền mống cho nền y dược học. Năm 79 – 24 (TCN) nhà tự nhiên học người La Mã Plinus soạn thảo sách “Vạn vật học” gồm 37 tập giới thiệu 1000 loài cây có ích.

Năm 1952, tác giả người Pháp A. Pétélot có công trình “Les phantes de médicinales du Cambodye, du Lao et du Việt Nam” gồm 4 tập nghiên cứu về cây thuốc và sản phẩm làm thuốc từ thục vật ở Đông Dương. Như vậy, những công trình nghiên cứu về dược liệu đã có từ lâu đời, hình thành và phát triển cùng với tiến trình lịch sử của nhân loại. Tuy nhiên, do sự hạn chế của trình độ khoa học đương thời nên những công trình này chỉ dừng lại ở mức độ mô tả, thống kê và chỉ ra công dụng của chúng, chưa có cơ sở để chứng minh thành pahanf hóa học của chúng có tồn tại trong đó và tham gia vào việc chữa bệnh như thế nào.

Chỉ đến khi khoa học kỹ thuật phát triển thì vấn đề này mới được làm sáng tỏ, tạo độ tin cậy đối với người bệnh khi sử dụng (Dẫn theo Vũ Văn Chuyên, 1976). Manju Panghal và cs. (2010) nghiên cứu tri thức bản địa sử dụng các loài cây thuốc của các cộng đồng tại huyện Jhajjar, bang Haryana, Ấn độ. Kết quả cho thấy có 57 loài cây thuốc được sử dụng, thuộc 51 chi và 35 họ thực vật.

Trong đó có 19 loài thuộc 13 họ có tác dụng chữa trị rắn cắn. Có 48 loài thuộc 34 họ được sử dụng Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn 7 để chữa trị các bệnh khác. Phân theo dạng sống có 20 loài cây thân thảo (36%), 16 loài cây gỗ (28%), 10 loài dây leo (18%), 9 loài cây bụi (16%) và 1 loài thân bò (2%). Những họ có số loài nhiều nhất là họ Đậu (Fabaceae) 8 loài, họ Loa kèn (Liliaceae) 5 loài, họ Hoa môi (Laminaceae) và họ Cúc (Asteraceae) mỗi họ có 3 loài.

Harsha và cs. (2002) nghiên cứu tri thức thực vật dân tộc tại huyện Uttara Kannada, bang Karnataka Ấn Độ. Kết quả cho thấy có 45 loài cây thuộc 26 họ được cộng đồng người Kunabis sử dụng làm thuốc. Các loài được sử dụng để chữa trị một số bệnh như sốt, ho, bệnh ngoài da, thấp khớp, rắn cắn, bệnh vàng da, kiết lỵ,… Parinitha và cs.

(2005) nghiên cứu kiến thức sử dụng các loài cây thuốc của các cộng đồng tại huyện Shimoga, bang Karnataka, Ấn độ. Kết quả cho thấy có 47 loài thực vật thuộc 46 chi trong 28 họ được sử dụng để điều trị 9 bệnh nhiễm trùng và 16 bệnh không truyền nhiễm. Mười hai tuyên bố mới về kiến thức ethnomedical đã được báo cáo và có công thức mà là tương tự như mô tả đã có trong văn học. Muthu và cs.

(2006) nghiên cứu cây thuốc được sử dụng bởi các thầy lang ở Kancheepuram, bang Tamil, Ấn độ. Kết quả cho thấy, những thầy lang sử dụng 85 loài thực vật thuộc 76 chi và 41 họ để điều trị các bệnh khác nhau. Các cây thuốc đã được ghi nhận chủ yếu được sử dụng để chữa trị các bệnh về da, độc cắn, đau bụng và rối loạn thần kinh. Uniyal và cs.

(2006) nghiên cứu tri thức sử dụng cây thuốc của các bộ lạc ở khu vực phía Tây dãy Himalaya. Kết quả cho thấy, có 35 loài thực vật thường được sử dụng bởi người dân địa phương trong việc chữa các bệnh khác nhau. Có đến 45% loài cây, người dân đã sử dụng phần dưới đất để làm thuốc. Sajem và Gosai (2006) nghiên cứu tri thức sử dụng các loài cây thuốc của tộc người Jaintia ở Ấn độ.

Kết quả cho thấy cộng đồng sử dụng 39 loài thuộc 27 họ và 35 chi. Để trị nhiều loại bệnh, việc sử dụng các bộ phận của cây trên mặt đất chiếm tỷ lệ cao hơn (76,59%) so với các bộ phận dưới mặt đất (23,41%). Lá đã được sử dụng trong đa số các trường hợp (23 loài), tiếp theo là quả (4 loài). Tổng cộng có 30 loại bệnh đã được báo cáo được chữa khỏi bằng cách sử dụng 39 loài cây thuốc.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn 8 Gangwar và cs. (2010) nghiên cứu đa dạng thực vật dân tộc tại huyện Kumaun Himalaya, bang Uttarakhand, Ấn độ. Kết quả cho thấy các loài cây thuốc dân tộc truyền thống rất đa dạng. Đã thống kê được 102 loài cây thuộc 48 họ được sử dụng như là cây thuốc truyền thống của người dân bản địa, số loài thuộc các họ được thống kê từ cao tới thấp là: các họ Asteraceae, Limiaceae và Rosaceae (mỗi họ có 9 loài) tiếp theo là các họ Solanaceae và Poaceae (4 loài); Araceae, Euphorbiaceae, Polygonaceae, Ranunculaceae, Scrophularaceae và Valerianaceae (3 loài mỗi họ); Apiaceae, Apocynaceae, Liliaceae, Meliaceae, Moraceae, Pinaceae, Plantaginaceae, Rutaceae, Saxiferagaceae, Verbenaceae và Zingiberaceae (2 loài mỗi họ); và 25 họ khác (mỗi họ 1 loài).

Về dạng sống, có 50 loài cây thân thảo, 24 loài cây bụi, 22 loài cây gỗ, thân bò và dây leo mỗi dạng có 3 loài. Bộ phận sử dụng, có 21 loài sử dụng cả cây; 43 loài sử dụng một vài bộ phận (nhiều hơn 1 bộ phận như lá, cành và rễ, thân, rễ và vỏ…); 14 loài sử dụng rễ; 8 loài sử dụng lá; 4 loài sử dụng quả; vỏ, thân ngầm và hạt mỗi loại có 3 loài; 2 loài sử dụng thân và 1 loài sử dụng hoa. Gidey Yirga (2010) điều tra tri thức bản địa sử dụng cây thuốc tại phía Bắc Ethiopia. Kết quả thống kê có 16 loài cây được sử dụng để trị các bệnh cho người.

Phần lớn các loài cây (68,75 %) cây hoang dại và gây trồng được sử dụng lá. Tantiado (2012) nghiên cứu tài nguyên cây thuốc bản địa tại Iloilo, Philippines. Kết quả thống kê cho thấy có 101 loài cây thuộc 92 chi và 44 họ. Bộ phận sử dụng, có 59% số loài dùng lá, 13% số loài dùng quả, 10% số loài dùng thân, 7% số loài dùng rễ, 5% số loài dùng hoa, 4% số loài dùng cả cây và 2% số loài dùng hạt.

Koushalya Nandan Singh (2013) nghiên cứu tri thức bản địa sử dụng cây thuốc ở phía Tây dãy Himalaya, Ấn độ. Kết quả ghi nhận có 86 loài thực vật thuộc 69 chi và 34 họ được sử dụng để chữa trị khoảng 70 bệnh khác nhau. Các loài thực vật được sử dụng trong các bài thuốc thảo dược chủ yếu thuộc về các họ Asteraceae, Lammiaceae, Gentianaceae, và Polygonaceae. Hầu hết các loại thuốc Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn 9 được sử dụng dưới dạng bột, một số là nước ép trái cây và dịch triết.

Trong số các bộ phận của cây, lá đã được ghi nhận được sử dụng phổ biến, tiếp theo là hoa. Mahwasane và cs. (2013) điều tra thi thức bản địa sử dụng cây thuốc của các thầy lang tại khu vực Lwamondo, tỉnh Limpopo, Nam Phi. Kết quả điều tra cho thấy có 16 loài cây thuốc, thuộc 7 họ và 14 chi.

Họ Đậu (Fabaceae) có số lượng loài nhiều nhất (43,8%), tiếp theo là họ Cỏ roi ngựa (Verbenaceae) với 18. Rễ được sử dụng nhiều nhất (44,5%), tiếp theo là lá (25,9%), vỏ (14,8%), cả cây (11%), và hoa (3,7%). Tình hình nghiên cứu trong nước Việt Nam nằm trong khu vực nhiệt đới gió mùa, thích hợp cho sự phát triển của thực vật nói chung và cây thuốc nói riêng. Một số vùng cao lại có khí hậu á nhiệt đới, phù hợp với việc trồng cây thuốc ưa khí hậu mát.

Đặc biệt là nước ta có dãy núi Trường Sơn rộng lớn là nơi có rất nhiều cây thuốc phục vụ cho đồng bào nhân dân sống gần đó mà họ sống xa các trạm xá, bệnh viện thì việc cứu chữa tại chỗ là rất cần thiết và cấp bách nhất. Theo Trung tâm Nghiên cứu và phát triển cây thuốc Dân tộc cổ truyền (CREDEP) từ trước đến nay nhiều địa phương trong nước đã có truyền thống trồng cây thuốc và có nhiều nghiên cứu về thuốc như: Quế (ở Yên Bái, Thanh Hóa, Quảng Nam, Quảng Ngãi…), Hồi (ở Lạng Sơn, Cao Bằng, Hà Giang, Lai Châu…), Hòe (ở Thái Bình), vv…Có những làng chuyên trồng thuốc như Đại Yên (Hà Nội), Nghĩa Trai (Văn Lâm, Hưng Yên). Gần đây nhiều loài thuốc ngắn ngày cũng được trồng thành công trên quy mô lớn như: Bạc Hà, Ác Ti sô, Cúc Hoa, Địa Liên, Gấc, Hương Nhu, Ích Mẫu, Kim Tiền Thảo, Mã Đề, Sả, Thanh Cao hoa vàng, Ý Dĩ , vv… Từ trước đến nay đã có nhiều nhà khoa học quan tâm nghiên cứu các cây thuốc và vị thuốc để chữa bệnh như: Đỗ Tất Lợi (2006) trong cuốn “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam” giới thiệu 800 cây để làm thuốc; Sách “Cây thuốc Việt Nam” của Lê Trần Đức (1997) có ghi 830 cây thuốc; Theo Võ Văn Chi trong cuốn “Từ Điển cây thuốc Việt Nam” ghi 3200 cây thuốc trong đó có cả cây thuốc nhập nội… Theo tài liệu của Viện Dược liệu (2002) thì Việt Nam có đến 3.948 loài cây Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn 10 làm thuốc, thuộc 1.572 chi và 307 họ thực vật (kể cả rêu và nấm) có công dụng làm thuốc. Trong số đó có trên 90% tổng số loài cây thuốc mọc tự nhiên.

Nhưng qua điều tra thì con số này có thể được nâng lên vì kiến thức sử dụng cây thuốc của một số đồng bào dân tộc thiểu số chúng ta nghiên cứu chưa được đầy đủ hay còn bỡ ngỡ. Trong những năm qua, chỉ riêng ngành Y học dân tộc cổ truyền nước ta đã khai thác một lượng dược liệu khá lớn. Theo thống kê chưa đầy đủ thì năm 1995, chỉ riêng ngành Đông dược cổ truyền tư nhân đã sử dụng 20.000 tấn dược liệu khô đã chế biến từ khoảng 200 loài cây. Ngoài ra còn xuất khẩu khoảng trên 10.000 tấn nguyên liệu thô (Viện Dược Liệu, 2002).

Khi phát hiện được tác dụng an thần rất ưu việt của I-tetrahudropalmatin từ rễ, củ của một số loài Bình vôi thì việc khai thác chúng cũng được tiến hành ồ ạt. Để tách chiết một loại ancloit I-tetrahudropalmatin làm thuốc ngủ rotundin người ta đã khai thác một hỗn hợp củ của rất nhiều loại Bình vôi mà trong đó có loại không chứa hoặc chỉ chứa hàm lượng I-tetrahydropalmatin không đáng kể. Do khai thác bừa bãi để chế biến trong nước hoặc bán nguyên liệu thô qua biên giới sang Trung Quốc mà nhiều loại Bình vôi trở nên rất hiếm.