ĐẶT VẤN ĐỀ Dinh dưỡng có vai trò rất quan trọng trong sự phát triển và đảm bảo sức khỏe của con người. Cùng với sự tiến bộ của khoa học, ngành dinh dưỡng học hiện đại ngày càng được coi trọng và đã chứng minh được vai trò to lớn trong việc phòng và điều trị bệnh, đặc biệt là ở trẻ em. Đối với trẻ bệnh (NB) dinh dưỡng là một phần không thể thiếu được trong các biện pháp điều trị tổng hợp và chăm sóc toàn diện [32]. Dinh dưỡng đầy đủ và hợp lý giúp làm giảm nguy cơ suy dinh dưỡng (SDD), tránh mắc thêm các bệnh nhiễm trùng, tăng khả năng hồi phục, giảm thời gian nằm viện, cải thiện chi phí điều trị, từ đó giúp nâng cao chất lượng dịch vụ khám chữa bệnh và tăng sự hài lòng của NB [18].
Tại Việt Nam, vấn đề chăm sóc dinh dưỡng trong điều trị còn chưa được quan tâm nhiều, một số nghiên cứu cho thấy tỷ lệ SDD trong bệnh viện chiếm khoảng 30 - 60% [1],[12],[18],[25],[26]. Tại các bệnh viện, vai trò của dinh dưỡng tiết chế còn chưa được nâng cao. Nhiều nhiệm vụ chuyên môn về chăm sóc dinh dưỡng chưa được thực hiện đúng quy định [18]. Những năm gần đây, Bộ Y tế đã có chủ trương nâng cao chất lượng chăm sóc dinh dưỡng cho NB thông qua việc ban hành các văn bản, hướng dẫn về đẩy mạnh hoạt động dinh dưỡng trong bệnh viện [6],[7],[8] và vấn đề chăm sóc dinh dưỡng cho NB đã được đưa vào là một chỉ số quan trọng trong đánh giá chất lượng chăm sóc tại các bệnh viện [2].
Hiện nay, đã có nhiều nghiên cứu liên quan đến dinh dưỡng cho NB tập trung vào xác định tỷ lệ SDD, TTDD của NB, đánh giá của NB về công tác chăm sóc dinh dưỡng trong bệnh viện… Các nghiên cứu này chủ yếu đánh giá thông qua NB và gia đình NB, tuy khách quan song vẫn còn hạn chế là chưa đánh giá trên khía cạnh năng lực chuyên môn của Điều dưỡng (ĐD) với vai trò là lực lượng chính, trực tiếp chăm sóc NB, đảm bảo quá trình hồi phục của NB, đặc biệt là chăm sóc về dinh dưỡng giúp cải thiện, phòng ngừa và kiểm soát nhiễm khuẩn cho NB tại bệnh viện. Thư viện ĐH Thăng Long 2 Bệnh viện Nhi Trung ương là bệnh viện chuyên khoa Nhi đầu ngành trực thuộc Bộ Y tế, là nơi đảm nhiệm sứ mệnh, nguồn lực nhằm cam kết cung cấp nhiều giải pháp tối ưu trong công tác chăm sóc sức khỏe trẻ em, hướng đến tiêu chuẩn quốc tế. Nhằm đáp ứng mục tiêu chăm sóc sức khỏe toàn diện cho trẻ em, bên cạnh việc cải tiến các quy trình kỹ thuật chăm sóc, bệnh viện luôn chú trọng đến vấn đề tăng cường giáo dục sức khỏe đặc biệt là chăm sóc dinh dưỡng cho trẻ. Nhưng trước những hạn chế về nguồn nhân lực, tình trạng quá tải bệnh viện thì vấn đề chăm sóc dinh dưỡng chắc chắn còn gặp nhiều khó khăn.
Câu hỏi đặt ra là ĐD tại các khoa lâm sàng, Bệnh viện Nhi Trung ương đã hiểu biết và thực hành chăm sóc dinh dưỡng cơ bản cho NB ra sao? Điều gì đã ảnh hưởng đến việc chăm sóc dinh dưỡng cho NB của ĐD? Làm thế nào để cải thiện việc chăm sóc dinh dưỡng cho NB của ĐD? Kết quả của nghiên cứu này sẽ cung cấp thêm các bằng chứng cho các nhà quản lý để xác định một số giải pháp phù hợp nhằm cải thiện và nâng cao hoạt động chăm sóc NB toàn diện của ĐD tại các khoa lâm sàng, Bệnh viện Nhi Trung ương năm 2022 - 2023. Xuất phát từ tình hình thực tế trên, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Kiến thức, thái độ và thực hành về chăm sóc dinh dưỡng cho trẻ bệnh của Điều dưỡng tại một số khoa lâm sàng, Bệnh viện Nhi trung ương năm 2022 - 2023.” Với 2 mục tiêu sau: 1. Mô tả kiến thức, thái độ và thực hành chăm sóc dinh dưỡng cho trẻ bệnh của Điều dưỡng tại các khoa lâm sàng, Bệnh viện Nhi Trung ương năm 2022-2023. Xác định một số yếu tố liên quan đến thực hành chăm sóc dinh dưỡng cho trẻ bệnh của điều dưỡng tại các khoa lâm sàng, Bệnh viện Nhi Trung ương năm 2022-2023.
TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. DINH DƯỠNG VỚI SỨC KHỎE VÀ BỆNH TẬT 1. Vai trò của dinh dưỡng đối với sức khỏe trẻ em Dinh dưỡng (DD) là tình trạng cơ thể được cung cấp đầy đủ, cân đối các thành phần dinh dưỡng, đảm bảo cho sự phát triển toàn vẹn, tăng trưởng của cơ thể để đảm bảo chức năng sinh lý và tham gia tích cực vào các hoạt động xã hội. Tình trạng dinh dưỡng (TTDD) tốt phản ánh sự cân bằng giữa thức ăn đưa vào cơ thể và tình trạng sức khỏe.
Khi cơ thể có TTDD không tốt (thiếu hoặc thừa dinh dưỡng) là thể hiện có vấn đề sức khỏe [32]. Vai trò của dinh dưỡng trong điều trị: [14],[32]. - Dinh dưỡng là một phương pháp điều trị chủ yếu trong một số bệnh: Dinh dưỡng điều trị có tác động đến căn nguyên gây bệnh, đến cơ chế điều hòa, khả năng phản ứng, bảo vệ cơ thể. Nhiều nghiên cứu đã chứng minh dinh dưỡng có vai trò điều trị chính trong một số bệnh: SDD do thiếu năng lượng, thừa cân béo phì do thừa năng lượng, các bệnh do thiếu vitamin A, B, C, D., thiếu vi chất: sắt, kẽm, calci… - Dinh dưỡng có vai trò hỗ trợ trong quá trình điều trị: Dinh dưỡng tốt nâng cao sức đề kháng của cơ thể chống lại bệnh tật.
Nhiều nghiên cứu đã chứng minh việc cung cấp dinh dưỡng đầy đủ, hợp lý đã giúp tăng cường miễn dịch rút ngắn thời gian điều trị kháng sinh, giảm biến chứng, rút ngắn thời gian nằm viện, giảm chi phí điều trị, giảm tỷ lệ tử vong. Dinh dưỡng điều trị còn có tác dụng điều hoà các rối loạn chuyển hoá làm giảm hội chứng bệnh. Đặc biệt thấy rõ vai trò của dinh dưỡng là một phần không thể thiếu trong điều trị một số bệnh như đái tháo đường, tăng huyết áp, suy thận, các bệnh lý về gan, dạ dày. … Thư viện ĐH Thăng Long 4 Dinh dưỡng điều trị còn giúp cho cơ thể phục hồi tốt hơn ở những NB bị chấn thương phần mềm, gãy xương, suy nhược cơ thể sau mổ, sau nhiễm khuẩn nặng.
Một chế độ dinh dưỡng hợp lý sẽ giúp vết thương chóng lành, sức khoẻ hồi phục nhanh hơn. Cung cấp đầy đủ và cân đối các chất dinh dưỡng và vi chất có tác dụng trong đáp ứng miễn dịch, khả năng đề kháng của cơ thể, nhất là các bệnh nhiễm trùng và khi có dịch bệnh. - Dinh dưỡng có vai trò tích cực trong phòng bệnh: Dinh dưỡng đúng, đủ rất quan trọng để duy trì sức khỏe tốt, dự phòng các bệnh do thiếu hoặc thừa dinh dưỡng gây ra. Nhiều chất dinh dưỡng có vai trò chủ đạo trong phòng và điều trị một số bệnh: viêm tụy cấp, suy gan, hội chứng thận hư….
Ăn uống không hợp lý phát sinh nhiều bệnh mạn tính như béo phì, tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu, ung thư… Vì vậy, phải coi trọng dinh dưỡng trong điều trị bệnh, NB điều trị bằng thuốc và các phương pháp khác cần phải song song với chế độ dinh dưỡng phù hợp. NB cần coi thức ăn như là thuốc không chỉ khi nằm viện mà cả khi ra viện. Như vậy, dinh dưỡng có vai trò quan trọng trong tất cả các giai đoạn phát triển cơ thể, điều trị bệnh, phòng biến chứng, phòng ngừa tái phát. Mối liên quan giữa dinh dưỡng với sức khỏe và bệnh tật 1.
Mối liên quan giữa dinh dưỡng và bệnh nhiễm khuẩn Dinh dưỡng không hợp lý làm tăng khả năng mắc bệnh nhiễm khuẩn, mặt khác tình trạng nhiễm trùng làm ảnh hưởng tới ngon miệng, rối loạn quá trình tiêu hóa và chuyển hóa trung gian làm cho các tình trạng thiếu dinh dưỡng kín đáo trở nên rõ rệt và trầm trọng hơn; hoặc có thể gây ra tình trạng thiếu dinh dưỡng khi trẻ mắc bệnh. Nhiễm trùng và suy dinh dưỡng có mối liên hệ chặt chẽ với nhau. Suy dinh dưỡng là nguyên nhân chính của suy giảm miễn dịch. 5 Mối liên quan giữa tình trạng thiếu dinh dưỡng và nhiễm khuẩn diễn ra theo hai chiều: thiếu dinh dưỡng làm giảm sức đề kháng của cơ thể dẫn đến nhiễm khuẩn và các nhiễm khuẩn làm tăng thêm tình trạng SDD sẵn có (sơ đồ 1.
Đặc biệt với trẻ em, là một cơ thể đang lớn và phát triển, do đó nhu cầu các chất dinh dưỡng đòi hỏi rất cao. Dinh dưỡng ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình tăng trưởng và phát triển của trẻ, ảnh hưởng đến bệnh tật, làm bệnh dễ phát sinh, kéo dài thời gian mắc bệnh hoặc làm bệnh nặng hơn ở những trẻ suy dinh dưỡng (SDD). Vì vậy chế độ ăn của trẻ ở mỗi giai đoạn có vai trò rất lớn, ảnh hưởng đến sự phát triển toàn diện về thể chất và tinh thần của trẻ. [10] TTDD ảnh hưởng đối với tiến triển các bệnh cũng khác nhau, một số bệnh có ảnh hưởng rất lớn như: Lao, tiêu chảy nhiễm khuẩn, ho gà, nhiễm khuẩn hô hấp, sởi…, một số bệnh ảnh hưởng đến TTDD trung bình như: bạch cầu, nhiễm tụ cầu, liên cầu…, và có những bệnh ảnh hưởng ít như: đậu mùa, bại liệt, sốt rét, thương hàn, uốn ván.1: Mối liên quan giữa thiếu dinh dưỡng và nhiễm khuẩn [11] Thư viện ĐH Thăng Long 6 1.
Dinh dưỡng với nhiễm khuẩn và miễn dịch ở trẻ em Mối liên quan giữa suy dinh dưỡng và nguy cơ nhiễm trùng cao đã được ghi nhận ở nhiều nhóm tuổi, tại nhiều cơ sở lâm sàng thuộc các quốc gia khác nhau. Hậu quả của suy dinh dưỡng có tác động lên các chức năng miễn dịch, gây ức chế miễn dịch và làm tăng tính nhạy cảm với nhiều bệnh nhiễm trùng. Nghiên cứu gần đây cho thấy rằng không chỉ suy dinh dưỡng mà dư thừa calo cũng có thể tác động lên đáp ứng miễn dịch, tăng khả năng nhiễm trùng do làm biến đổi thần kinh nội tiết [35]. Dinh dưỡng giai đoạn đầu đời sẽ ảnh hưởng đến sự phát triển của hệ miễn dịch, chuyển hóa và hệ vi sinh vật của trẻ nhỏ [51].
Một số nghiên cứu đã chứng minh rằng: sự mất cân đối giữa các thành phần của hệ vi khuẩn đường ruột sẽ dẫn đến béo phì và gia tăng khả năng rối loạn dinh dưỡng [50]. Từ đó khằng định mối quan hệ mật thiết giữa chế độ ăn, hệ miễn dịch và hệ vi khuẩn là nguồn gốc của bệnh tật. SDD VÀ HẬU QUẢ CỦA SDD TRONG BỆNH VIỆN 1.