Luận văn kiến thức thái độ thực hành về bệnh loãng xương và một số yếu tố liên quan ở phụ nữ 40 65 tuổi quận hoàn kiếm hà nội năm 2009

Nghiên cứu về kiến thức, thái độ và thực hành liên quan đến bệnh loãng xương ở phụ nữ 40-65 tuổi tại quận Hoàn Kiếm, Hà Nội năm 2009.

• Tác giả: Duong Thị Hải Ngọc
• Người hướng dẫn: PGS-TS Nguyễn Thị Ngọc Lan
• Trường học: Trường Đại Học Y Tế Công Cộng
• Chuyên ngành: Y Tế Công Cộng
• Đề tài: Nghiên Cứu Kiến Thức Và Thái Độ Về Bệnh Loãng Xương Ở Phụ Nữ 40-65 Tuổi Tại Quận Hoàn Kiếm, Hà Nội
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỤC LỤC
• 1.1. DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• 1.2. DANH MỤC CÁC BẢNG SỐ LIỆU
• 1.3. DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• 1.4. TÓM TẮT ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
• 1.5. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 1.6. ĐẶT VẤN ĐỀ
• 2. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Sơ lược về cấu trúc, chức năng và sự tái tạo xương
• PHỤ LỤC
• PHỤ LỤC 1. KHUNG LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU
• PHỤ LỤC 2. PHIẾU PHỎNG VẤN
• PHỤ LỤC 3. PHIẾU HỎI TẦN SUẤT TIÊU THỤ CÁC LOẠI THỰC PHẨM GIÀU CANXI TRONG 1 THÁNG
• PHỤ LỤC 4. GIẤY ĐỒNG Ý THAM GIA NGHIÊN CỨU
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG SỐ LIỆU
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về bệnh loãng xương ở phụ nữ 40 65 tuổi

Bệnh loãng xương (LX) là một tình trạng nghiêm trọng, đặc biệt ở phụ nữ trong độ tuổi từ 40 đến 65. Tình trạng này dẫn đến giảm mật độ xương, làm tăng nguy cơ gãy xương. Theo nghiên cứu, tỷ lệ mắc bệnh loãng xương ở phụ nữ trong độ tuổi này đang gia tăng, đặc biệt tại các khu vực đô thị như quận Hoàn Kiếm, Hà Nội. Việc hiểu biết về bệnh loãng xương và các yếu tố nguy cơ liên quan là rất quan trọng để có thể phòng ngừa hiệu quả.

1.1. Định nghĩa và triệu chứng của bệnh loãng xương

Bệnh loãng xương được định nghĩa là tình trạng giảm khối lượng xương, dẫn đến tăng nguy cơ gãy xương. Triệu chứng thường không rõ ràng, nhưng có thể bao gồm đau lưng, gãy xương dễ dàng và giảm chiều cao.

1.2. Nguyên nhân gây bệnh loãng xương ở phụ nữ

Nguyên nhân chính gây bệnh loãng xương ở phụ nữ bao gồm sự thay đổi hormone trong thời kỳ mãn kinh, thiếu hụt canxi và vitamin D, cũng như lối sống không lành mạnh như thiếu vận động và chế độ ăn uống không cân bằng.

II. Thực trạng kiến thức về bệnh loãng xương tại quận Hoàn Kiếm

Nghiên cứu cho thấy tỷ lệ phụ nữ có kiến thức tốt về bệnh loãng xương chỉ đạt 10.3%. Phần lớn phụ nữ không biết các triệu chứng và nguyên nhân của bệnh. Điều này cho thấy sự cần thiết phải nâng cao nhận thức về bệnh loãng xương trong cộng đồng.

2.1. Tỷ lệ phụ nữ biết về triệu chứng bệnh loãng xương

Chỉ có 56% phụ nữ có thể kể ra ít nhất một triệu chứng của bệnh loãng xương. Điều này cho thấy sự thiếu hụt thông tin và kiến thức trong cộng đồng.

2.2. Mối liên quan giữa kiến thức và thái độ về bệnh

Phụ nữ có kiến thức tốt về bệnh loãng xương thường có thái độ tích cực hơn trong việc phòng ngừa bệnh. Tuy nhiên, tỷ lệ này vẫn còn thấp, cần có các chương trình giáo dục sức khỏe hiệu quả.

III. Thách thức trong việc phòng ngừa bệnh loãng xương

Mặc dù có nhiều thông tin về bệnh loãng xương, nhưng việc thực hành phòng ngừa vẫn còn hạn chế. Tỷ lệ phụ nữ thực hành các biện pháp phòng ngừa chỉ đạt 20.3%. Điều này cho thấy cần có sự can thiệp mạnh mẽ hơn từ các cơ quan y tế.

3.1. Các yếu tố ảnh hưởng đến thực hành phòng ngừa

Trình độ học vấn và sự tư vấn từ các chuyên gia y tế có ảnh hưởng lớn đến thực hành phòng ngừa bệnh loãng xương. Phụ nữ có trình độ học vấn thấp thường có tỷ lệ thực hành phòng ngừa kém hơn.

3.2. Vai trò của dinh dưỡng trong phòng ngừa bệnh

Chế độ ăn uống giàu canxi và vitamin D là rất quan trọng trong việc phòng ngừa bệnh loãng xương. Tuy nhiên, tỷ lệ phụ nữ thực hành chế độ ăn này còn thấp.

IV. Phương pháp nghiên cứu và thu thập dữ liệu

Nghiên cứu được thực hiện bằng phương pháp mô tả cắt ngang với cỡ mẫu 330 phụ nữ từ 40-65 tuổi tại quận Hoàn Kiếm. Dữ liệu được thu thập thông qua bảng hỏi và phỏng vấn trực tiếp.

4.1. Thiết kế nghiên cứu và đối tượng

Đối tượng nghiên cứu là phụ nữ trong độ tuổi từ 40-65, được chọn ngẫu nhiên từ các phường trong quận Hoàn Kiếm. Thiết kế nghiên cứu cho phép phân tích mối liên quan giữa kiến thức, thái độ và thực hành.

4.2. Phương pháp phân tích dữ liệu

Dữ liệu được phân tích bằng các phương pháp thống kê như kiểm định X2 và mô hình hồi quy logistic để xác định các yếu tố liên quan đến kiến thức và thái độ về bệnh loãng xương.

V. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ phụ nữ có kiến thức và thực hành phòng ngừa bệnh loãng xương còn thấp. Cần có các biện pháp can thiệp để nâng cao nhận thức và thực hành trong cộng đồng.

5.1. Tỷ lệ phụ nữ thực hành phòng ngừa bệnh

Chỉ 20.3% phụ nữ thực hành các biện pháp phòng ngừa bệnh loãng xương, cho thấy sự cần thiết phải tăng cường giáo dục sức khỏe.

5.2. Khuyến nghị cho các nhà quản lý y tế

Cần đẩy mạnh các chương trình truyền thông về bệnh loãng xương, tập huấn cho cán bộ y tế và lồng ghép nội dung giáo dục sức khỏe vào các hoạt động cộng đồng.

VI. Kết luận và hướng phát triển trong tương lai

Bệnh loãng xương là một vấn đề sức khỏe cộng đồng nghiêm trọng. Cần có sự phối hợp giữa các cơ quan y tế và cộng đồng để nâng cao nhận thức và thực hành phòng ngừa bệnh loãng xương trong phụ nữ từ 40-65 tuổi.

6.1. Tầm quan trọng của việc nâng cao kiến thức

Nâng cao kiến thức về bệnh loãng xương là cần thiết để giảm thiểu nguy cơ gãy xương và cải thiện sức khỏe cho phụ nữ trong độ tuổi này.

6.2. Định hướng nghiên cứu trong tương lai

Cần tiếp tục nghiên cứu để hiểu rõ hơn về các yếu tố ảnh hưởng đến kiến thức và thực hành phòng ngừa bệnh loãng xương, từ đó đề xuất các giải pháp hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Loãng xương đang là một vấn đề y tế công cộng mang tính toàn cầu với tốc độ gia tăng nhanh chóng cùng xu hướng già hóa dân số. Theo ước tính từ Tổ chức Y tế Thế giới và Hiệp hội Phòng chống Loãng xương Quốc tế, hiện có khoảng 200 triệu người trên toàn cầu đang mắc bệnh loãng xương. Hàng năm, tại khu vực châu Âu và Hoa Kỳ ghi nhận hơn 2,3 triệu ca gãy xương do biến chứng của bệnh, tạo ra gánh nặng tài chính khổng lồ lên tới 7 tỷ USD mỗi năm tại Hoa Kỳ và 350 triệu EUR tại châu Âu. Tại Việt Nam, các báo cáo dịch tễ học ghi nhận khoảng 2,5 triệu người bị loãng xương, trong đó nữ giới chiếm tới 1,9 triệu trường hợp (tương đương 76%). Trong số 152.000 ca gãy xương do loãng xương mỗi năm trên cả nước, phụ nữ chiếm tới 92.000 ca, dẫn đến nguy cơ tàn tật và tử vong sau 7 năm lên tới khoảng 20%.

Tại các vùng đô thị lớn như Hà Nội, tỷ lệ phụ nữ trưởng thành mắc loãng xương dao động ở mức cao từ 16,4% đến 36,4%. Quận Hoàn Kiếm là trung tâm kinh tế, văn hóa và du lịch của Thủ đô với quy mô dân số khoảng 220.000 người, trong đó người cao tuổi chiếm 9,7% (khoảng 21.412 người). Số liệu thống kê y tế năm 2008 cho thấy tỷ lệ phụ nữ trên 40 tuổi mắc loãng xương tại địa bàn quận ước tính khoảng 22,8%. Mặc dù bệnh diễn tiến âm thầm như một kẻ thù giấu mặt và chỉ được phát hiện khi xảy ra gãy xương, việc đánh giá nhận thức và hành vi phòng ngừa của cộng đồng tại đây vẫn chưa từng được thực hiện một cách bài bản.

Nhằm giải quyết khoảng trống thực tiễn này, luận văn thạc sĩ chuyên ngành Y tế công cộng của tác giả Dương Thị Hải Ngọc (người hướng dẫn khoa học: PGS.TS. Nguyễn Thị Ngọc Lan) đã thực hiện nghiên cứu với hai mục tiêu cốt lõi: 1) Mô tả thực trạng kiến thức, thái độ, thực hành về bệnh loãng xương của phụ nữ từ 40 đến 65 tuổi tại quận Hoàn Kiếm, Hà Nội năm 2009; 2) Xác định các yếu tố liên quan đến kiến thức, thái độ và thực hành phòng bệnh của nhóm đối tượng này. Công trình cung cấp hệ thống chỉ số định lượng xác thực, tạo căn cứ khoa học cho các nhà quản lý y tế xây dựng can thiệp truyền thông và dự phòng sớm cho phụ nữ trước giai đoạn mãn kinh.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng nền tảng của Mô hình Hành vi Sức khỏe KAP (Knowledge - Attitude - Practice) kết hợp Lý thuyết Chu chuyển Sinh học Mô xương (Bone Remodeling Theory) để giải thích sự biến đổi mật độ xương và hành vi dự phòng ở phụ nữ trung niên.

Quá trình chu chuyển xương sinh học duy trì nhờ sự cân bằng giữa tế bào tạo xương (Osteoblast) tiết men phosphatase kiềm lắng đọng Canxi và tế bào hủy xương (Osteoclast) tiết acid làm tiêu sợi collagen. Khối lượng mô xương tăng dần và đạt giá trị tối đa ở tuổi 25, được gọi là Khối lượng xương đỉnh (Peak Bone Mass - PBM). Sau 35 tuổi, quá trình mất xương bắt đầu diễn ra và tăng tốc rõ rệt sau thời kỳ mãn kinh do suy giảm hormone Estrogen. Trong suốt cuộc đời, phụ nữ mất khoảng 35% lượng xương đặc và 50% lượng xương xốp, cao gấp 6 đến 8 lần so với nam giới.

Khung lý thuyết của luận văn tập trung vào 4 khái niệm và tiêu chuẩn chuyên ngành trọng tâm:

• Loãng xương nguyên phát (Primary Osteoporosis): Hội chứng suy giảm sức bền và khối lượng khoáng chất trong mô xương theo tuổi tác và tình trạng mãn kinh, được chẩn đoán khi chỉ số mật độ xương T-score giảm dưới âm 2,5 độ lệch chuẩn (T-score < -2,5 SD) theo phân loại của Tổ chức Y tế Thế giới.
• Liệu pháp hoóc môn thay thế (HRT): Phương pháp bổ sung Estrogen tổng hợp hoặc kết hợp Progestin nhằm ngăn chặn tốc độ mất xương trong 5 đến 10 năm đầu sau mãn kinh, giúp giảm tới 50% nguy cơ gãy xương.
• Thang đo thái độ Likert 5 mức độ: Công cụ đo lường mức độ đồng thuận từ 1 điểm (hoàn toàn không đồng ý) đến 5 điểm (hoàn toàn đồng ý) trên 10 quan niệm về tính nghiêm trọng và lợi ích dự phòng, phân định thái độ tích cực khi đạt trên 31/50 điểm.
• Tiêu chuẩn đánh giá điểm KAP: Quy chuẩn đánh giá kiến thức tốt khi đạt từ 14/27 điểm trở lên (trên 50% tổng điểm thang đo 6 câu hỏi) và thực hành đạt yêu cầu khi đạt từ 12/23 điểm trở lên (thang đo 9 hành vi dự phòng Canxi, sữa, thể dục).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng thiết kế mô tả cắt ngang có phân tích định lượng (Cross-sectional Analytical Study). Cỡ mẫu được xác định là 330 phụ nữ trong độ tuổi 40 đến 65 tuổi sinh sống tại quận Hoàn Kiếm, được tính toán dựa trên công thức ước tính tỷ lệ quần thể với độ tin cậy 95%, sai số biên 8%, nhân hệ số thiết kế De = 2 nhằm hạn chế sai số chọn mẫu phân tầng và dự phòng 10% đối tượng từ chối tham gia.

Kỹ thuật chọn mẫu ngẫu nhiên hệ thống nhiều giai đoạn được tiến hành qua 2 bước:

• Giai đoạn 1: Bốc thăm ngẫu nhiên chọn 3 phường đại diện cho 3 phân vùng địa lý của quận Hoàn Kiếm gồm phường Chương Dương, phường Lý Thái Tổ và phường Hàng Bài.
• Giai đoạn 2: Lập danh sách toàn bộ phụ nữ 40-65 tuổi tại 3 phường (phường Chương Dương có 1.114 người, Lý Thái Tổ có 488 người, Hàng Bài có 415 người). Phân bổ mẫu theo tỷ lệ dân số: lấy 144 đối tượng tại Chương Dương (chiếm 43,6% mẫu, khoảng cách mẫu k=7), 92 đối tượng tại Lý Thái Tổ (chiếm 28,2% mẫu, k=5) và 92 đối tượng tại Hàng Bài (chiếm 28,2% mẫu, k=4) theo phương pháp nhảy bước ngẫu nhiên hệ thống.

Thu thập dữ liệu diễn ra từ tháng 6 năm 2009 đến tháng 9 năm 2009 thông qua phỏng vấn trực tiếp bằng bộ câu hỏi cấu trúc gồm 41 biến số nghiên cứu kết hợp phiếu hỏi tần suất tiêu thụ thực phẩm giàu Canxi trong 1 tháng. Dữ liệu được kiểm tra, làm sạch và nhập liệu kép bằng phần mềm EpiData 3.1 nhằm loại trừ sai sót trước khi phân tích trên SPSS 15.0.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích: Nghiên cứu áp dụng kiểm định Chi bình phương (Chi-square) để đánh giá mối tương quan đơn biến và mô hình hồi quy Logistic đa biến (Multivariate Logistic Regression) để ước tính tỷ suất chênh hiệu chỉnh (Adjusted Odds Ratio - OR) với khoảng tin cậy 95%CI và mức ý nghĩa thống kê p < 0,05. Mô hình hồi quy đa biến cho phép kiểm soát đồng thời các yếu tố gây nhiễu tiềm ẩn như tuổi, nghề nghiệp, tình trạng kinh tế và học vấn, từ đó xác định chính xác các yếu tố tác động độc lập đến kiến thức, thái độ và thực hành dự phòng bệnh loãng xương.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích định lượng từ 330 đối tượng nghiên cứu đã làm nổi bật 4 nhóm phát hiện cốt lõi:

Thứ nhất, kiến thức về bệnh loãng xương của phụ nữ ở mức rất thấp. Tỷ lệ phụ nữ có kiến thức tốt chỉ đạt 10,3%, trong khi tỷ lệ có kiến thức không tốt chiếm tới 89,7%. Có 56,0% đối tượng kể được ít nhất một biểu hiện của bệnh, nhưng chỉ có 4,3% kể được đầy đủ 3 triệu chứng điển hình. Đáng chú ý, có tới 21,2% phụ nữ hoàn toàn không biết bất kỳ nguyên nhân hay yếu tố nguy cơ nào của bệnh; chỉ 27,3% nhận biết được mãn kinh là yếu tố nguy cơ; 54,0% hiểu được hậu quả làm xương dễ gãy và 11,5% hoàn toàn không biết bất kỳ biện pháp dự phòng nào.

Thứ hai, thái độ và niềm tin đối với bệnh loãng xương ở mức rất tích cực, đạt tỷ lệ 93,0%. Trong đó, 16,6% phụ nữ đồng thuận với quan niệm bệnh loãng xương nguy hiểm hơn ung thư phụ khoa vì diễn biến âm thầm và 11,0% đồng thuận việc điều trị gãy xương do loãng xương tốn kém hơn ung thư phụ khoa. Mặc dù vậy, niềm tin vào các biện pháp can thiệp y khoa chuyên sâu còn dè dặt: chỉ có 5,5% tin rằng phụ nữ mãn kinh nên dùng thuốc nội tiết tố để phòng bệnh, trong khi 48,0% đồng tình với việc hạn chế uống cà phê, rượu bia để bảo vệ xương.

Thứ ba, thực hành dự phòng loãng xương của phụ nữ còn nhiều hạn chế, chỉ có 20,3% đạt yêu cầu, còn lại 79,7% chưa đạt. Tỷ lệ phụ nữ chủ động uống bổ sung viên Canxi chỉ đạt 23,6% và tỷ lệ thường xuyên tăng cường chế độ ăn giàu Canxi đạt 47,0%. Tần suất tiêu thụ sữa đậu nành, sữa tươi và các chế phẩm từ sữa hàng ngày chưa phổ biến đồng đều.

Thứ tư, xác định các yếu tố nguy cơ liên quan qua mô hình hồi quy đa biến. Phân tích Logistic ghi nhận:

• Về kiến thức: Phụ nữ chỉ tiếp nhận thông tin qua các kênh không chính thống (phi y tế) có nguy cơ kiến thức không tốt cao gấp 4,83 lần so với nhóm nhận thông tin từ cán bộ y tế (OR = 4,83; 95%CI = 2,15 - 10,85; p < 0,001).
• Về thái độ, niềm tin: Những người chưa từng nghe thông tin về loãng xương có nguy cơ mang thái độ thiếu tích cực cao gấp 7,69 lần nhóm đã được tiếp cận thông tin (OR = 7,69; 95%CI = 2,75 - 21,50; p < 0,001).
• Về thực hành: Phụ nữ có trình độ học vấn dưới trung học phổ thông kết hợp không được tư vấn chuyên môn y tế có nguy cơ thực hành không đạt cao gấp 3,52 lần so với nhóm có học vấn cao và được tư vấn (OR = 3,52; 95%CI = 1,48 - 8,36; p < 0,05).

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu chỉ ra một nghịch lý rõ rệt: sự chênh lệch sâu sắc giữa tỷ lệ thái độ tích cực (93,0%) với tỷ lệ kiến thức chuẩn xác (10,3%) và thực hành đạt chuẩn (20,3%). Thực trạng này phản ánh khoảng trống nhận thức - hành vi điển hình trong y tế công cộng. Phụ nữ trung niên tại quận Hoàn Kiếm nhận thức được mối đe dọa của bệnh tật đối với sức khỏe nhưng thiếu các chỉ dẫn y khoa cụ thể, dẫn đến việc lúng túng trong thực hiện hành vi dự phòng chủ động.

Khi so sánh với các công trình nghiên cứu khác trong nước, phát hiện này tương thích với khảo sát của tác giả Vũ Thị Thu Hiền tại Hà Nội (tỷ lệ loãng xương tăng nhanh lên 8,4% ở nhóm 50-60 tuổi so với 3,7% ở nhóm 40-49 tuổi) và nghiên cứu của tác giả Phạm Thị Thu Hương tại 4 quận nội thành (tỷ lệ mắc bệnh 16,4% nhưng nhận thức cộng đồng còn nhiều hạn chế). Trên bình diện quốc tế, thực trạng thiếu hụt kiến thức nguy cơ loãng xương ở phụ nữ cũng được ghi nhận tương đồng trong các nghiên cứu tại Thổ Nhĩ Kỳ của tác giả Gemalmaz A. (trên 40% phụ nữ không biết nguyên nhân gây bệnh) và tại Singapore của tác giả Saw S. (trình độ học vấn và việc tiếp cận tư vấn quyết định trực tiếp đến hành vi sức khỏe).

Về mặt trình bày trực quan, các dữ liệu phức hợp của nghiên cứu có thể được biểu diễn trực quan hóa tối ưu thông qua:

• Biểu đồ tròn thể hiện cấu trúc phân bổ kiến thức (10,3% tốt so với 89,7% chưa tốt) và thực hành dự phòng (20,3% đạt so với 79,7% không đạt).
• Biểu đồ cột kép so sánh tỷ lệ thực hành giữa các nhóm trình độ học vấn (trên và dưới trung học phổ thông) đối với các hành vi uống sữa, bổ sung Canxi và tập thể dục.
• Bảng ma trận tương quan đa biến hiển thị các chỉ số Odds Ratio (OR = 4,83 đối với kênh truyền thông; OR = 7,69 đối với việc tiếp cận thông tin; OR = 3,52 đối với học vấn và tư vấn), giúp làm nổi bật các biến số dự báo then chốt.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các bằng chứng dịch tễ học thu được, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp can thiệp cụ thể:

Thứ nhất, đẩy mạnh chiến dịch truyền thông giáo dục sức khỏe đa phương tiện do Trung tâm Y tế quận Hoàn Kiếm phối hợp cùng Trạm Y tế 3 phường Chương Dương, Lý Thái Tổ và Hàng Bài triển khai. Mục tiêu cụ thể là nâng tỷ lệ phụ nữ từ 40 đến 65 tuổi có kiến thức tốt từ 10,3% lên tối thiểu 55% trong lộ trình 12 tháng. Nội dung truyền thông cần tập trung làm rõ các triệu chứng sớm, vai trò của thời kỳ mãn kinh và phương pháp dự phòng bằng chế độ dinh dưỡng giàu Canxi.

Thứ hai, tổ chức định kỳ 2 đến 3 đợt tập huấn ngắn hạn mỗi năm nhằm bồi dưỡng kỹ năng truyền thông và tư vấn sức khỏe xương khớp cho 100% cán bộ y tế cơ sở, y tế phường và cộng tác viên dân số. Mục tiêu giảm tỷ lệ phụ nữ có thực hành không đạt từ 79,7% xuống dưới 40% thông qua hoạt động tư vấn trực tiếp từng hộ gia đình và tại các phòng khám trạm y tế.

Thứ ba, thiết lập chương trình phối hợp liên ngành giữa ngành y tế quận và Hội Liên hiệp Phụ nữ tại 100% các chi hội phường trong giai đoạn 2010 - 2015. Lồng ghép nội dung giáo dục sức khỏe phòng chống loãng xương vào các buổi sinh hoạt đoàn thể định kỳ; triển khai các đợt đo mật độ xương sàng lọc sớm và hướng dẫn thực đơn giàu Canxi đạt chuẩn 1.000 mg đến 1.500 mg Canxi mỗi ngày cho phụ nữ tiền mãn kinh.

Thứ tư, vận động phụ nữ trên 40 tuổi chủ động xây dựng lối sống dự phòng cá nhân: duy trì thói quen tập luyện thể dục chịu tải trọng lực (đi bộ nhanh, đạp xe) tối thiểu 30 phút mỗi ngày; hạn chế sử dụng rượu bia, thuốc lá, cà phê; chủ động kiểm tra mật độ xương định kỳ 1 đến 2 năm một lần và duy trì chỉ số khối cơ thể BMI hợp lý từ 20 đến 23 kg/m2 để hạn chế tối đa nguy cơ mất xương.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị tham khảo ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

1. Cán bộ quản lý y tế công cộng và chuyên viên hoạch định chính sách dự phòng: Luận văn cung cấp bằng chứng định lượng vững chắc về khoảng trống nhận thức (89,7% kiến thức chưa tốt) và vai trò của kênh truyền thông y tế (OR = 4,83), hỗ trợ xây dựng các can thiệp truyền thông can thiệp hành vi có mục tiêu tại các đô thị lớn.
2. Bác sĩ chuyên khoa Cơ xương khớp, Sản phụ khoa và Lão khoa: Tài liệu giúp các bác sĩ hiểu rõ rào cản nhận thức của phụ nữ tiền mãn kinh (chỉ 5,5% tin tưởng dùng liệu pháp nội tiết thay thế HRT), từ đó cải thiện kỹ năng tư vấn lâm sàng, cá nhân hóa phác đồ dự phòng gãy xương và hướng dẫn bổ sung Canxi an toàn.
3. Giảng viên, học viên cao học và sinh viên ngành Y tế công cộng, Dịch tễ học: Đóng vai trò là tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp nghiên cứu mô tả cắt ngang phân tích, kỹ thuật chọn mẫu ngẫu nhiên hệ thống nhiều giai đoạn (cỡ mẫu 330 người) và quy trình xử lý hồi quy Logistic đa biến trên phần mềm EpiData và SPSS.
4. Cán bộ Hội Phụ nữ và các tổ chức phát triển cộng đồng: Nắm bắt bức tranh thực hành thực tế (chỉ 20,3% đạt chuẩn) để biên soạn các cẩm nang, tài liệu sinh hoạt chi hội thiết thực, giúp hội viên phụ nữ trung niên nâng cao chất lượng cuộc sống và phòng tránh tàn phế do gãy xương.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao phụ nữ trong độ tuổi từ 40 đến 65 tuổi lại có nguy cơ mắc bệnh loãng xương cao? Phụ nữ trong giai đoạn 40 đến 65 tuổi bước vào thời kỳ tiền mãn kinh và mãn kinh, khi buồng trứng ngừng hoạt động dẫn đến suy giảm nghiêm trọng hormone Estrogen. Sự thiếu hụt này làm gia tăng hoạt động của tế bào hủy xương, khiến cơ thể mất tới 35% lượng xương đặc và 50% xương xốp trong suốt cuộc đời, làm mật độ xương suy giảm nhanh chóng.

Thực trạng hiểu biết và thực hành phòng chống loãng xương của phụ nữ quận Hoàn Kiếm như thế nào? Khảo sát trên 330 phụ nữ cho thấy tỷ lệ có thái độ, niềm tin tích cực đạt tới 93,0%, nhưng tỷ lệ có kiến thức tốt chỉ đạt 10,3% và thực hành đạt yêu cầu chỉ chiếm 20,3%. Đáng chú ý, có 21,2% phụ nữ không biết bất kỳ nguyên nhân nào gây bệnh và chỉ 23,6% có thói quen uống bổ sung viên Canxi đều đặn.

Những yếu tố nào tác động mạnh nhất đến kiến thức và thực hành phòng bệnh của phụ nữ? Phân tích hồi quy đa biến chứng minh phụ nữ tiếp nhận thông tin từ nguồn phi y tế có nguy cơ kiến thức kém cao gấp 4,83 lần (OR = 4,83; p < 0,001). Đồng thời, đối tượng có trình độ học vấn dưới trung học phổ thông kết hợp không được cán bộ y tế tư vấn có nguy cơ thực hành không đạt cao gấp 3,52 lần (OR = 3,52; p < 0,05).

Nhu cầu Canxi hàng ngày cho phụ nữ trung niên là bao nhiêu và bổ sung như thế nào cho hiệu quả? Phụ nữ mãn kinh và trên 50 tuổi cần bổ sung từ 1.200 mg đến 1.500 mg Canxi cùng 200 UI đến 400 UI Vitamin D mỗi ngày. Biện pháp hiệu quả nhất là kết hợp chế độ ăn đa dạng giàu Canxi (sữa, đậu phụ, cá nhỏ nguyên xương, rau xanh đậm), phơi nắng sáng 30 phút và uống bổ sung viên Canxi theo hướng dẫn của bác sĩ.

Liệu pháp hoóc môn thay thế (HRT) có vai trò gì trong dự phòng loãng xương sau mãn kinh? Liệu pháp hoóc môn thay thế giúp bù đắp lượng Estrogen thiếu hụt, làm giảm tới 50% nguy cơ gãy xương trong 5 đến 10 năm đầu sau mãn kinh. Tuy nhiên, nghiên cứu ghi nhận chỉ có 5,5% phụ nữ tin tưởng sử dụng phương pháp này, do đó việc áp dụng đòi hỏi phải có chỉ định và theo dõi chặt chẽ từ bác sĩ chuyên khoa.

Kết luận

• Khảo sát 330 phụ nữ độ tuổi 40-65 tại quận Hoàn Kiếm đã chỉ ra khoảng cách lớn giữa thái độ tích cực (93,0%) với tỷ lệ kiến thức tốt (10,3%) và thực hành đạt yêu cầu (20,3%).
• Xác lập bằng chứng khoa học khẳng định vai trò quyết định của tư vấn y tế: nguồn thông tin phi y tế làm tăng nguy cơ kiến thức kém lên 4,83 lần (OR = 4,83) và học vấn thấp không qua tư vấn làm tăng nguy cơ thực hành sai lệch lên 3,52 lần (OR = 3,52).
• Cung cấp cơ sở thực tiễn đầu tiên tại địa bàn quận Hoàn Kiếm, đóng góp dữ liệu dịch tễ học giá trị cho chuyên ngành Y tế công cộng trong kiểm soát các bệnh cơ xương khớp mạn tính.
• Đề ra lộ trình can thiệp trọng tâm giai đoạn 2010 - 2015 nhằm nâng tỷ lệ phụ nữ có hiểu biết đúng về bệnh lên trên 55% và phổ cập thói quen vận động 30 phút mỗi ngày cùng chế độ dinh dưỡng giàu Canxi.
• Lời kêu gọi hành động: Phụ nữ ngoài 40 tuổi cần chủ động đo mật độ xương định kỳ và duy trì lối sống lành mạnh; đồng thời các cơ sở y tế quận Hoàn Kiếm cần khẩn trương mở rộng mạng lưới truyền thông tư vấn trực tiếp tại cộng đồng để ngăn chặn nguy cơ gãy xương sớm.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TÔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Sơ lược về cấu trúc, chức năng và sự tái tạo xưong Bộ xương chiếm khoảng 15-17% trọng lượng cơ thể và được coi là ngân hàng khoáng chất của cơ thể. Xương là một mô liên kết đặc biệt có ba chức năng[l] - Chức năng cơ giới và làm chồ bám của các cơ để vận động; - Chức năng bảo vệ các tạng sổng và tuỷ; - Chức năng chuyển hoá dự trữ các ion cho toàn bộ cơ thể đặc biệt là canxi và phosphat. Xương được cấu tạo bởi hai thành phần cơ bản là khuôn xương (khung, giá) và các hợp chất khoáng (muối).

Khuôn xương chiếm khối lượng lớn toàn bộ xương gồm các sợi collagen, các mô liên kết khác rất giàu chất glucoaminoglycin và các tế bào xương (tạo cốt bào, huỷ cốt bào. Trên phần khuôn xương bằng chất hữu cơ này, các chất khoáng (Canxi, phôtpho) sẽ lắng đọng cố định và làm xương rắn chắc[l;32]. Khuôn xương chứa khoảng 30% trọng lượng xương và 70% muối. Khuôn hữu cơ có tới 90-95% là sợi collagen và phần còn lại là chất nền.

Sợi collagen tạo sức căng. Chất nền là sulfat chodroitin và acid hyaluronic[32]. Các hợp chất khoáng (muối): Các tinh thể muối lắng đọng trong khuôn xương chủ yếu là muối của Canxi và phosphat, chiếm tới 90% lượng Canxi và 70% lượng phôtpho của cơ thể[32;34]. Ngoài ra còn các muối Magiê, Natri, Kali.

Dựa vào đặc tính sinh học, người ta chia xương thành hai nhóm: xương đặc và xương xốp. Xương đặc rất dày, có mật độ khoáng chất cao và tạo thành lớp ngoài của xương. Xương xốp có cấu trúc giống như một tảng tổ ong, có mật độ chất khoáng tương đối thấp. Mỗi xương có một lớp ngoài gọi là cốt mạc.

Trong ống xương có một hồn họp, đó là tuỷ. Trong tuỷ có hồng cầu và bạch cầu. Hai loại tể bào máu này được sản xuất trong tuỷ xương và chuyên chở ra mạch máu ngoài xương. Xương không những kết họp thành bộ xương mà còn là nơi tích tụ các muối khoáng và giữ vai trò quan trọng trong việc tạo ra các tế bào máu.

80% xương trong cơ thể là xương đặc, 20% là xương xốp[34]. Quá trình chuyển hoá xương bị chi phối bởi các te bào xương và các tiền tế bào, có 4 loại tế bào xương: tế bào tạo xương (Osteoblast), cốt bào (Osteocyte), tế bào huỷ xương (Osteoclast) và các tế bào lót (lining cell). Ngoài ra, các bạch cầu đơn nhân, đại thực bào và tế bào mast cũng có ảnh hưởng tới quá trình chu chuyển xương[34]. + Tế bào tạo xương (Osteoblast), loại tế bào này thường nằm ở bề mặt của xương, tiết nhiều men phosphatase kiềm (hoạt tính của men này được gọi là chỉ số tạo xương).

Chức năng của tế bào này là tạo sợi collagen và khởi phát quá trình lắng đọng các tinh thể muối phosphat canxi trên khuôn hữu cơ. + Tế bào huỷ xương (Osteoclast), loại tế bào này thường nằm ở giữa xương, tiết men tiêu protein và làm tiêu sợi collagen (khuôn hữu cơ của xương), tiết acid lactic và acid citric hoà tan muối canxi. Vì vậy, chức năng của Osteoclast là tiêu xương giải phóng canxi vào máu. Trong cơ thể bình thường luôn luôn có sự cân bằng giữa hai quá trình tạo xương do các osteoblast đảm nhiệm và huỷ xương do các osteoclast đảm nhiệm.

Khi quá trình huỷ xương cao hơn quá trình tạo xương thì khối lượng xương sẽ giảm, tỳ trọng giảm. Khi trọng lượng xương giảm dưới 25% thì chưa gây bệnh lý, gọi là thiểu sản xương, khi trọng lượng giảm trên 25% thì gọi là bệnh loãng xương (LX), làm xương trở nên giòn và xốp, dễ dẫn đen gẫy xương[ 1 ]. Trong quá trình phát triên cơ thể khối lượng xương trải qua 3 giai đoạn: + Giai đoạn đầu khối lượng xương tăng dần để đạt đến giá trị tối đa, gọi là khối lượng xương đỉnh (Peak Bone Mass - PBM). PBM được định nghĩa là khối lượng của mô xương lúc kết thúc giai đoạn trưởng thành.

Thời điểm đạt được PBM khác nhau giữa nam và nữ. Tuy nhiên, đạt mức cao nhất ở tuổi trưởng thành vào khoảng 7 25 tuổi và duy trì khoảng 10 năm sau đó[l;l 1]. Đỉnh của khối xương chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố trong đó có yếu tố dinh dưỡng[l;80]. + Giai đoạn hai là giai đoạn mất xương chậm, giai đoạn này phụ thuộc vào tuổi, nữ ở tuổi mãn kinh và nam khoảng 52 tuổi[l;25].

+ Giai đoạn ba là giai đoạn mất xương nhanh, giai đoạn này xuất hiện ở nữ sau mãn kinh. Trong toàn bộ cuộc đời một phụ nữ sẽ mất khoảng 35% xương đặc và 50% xương xốp, nam giới mất khoảng 2/3 số này[25;80]. Các hoc môn tham gia điều hoà tái tạo xương Hoóc môn cận giáp (Parathyroid hocmon - PTH): Là một polypeptid 84 amino-acid được tiết ra bởi hai tuyến cận giáp nàm phía sau của tuyến giáp, với trọng lượng phân tử 9500. PTH có tác dụng kích thích các tế bào huỷ xương thông qua bộ phận thụ cảm (CaSR).

Canxi trong máu có mối liên quan ngược với PTH. Khi nồng độ Canxi trong máu thấp, PTH tăng cao. khi nồng độ Canxi trong máu cao sẽ ức chế sản xuất PTH và do đó nồng độ PTH giảm. Tác động của PTH trên xương khá phức tạp.

Gia tăng PTH làm gia tăng hoạt động của các tế bào huỷ xương, giảm PTH có tác động làm giảm hoạt động các tế bào tạo xương[32;34]. Các hoóc môn tuyến giáp: Do các tế bào nang tuyến giáp bài tiết, thông qua hoạt động tăng biệt hoá tế bào, tăng chuyển hoá mô sụn thành mô xương[32]. Tế bào cạnh nang giáp (Canxitonin-CT): CT do tế bào c cạnh nang giáp bài tiết. Bản chất hoá học là một polypeptid có 32 acid amin, với trọng lượng phân tử 3400.

Chức năng chính của CT là ức chế các tế bào huỷ xương, giảm tạo tế bào huỷ xương mới. tăng hoạt tính của tế bào tạo xương[32;34]. Vitamin D3 kết tinh trong da từ chất 7-dehydrochoresterol dưới ảnh hưởng của bức xạ tử ngoại. Vitamin D2 được sản sinh bởi tia tử ngoại của của một số cây cỏ, có thể hấp thụ qua ăn uống.

Sản phâm chuyển hoá từ hai loại Vitamin D hoà tan trong máu và được vận chuyển bàng một protein. Vitamin D được chuyển hoá thành 25- hydroxyvitamin D (25-D). Trong thận, 25-D chuyển hoá và sản sinh ra 1,25- 8 hydroxyvitamin D (1,25-D). Nồng độ bình thường của 1,25-D trong máu là 20-60 pg/ml.

Tác động cùa vitamin D thường qua trung gian thụ thể vitamin D (VDR), thụ thể VDR liên kết với nhiều chất chuyển hoá Vitamin D và 1,25-D gây ảnh hưởng đến các bộ phận khác, trong đó cỏ xương. Tác động cúa các chất chuyển hoá của vitamin D đến xương rất phức tạp. Qua cung cấp lượng Canxi hoặc cơ chế khác, vitamin D đẩy mạnh quá trình khoáng hoá. 1,25-D cũng ảnh hưởng gián tiếp đến quá trình huỷ xương, bằng cách tác động đến các tế bào huỷ xương, đẩy mạnh sự liên kết các cốt bào thành tể bào huỷ xương.

Vitamin D kiểm soát sự kích hoạt của các protein xương, chi phổi hoạt động phiên mã các gen liên quan đến collagen 1 và phosphat kiềm[34]. Glucocorticoids (GC): Là hoóc môn thuộc nhóm steroid cỏ tác dụng rõ rệt đối với chuyển hoả xương và chất khoáng cùa xương. GC có ảnh hưởng tiêu cực đến xương. Trong cơ thể, GC làm tăng thoái hoá protein, vì vậy dùng GC liều cao và kéo dài dẫn đến thoái hoá khuôn hữu cơ của xương và ảnh hưởng đến quá trinh lắng đọng Canxi ờ xương dẫn đến tình trạng loãng xương[33;34].

Hoóc môn sinh dục nam và nữ: Ở nam. hoóc môn Testosteron do tể bào kẽ (tế bào Leydig) của tinh hoàn bài tiết. Ngoài ra vỏ thượng thận cũng bài tiết một lượng nhỏ không đáng kể. Testosteron có bản chất là một steroid có 19C, có tác dụng kích thích tổng hợp khung protid của xương, kích thích hoạt động tế bào tạo xương (osteoblast), kích thích sự phát triển xương cả về chiều dài và độ dày.

Kích thích sự phát triển sụn liên hợp và sự cốt hoá sụn liên hợp. hoóc môn estrogen chủ yếu do buồng trứng bài tiết ra. Estrogen là một steroid có 18C. Estrogen tăng hoạt động của các tế bào tạo xương, tăng vận chuyển Canxi vào xương, tăng hấp thu Canxi ở ruột, tăng phát triển sụn liên hợp, đồng thời làm cốt hoá các sụn liên hợp ở các đầu xương dài[33].

Hoóc môn tăng trưởng (Growth hormon - GH): Là hoóc môn do tuyển yên bài tiết, có bản chất hoá học là protein với trọng lượng phân tử 22. GH kích thích phát triển các mô sụn ở các đầu xương dài làm cho cơ thể cao lên. Ở những 9 xương đã cốt hoá, GH làm dày màng xương, đặc biệt các xương dẹt, xương nhỏ. GH cũng có tác dụng làm tăng tạo xương[33;34].

Insulin: Là một polypeptid có trọng lượng phân từ 6000, được tổng họp từ tế bào p của tuyến tụy. Insulin cũng đóng vai trò quan trọng trong chu trình chuyển hoá Canxi và xương. Insulin đẩy mạnh quá trình tăng tạo xương[33;34]. Định nghĩa và phân loại loãng xưong, triệu chứng lâm sàng của loãng xưong 3.

Định nghĩa loãng xương Lịch sử nghiên cứu về loãng xương đã được nhiều tác giả nói đến, khái niệm về loãng xương được nhắc đến ở nửa đầu thế kỷ 18. từ đó những hiểu biết về loãng xương có nhiều thay đổi. hội nghị chuyên đề loãng xương tại Thụy Sỹ do Tổ chức Y tế chủ trì đã thống nhất định nghĩa: Loãng xương là một bệnh toàn thể, được đặc trưng bỏi một khối lượng xương và chất lượng xưong giảm, dẫn đến sự gia tăng nguy cơ gãy xương[80]. Năm 2001, Viện Y tế Hoa Kỳ chủ trì hội nghị chuyên đề loãng xương, để đánh giá và xem xét tình hình loãng xương trên toàn thế giới.

Hội nghị đã thống nhất định nghĩa mới: Loãng xưong là một hội chứng với đặc điểm sức bền của xương bị suy giảm dẫn đến gia tăng nguy cơ gãy xương. Sức bền của xưong phản ánh sự kết họp của mật độ chất khoáng trong xưong và chất luợng xương[65]. Giảm mật độ xương Giảm mật độ xương là khái niệm để chì một khối lượng xương của một cá thể thấp nhưng chưa tới ngưỡng gãy xương[25]. Loãng xưong nguyên phát Loãng xương nguyên phát là tình trạng lão hoá của mô xương, tăng dần theo tuổi tác và chịu ảnh hưởng của giới tính, không liên quan đến các bệnh lý chuyển hoá xương.

Loãng xương nguyên phát bao gồm loãng xương sau mãn kinh và loãng xương tuổi già. Loãng xương sau mãn kinh thường gặp ở phụ nữ sau mãn kinh hoặc 10 cắt bỏ buồng trứng khoảng 5-10 năm, liên quan đến sự thiếu hụt oestrogen. Loãng xương tuổi già xuất hiện ở cả nam và nừ trên 70 tuổi[ 1; 19], 3.