Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ y tế công cộng với đề tài "Thực trạng kiến thức, thái độ, hành vi và hiệu quả mô hình can thiệp phòng lây nhiễm HIV trong nhóm dân tộc Thái 15 – 49 tuổi tại 2 huyện thuộc tỉnh Thanh Hóa" do nghiên cứu sinh Phan Thị Thu Hương thực hiện tại Trường Đại học Y tế Công cộng dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Thanh Long, bảo vệ năm 2013 (Mã số chuyên ngành: 62720301).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Dịch HIV/AIDS tại Việt Nam sau hơn hai thập kỷ diễn biến phức tạp không chỉ khu trú ở các nhóm có hành vi nguy cơ cao tại khu vực đô thị, đồng bằng mà đã lan rộng tới các vùng sâu, vùng xa và đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS). Đồng bào DTTS chiếm khoảng 14% dân số cả nước, thường sinh sống tại các địa bàn miền núi có điều kiện kinh tế – xã hội khó khăn, tỷ lệ hộ nghèo cao, dân trí và khả năng tiếp cận dịch vụ y tế còn hạn chế. Bên cạnh đó, một số phong tục, tập quán đặc thù như tục "chọc sàn", "ngủ thăm", quan hệ tình dục trước hôn nhân, kết hôn sớm cùng sự chuyển dịch phương thức sử dụng ma túy từ hút thuốc phiện truyền thống sang tiêm chích heroin đã làm gia tăng tính dễ bị tổn thương trước đại dịch HIV/AIDS.

Mặc dù có nhiều công trình nghiên cứu về hành vi và dịch tễ học huyết thanh học HIV/AIDS đã được thực hiện tại Việt Nam, phần lớn chỉ tập trung vào các nhóm nguy cơ cao ở các tỉnh, thành phố trọng điểm. Các dữ liệu về kiến thức, thái độ, thực hành dự phòng lây nhiễm HIV trong đồng bào DTTS còn rất hạn chế và hầu như chưa có công trình nào đánh giá bài bản hiệu quả của một mô hình can thiệp cộng đồng dài hạn dành riêng cho nhóm dân tộc Thái tại địa bàn miền núi. Luận án được thực hiện nhằm giải quyết trực tiếp khoảng trống thực tiễn và bằng chứng khoa học này.

Mục tiêu nghiên cứu

Luận án xác định 2 mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

  1. Mô tả thực trạng về kiến thức, thái độ, hành vi và tiếp cận dịch vụ phòng chống lây nhiễm HIV của nhóm người Thái 15 – 49 tuổi tại hai huyện thuộc tỉnh Thanh Hóa năm 2007.
  2. Đánh giá hiệu quả mô hình can thiệp cộng đồng phòng chống HIV/AIDS của người dân tộc Thái tại địa bàn nghiên cứu, giai đoạn 2007 – 2012.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

  • Đối tượng nghiên cứu:
    • Nghiên cứu định lượng và can thiệp: Người dân tộc Thái, không phân biệt giới tính, trong độ tuổi 15 – 49 đang sinh sống tại địa bàn nghiên cứu trong thời gian tiến hành đề tài và đồng ý tham gia.
    • Nghiên cứu định tính: Cán bộ chủ chốt của địa phương bao gồm chính quyền, các ban ngành, đoàn thể liên quan và trực tiếp tham gia hoạt động phòng chống HIV/AIDS tại địa bàn.
  • Phạm vi không gian: Thực hiện tại 4 xã đại diện thuộc 2 huyện miền núi phía Tây tỉnh Thanh Hóa: xã Hồi Xuân và xã Xuân Phú thuộc huyện Quan Hóa; xã Tam Văn và xã Tân Phúc thuộc huyện Lang Chánh. Đây là khu vực miền núi nằm trên trục giao lưu biên giới từ cửa khẩu Na Mèo – Sầm Nưa (Lào) về Thanh Hóa, giáp tỉnh Hòa Bình, có tỷ lệ người dân tộc Thái chiếm trên 70% dân số và là điểm nóng về ma túy cũng như lây nhiễm HIV.
  • Phạm vi thời gian: Chương trình can thiệp triển khai từ tháng 11/2007 đến tháng 6/2012. Các đợt điều tra cắt ngang thu thập số liệu được thực hiện ở 3 mốc thời gian: trước can thiệp (TCT – năm 2007), giữa kỳ (GK – năm 2009) và sau can thiệp (SCT – năm 2012).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trong và ngoài nước

Trong phần tổng quan, tác giả hệ thống hóa các tài liệu dịch tễ học và các can thiệp dự phòng HIV/AIDS trong các nhóm dân số dễ bị tổn thương:

Nhóm nghiên cứu Tác giả / Tổ chức và thời gian Nội dung, địa bàn và phát hiện chính
Quốc tế Nghiên cứu tại Chennai, TP. Bombay, Ấn Độ (2006) Khảo sát 650 đối tượng lứa tuổi 15–49; ghi nhận tỷ lệ ngộ nhận cao (45% nam và 62% nữ nghĩ rằng HIV lây qua muỗi đốt/không khí; 48% nam và 60% nữ từ chối sống chung với người nhiễm AIDS).
Dự án UNESCO Thượng nguồn sông Mekong Điều tra 485 hộ gia đình DTTS; đánh giá cao hiệu quả của truyền thông qua băng đĩa hình (88,9% dân làng theo dõi) và đào tạo giáo viên tiểu học truyền thông tại thôn bản.
Nghiên cứu tại Mashhad, Iran Khảo sát 960 người lứa tuổi 13–58; phân tích hồi quy cho thấy người có học vấn cao có kiến thức và thái độ tốt hơn ($p < 0,001$), nữ giới có thái độ khoan dung hơn nam giới ($p < 0,01$).
Đại học Renmin, UNAIDS và GBC (Trung Quốc) Khảo sát quy mô lớn tại 6 thành phố; chỉ ra trên 48% đối tượng nghĩ HIV lây qua muỗi cắn, tỷ lệ kỳ thị cao (gần 48% không muốn ăn chung, 65% không muốn sống chung với người nhiễm).
Đại học Y Quốc tế tại Kuala Lumpur (Malaysia) Điều tra hộ gia đình cận đô thị; chỉ có 2,6% trả lời đúng toàn bộ câu hỏi; quan niệm sai lầm về lây truyền qua nước bọt (44,8%) và muỗi đốt (40,9%) rất phổ biến.
Nghiên cứu tại Broward, Florida, Hoa Kỳ (2001–2003) Can thiệp trên thanh niên DTTS 18–39 tuổi; tỷ lệ dùng bao cao su khi quan hệ tình dục tăng từ 53,6% (2001) lên 64,7% (2002) và 71,6% (2003).
Nghiên cứu tại Manipur, Ấn Độ Phỏng vấn 635 nhà lãnh đạo thuộc 8 bộ tộc; 76% khẳng định giáo dục HIV/AIDS giúp giảm lây truyền ở thanh niên DTTS nếu tài liệu được chuyển ngữ và biến đổi phù hợp văn hóa.
Nghiên cứu tại Ethiopia Lồng ghép thành công dịch vụ tư vấn xét nghiệm tự nguyện (VCT) với chương trình kế hoạch hóa gia đình tại địa bàn vùng sâu, vùng xa khó khăn.
Trong nước Điều tra MICS (Tổng cục Thống kê, UNICEF, UNFPA, 2011) Tỷ lệ phụ nữ DTTS có hiểu biết về lây nhiễm HIV đạt 39,5% (thấp hơn nhiều so với phụ nữ Kinh/Hoa đạt 59,6%); tỷ lệ chấp nhận người nhiễm HIV chỉ đạt 28,9%.
Điều tra SAVY (2003) Tỷ lệ thanh thiếu niên DTTS từng quan hệ tình dục trước hôn nhân (nam 39,8%, nữ 26,1%) cao hơn rõ rệt so với dân tộc Kinh (nam 11,1%, nữ 4%).
Dự án WB / Ngân hàng Thế giới (2006) Khảo sát 8.800 người thuộc các DTTS tại 11 tỉnh; hiểu biết đúng về dự phòng HIV rất thấp (nam 13,2%, nữ 7,4%); 91,4% nam và 93,8% nữ không dùng bao cao su lần quan hệ gần nhất.
Nghiên cứu của Vũ Văn Hoàn tại Sơn La (2007) Can thiệp truyền thông phim tiếng Thái cho 465 thanh thiếu niên; tỷ lệ không kỳ thị người nhiễm trong cộng đồng tăng từ 41,3% lên 64,5%; thái độ không cần cách ly tăng từ 34,9% lên 82,4%.
Dự án can thiệp cộng đồng tại 5 tỉnh biên giới (2002–2004) Can thiệp trên 480 thanh thiếu niên 15–24 tuổi; tỷ lệ hiểu sai giảm từ 33% xuống 28%; tỷ lệ dùng bao cao su trong lần quan hệ đầu tiên tăng từ 25% lên 38%.
Nghiên cứu tại Lai Châu và Yên Bái (2006, 2009, 2012) Ở đồng bào H'Mông (Lai Châu) và người Dao (Yên Bái), mức tiếp cận ban đầu với dịch vụ VCT chỉ từ 0,2% – 0,4%; tỷ lệ nhiễm HIV trong nhóm nghiện chích ma túy tại Yên Bái lên tới 36,7%.

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết

Các nghiên cứu can thiệp trong nước trước đó đa phần có thời gian theo dõi ngắn (dưới 1 đến 2 năm), quy mô giới hạn trong nhóm thanh thiếu niên học sinh hoặc chỉ thực hiện can thiệp đơn lẻ từng biện pháp (như chiếu phim hoặc truyền thông). Luận án của Phan Thị Thu Hương lựa chọn giải quyết khoảng trống về việc thiết kế, vận hành và đánh giá một mô hình can thiệp tổng hợp dài hạn (kéo dài liên tục 5 năm từ 2007 đến 2012), kết hợp đầy đủ các hợp phần truyền thông bản ngữ, mạng lưới cộng tác viên bản địa, phân phối phương tiện giảm hại (bơm kim tiêm, bao cao su) và dịch vụ tư vấn xét nghiệm tự nguyện lưu động, đồng thời đo lường sự biến thiên của cả kiến thức, thái độ, hành vi nguy cơ lẫn tỷ lệ hiện nhiễm HIV huyết thanh học trên quần thể đồng bào dân tộc Thái lứa tuổi 15 – 49.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và căn cứ chính sách

Luận án căn động trên các định hướng chính sách và nguyên lý y tế công cộng bao gồm:

  • Chiến lược Quốc gia phòng, chống HIV/AIDS tại Việt Nam giai đoạn 2005 – 2010, tầm nhìn 2020 (và tiếp nối đến 2020, tầm nhìn 2030).
  • Khung nguyên lý "Can thiệp giảm tác hại dự phòng lây nhiễm HIV/AIDS" của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và UNAIDS.
  • Quyết định số 647/QĐ-BYT ngày 20/02/2007 của Bộ Y tế về Hướng dẫn triển khai tư vấn xét nghiệm tự nguyện (VCT).
  • Kế hoạch hành động phòng, chống nhiễm trùng lây truyền qua đường tình dục (STI) giai đoạn 2005 – 2010 của Bộ Y tế.
  • Nghị định số 96/2012/NĐ-CP của Chính phủ về điều trị nghiện các chất dạng thuốc phiện bằng thuốc thay thế (Methadone).

Phương pháp nghiên cứu

Đề tài sử dụng phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa định lượng và định tính:

  1. Thiết kế nghiên cứu:
    • Thiết kế điều tra cắt ngang mô tả: Đánh giá thực trạng kiến thức, thái độ, hành vi và tiếp cận dịch vụ tại 3 thời điểm: trước can thiệp (2007), giữa kỳ (2009) và sau can thiệp (2012).
    • Thiết kế can thiệp cộng đồng so sánh trước – sau: Triển khai mô hình can thiệp tổng hợp 9 nhóm biện pháp phòng chống lây nhiễm HIV trong 5 năm (2007 – 2012).
  2. Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu định lượng:
    • Cỡ mẫu can thiệp được tính theo công thức so sánh hai tỷ lệ: $$N = \frac{\left[ Z_{\alpha/2}\sqrt{2\bar{p}(1-\bar{p})} + Z_{\beta}\sqrt{p_1(1-p_1) + p_2(1-p_2)} \right]^2}{(p_2 - p_1)^2}$$ Trong đó: mức ý nghĩa thống kê $\alpha = 0,05$ ($Z_{\alpha/2} = 1,96$); lực mẫu $1 - \beta = 0,80$ ($Z_{\beta} = 0,842$); $p_1 = 0,37$ (tỷ lệ kiến thức HIV/AIDS đạt yêu cầu của thanh niên 15–24 tuổi tại 5 tỉnh biên giới năm 2005 theo điều tra của Dự án Cộng đồng hành động phòng chống AIDS).
    • Phương pháp chọn mẫu: Chọn mẫu điều tra hộ gia đình có người dân tộc Thái 15 – 49 tuổi tại 4 xã thuộc 2 huyện Quan Hóa và Lang Chánh.
  3. Nghiên cứu định tính: Thực hiện các cuộc thảo luận nhóm (TLN) và phỏng vấn sâu (PVS) các cán bộ chủ chốt của chính quyền xã, đại diện ban ngành, trạm y tế và người dân địa phương.
  4. Nguồn tư liệu và thu thập số liệu:
    • Số liệu thứ cấp: Báo cáo giám sát phát hiện, giám sát trọng điểm HIV/AIDS, số liệu quản lý người nghiện ma túy của Công an tỉnh Thanh Hóa và Chi cục Phòng chống tệ nạn xã hội.
    • Số liệu sơ cấp: Bộ câu hỏi phỏng vấn trực tiếp hộ gia đình về nhân khẩu học, kiến thức, thái độ, hành vi quan hệ tình dục, sử dụng ma túy, tiếp cận dịch vụ truyền thông và giảm tác hại; kết quả xét nghiệm huyết thanh phát hiện kháng thể HIV của đối tượng nghiên cứu qua các vòng điều tra.
  5. Kỹ thuật xử lý và phân tích số liệu:
    • Nhập liệu và làm sạch bằng phần mềm chuyên dụng.
    • Thống kê mô tả (tần số, tỷ lệ phần trăm), so sánh tỷ lệ giữa các giai đoạn để tính hiệu quả can thiệp (HQCT) và chỉ số chênh lệch hiệu quả (CLHQ).
    • Xây dựng mô hình phân tích hồi quy logistic đơn biến và đa biến nhằm xác định các yếu tố liên quan đến kiến thức dự phòng, hiểu biết dịch vụ, phản đối quan niệm sai lầm, thái độ không kỳ thị, thái độ không phân biệt đối xử, hành vi sử dụng ma túy, hành vi dùng bao cao su và tình trạng hiện nhiễm HIV.

Nội dung chính theo từng chương

Đặt vấn đề

Phần Đặt vấn đề làm rõ bối cảnh dịch HIV/AIDS toàn cầu và Việt Nam tính đến cuối năm 2012 (với 210.703 người nhiễm HIV còn sống tại 79% xã/phường, 98% quận/huyện trên 100% tỉnh/thành phố). Tác giả nhấn mạnh nguy cơ dịch bùng phát sang các nhóm dân tộc thiểu số do các rào cản về giao thông, kinh tế nghèo, dân trí thấp và các tập tục văn hóa đặc thù, từ đó xác lập tính cấp thiết của đề tài và công bố 2 mục tiêu nghiên cứu cụ thể tại tỉnh Thanh Hóa.

Chương I: Tổng quan tài liệu

Chương I tổng thuật chi tiết 4 mảng nội dung chính:

  • Dịch tễ học HIV/AIDS tại Việt Nam và nhóm DTTS: Phân tích sự dịch chuyển của dịch toàn quốc đến năm 2012, với tỷ lệ lây truyền qua đường tình dục tăng lên 45,5% (so với 15% – 20% giai đoạn 2005–2007), đường máu giảm xuống 42%; tỷ lệ nhiễm trong nữ giới tăng dần lên 31,5%. Trong khi đó, tỷ lệ hiện nhiễm trong nhóm nghiện chích ma túy (NCMT) giảm từ đỉnh 29,3% (2001–2002) xuống 11,6% (2012) và phụ nữ bán dâm (PNMD) giảm từ 5,9% xuống 2,7%.
  • Đặc điểm kinh tế, văn hóa, xã hội và dịch tễ học tại Thanh Hóa: Thanh Hóa có 650.000 người DTTS (chiếm 17,5% dân số tỉnh); người Thái là dân tộc thiểu số đông thứ hai với 225.336 người (chiếm 34,8% DTTS tỉnh và 14,5% tổng số người Thái cả nước), gồm hai nhánh Thái Đen (Táy Đăm) cư trú tập trung tại Quan Hóa, Lang Chánh, Bá Thước, Quan Sơn và Thái Trắng (Táy Dọ) tại Thường Xuân, Như Xuân. Đến cuối năm 2012, toàn tỉnh ghi nhận 5.089 người nhiễm HIV còn sống và 2.340 bệnh nhân AIDS. Tỷ lệ lây qua đường máu tại Thanh Hóa giảm từ 75% (2007) xuống 46,8% (2012), lây qua đường tình dục tăng từ 23,8% lên 51,9%; tỷ lệ nữ nhiễm tăng từ 19,6% lên 28,1%. Số người nghiện ma túy có hồ sơ quản lý tăng từ 2.929 người (2007) lên 5.395 người (tháng 6/2012).
  • Các chương trình can thiệp dự phòng: Tổng thuật 5 chương trình dự phòng trọng điểm: Thông tin giáo dục truyền thông; Tư vấn xét nghiệm tự nguyện (VCT); Khám và điều trị nhiễm trùng lây truyền qua đường tình dục (STI); Can thiệp giảm tác hại (chương trình bao cao su, bơm kim tiêm sạch, điều trị thay thế bằng Methadone); Chăm sóc điều trị ARV và dự phòng lây truyền từ mẹ sang con.
  • Điểm luận các nghiên cứu trong và ngoài nước: Trình bày chi tiết các phát hiện về kiến thức, thái độ, hành vi và các rào cản can thiệp tại Ấn Độ, Trung Quốc, Iran, Malaysia, Hoa Kỳ, Lào, Ethiopia cũng như các điều tra quốc gia (MICS 2011, SAVY 2003, VPAIS 2005) và các can thiệp tại Quảng Ninh, Sơn La, Lai Châu, Yên Bái, Đà Nẵng, TP. Hồ Chí Minh.

Chương II: Phương pháp nghiên cứu

Chương II trình bày quy trình triển khai nghiên cứu can thiệp cộng đồng tại 4 xã (Hồi Xuân, Xuân Phú, Tam Văn, Tân Phúc) thuộc 2 huyện Quan Hóa và Lang Chánh:

  • Mô tả công thức tính cỡ mẫu, tiêu chuẩn lựa chọn đối tượng người Thái 15 – 49 tuổi và cán bộ phỏng vấn sâu.
  • Quy trình thiết lập mô hình can thiệp tổng hợp 9 nhóm giải pháp: thiết lập mạng lưới cộng tác viên (CTV) và giáo dục viên đồng đẳng (GDVĐĐ) tuyến cơ sở; xây dựng chương trình truyền thông trực tiếp, gián tiếp (tờ rơi, áp phích, cụm panô, loa truyền thanh bản ngữ và tiếng phổ thông); triển khai dịch vụ VCT lưu động tại trạm y tế xã; khám chữa bệnh STI; cung cấp bao cao su (BCS) và bơm kim tiêm (BKT) sạch qua các hộp BKT cố định và CTV.
  • Quy trình thu thập số liệu định lượng bằng bảng hỏi cấu trúc và lấy máu xét nghiệm HIV; quy trình phỏng vấn sâu và thảo luận nhóm định tính.
  • Định nghĩa các chỉ số nghiên cứu về kiến thức (3 đường lây, các biện pháp dự phòng, nhận thức sai lầm), chỉ số thái độ (kỳ thị, đổ lỗi, phân biệt đối xử), chỉ số hành vi (dùng BCS, tiêm chích ma túy) và chỉ số hiệu quả can thiệp (HQCT, CLHQ).
  • Các bước kiểm soát sai số, phân tích mô hình hồi quy logistic và các quy chuẩn đạo đức nghiên cứu y sinh học.

Chương III: Kết quả nghiên cứu

Chương III trình bày hệ thống số liệu thực nghiệm qua danh mục 34 bảng thống kê và biểu đồ:

  • Đặc điểm nhân khẩu – xã hội: Mô tả phân bố nhóm tuổi, giới tính, học vấn, tình trạng hôn nhân và nghề nghiệp của đối tượng tại 3 thời điểm 2007, 2009 và 2012.
  • Thực trạng năm 2007 (Trước can thiệp):
    • Tỷ lệ đối tượng trả lời đúng về các đường lây truyền và biện pháp dự phòng HIV còn thấp; tồn tại tỷ lệ cao quan niệm sai lầm (cho rằng HIV lây qua muỗi cắn, dùng chung đồ ăn uống).
    • Tỷ lệ kỳ thị sợ lây nhiễm, thái độ đổ lỗi phán xét và phân biệt đối xử đối với người nhiễm HIV còn phổ biến trong cộng đồng người Thái.
    • Hành vi sử dụng bao cao su trong quan hệ tình dục rất hạn chế; xuất hiện tình trạng tiêm chích ma túy và dùng chung bơm kim tiêm.
    • Tỷ lệ tiếp cận với các kênh thông tin truyền thông chính thức, dịch vụ VCT lưu động, nguồn cung cấp BCS và BKT sạch ban đầu ở mức rất thấp.
    • Tình trạng hiện nhiễm HIV năm 2007: Phân tích tỷ lệ hiện nhiễm ban đầu và mô hình hồi quy logistic xác định các yếu tố liên quan có ý nghĩa thống kê đến tình trạng HIV(+) (học vấn, tiêm chích ma túy, quan hệ tình dục không an toàn).
  • Hiệu quả mô hình can thiệp (2007 – 2012):
    • Hiệu quả thay đổi kiến thức: Tăng rõ rệt tỷ lệ hiểu biết đúng về dự phòng lây nhiễm, hiểu biết về dịch vụ phòng chống HIV và giảm tỷ lệ ngộ nhận sai lầm qua các mốc 2007, 2009 và 2012.
    • Hiệu quả thay đổi thái độ: Tỷ lệ đối tượng không kỳ thị sợ lây nhiễm, không đổ lỗi phán xét và không phân biệt đối xử với người nhiễm HIV tăng lên đáng kể sau can thiệp.
    • Hiệu quả thay đổi hành vi: Tăng tỷ lệ sử dụng bao cao su khi quan hệ tình dục và giảm các hành vi nguy cơ tiêm chích.
    • Kết quả phân tích hồi quy logistic đa biến năm 2012: Xác định ảnh hưởng độc lập của các yếu tố dân số học, tiếp cận truyền thông tới kiến thức dự phòng, hiểu biết dịch vụ, thái độ không kỳ thị, thái độ không phân biệt đối xử và hành vi sử dụng ma túy/bao cao su.
    • Đánh giá sự thay đổi tỷ lệ hiện nhiễm HIV huyết thanh học qua 3 vòng điều tra (2007, 2009, 2012) và các yếu tố ảnh hưởng tới tình trạng nhiễm HIV tại thời điểm sau can thiệp.

Chương IV: Bàn luận

Chương IV đi sâu phân tích, so sánh các kết quả đạt được với các y văn trong nước và quốc tế:

  • Biện luận thực trạng kiến thức, thái độ và hành vi của người Thái năm 2007 gắn liền với rào cản địa lý hiểm trở, trình độ dân trí, rào cản ngôn ngữ và các phong tục tập quán truyền thống.
  • Bàn luận về độ bao phủ và tính khả thi của mô hình can thiệp tổng hợp: hiệu quả của việc lồng ghép truyền thông qua mạng lưới cộng tác viên bản địa, tính ưu việt của dịch vụ tư vấn xét nghiệm lưu động tại tuyến xã, và vai trò của các điểm cấp phát bao cao su, bơm kim tiêm cố định.
  • Phân tích sự chuyển biến về nhận thức, thái độ không kỳ thị và hành vi tình dục an toàn năm 2012 so với năm 2007 và 2009; so sánh với các can thiệp tại Sơn La, Lai Châu, Yên Bái và các chương trình quốc tế tại Ấn Độ, Trung Quốc, Hoa Kỳ.
  • Phân tích xu hướng tỷ lệ hiện nhiễm HIV tại địa bàn nghiên cứu, làm rõ những trở ngại, khó khăn khách quan (địa hình chia cắt, di biến động dân cư biên giới, nguồn kinh phí) và các hạn chế phương pháp luận của đề tài.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận và khoa học

  • Cung cấp bộ dữ liệu dịch tễ học và hành vi toàn diện, có hệ thống đầu tiên về thực trạng kiến thức, thái độ, hành vi nguy cơ và tỷ lệ hiện nhiễm HIV trong nhóm đồng bào dân tộc Thái lứa tuổi 15 – 49 tại địa bàn miền núi tỉnh Thanh Hóa.
  • Chứng minh bằng thực nghiệm giá trị khoa học và tính hiệu quả của mô hình can thiệp cộng đồng tổng hợp dài hạn (5 năm, 2007 – 2012), kết hợp giữa can thiệp y tế với các yếu tố văn hóa, xã hội đặc thù của đồng bào DTTS.
  • Xác lập các mô hình hồi quy logistic đa biến làm sáng tỏ mối liên hệ nhân quả và các yếu tố độc lập tác động đến sự thay đổi kiến thức dự phòng, định hình thái độ không kỳ thị và thúc đẩy thực hành hành vi an toàn trong quần thể dân tộc thiểu số.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn và giải pháp đề xuất

  • Xây dựng và chuẩn hóa mô hình can thiệp tổng hợp 9 nhóm giải pháp phù hợp với khu vực miền núi khó khăn: phát huy mạng lưới CTV bản làng nói tiếng dân tộc Thái; đưa dịch vụ tư vấn xét nghiệm tự nguyện lưu động (VCT lưu động) về tận trạm y tế xã; thiết lập mạng lưới hộp BKT và BCS cố định tại thôn bản.
  • Đề xuất các khuyến nghị chính sách cụ thể cho công tác phòng chống HIV/AIDS vùng DTTS:
    1. Duy trì và nhân rộng mạng lưới cộng tác viên y tế thôn bản người địa phương; chuyển tải thông điệp truyền thông song ngữ (tiếng Thái và tiếng phổ thông) phù hợp bản sắc văn hóa.
    2. Tiếp tục duy trì mô hình VCT lưu động định kỳ tại trạm y tế xã nhằm tăng cường phát hiện sớm ca nhiễm HIV tại các xã vùng sâu.
    3. Đẩy mạnh chương trình can thiệp giảm tác hại, mở rộng các điểm cấp phát bơm kim tiêm sạch, bao cao su và triển khai cơ sở điều trị nghiện các chất dạng thuốc phiện bằng Methadone tuyến huyện theo tinh thần Nghị định 96/2012/NĐ-CP.
    4. Lồng ghép hoạt động phòng chống HIV/AIDS và STI vào hệ thống chăm sóc sức khỏe ban đầu của trạm y tế xã và các chương trình phát triển kinh tế – xã hội miền núi.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu

  • Nghiên cứu chọn mẫu chủ đích tại 4 xã thuộc 2 huyện Quan Hóa và Lang Chánh tỉnh Thanh Hóa; do đó khả năng đại diện và ngoại suy kết quả cho toàn bộ đồng bào dân tộc Thái ở các vùng địa lý khác hoặc các nhóm DTTS khác có phong tục tập quán khác biệt còn hạn chế.
  • Dữ liệu về các hành vi nhạy cảm (quan hệ tình dục trước hôn nhân, ngoại tình, sử dụng ma túy, dùng chung bơm kim tiêm) thu thập qua phỏng vấn trực tiếp tại hộ gia đình nên khó tránh khỏi sai số nhớ lại (recall bias) hoặc sai số do e ngại xã hội (social desirability bias).
  • Địa hình vùng núi hiểm trở, giao thông đi lại khó khăn và mức độ biến động dân cư lao động qua biên giới gây trở ngại nhất định cho việc theo dõi liên tục đối tượng qua 3 đợt điều tra cắt ngang (2007, 2009, 2012).

Hướng nghiên cứu tiếp

  • Tiến hành các nghiên cứu theo dõi dọc đánh giá tính bền vững của các kết quả can thiệp sau khi dự án kết thúc và rút dần nguồn hỗ trợ kinh phí.
  • Nghiên cứu thử nghiệm và mở rộng mô hình can thiệp tổng hợp cho các nhóm dân tộc thiểu số khác tại vùng Tây Bắc và Bắc Trung Bộ (như dân tộc Mông, Dao, Mường).
  • Đánh giá sâu hơn về hiệu quả điều trị nghiện thay thế bằng Methadone và độ bao phủ của chương trình điều trị thuốc kháng virus (ARV) tại tuyến y tế cơ sở miền núi.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cao cho nhiều nhóm đối tượng:

  • Nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Y tế công cộng, Dịch tễ học: Cung cấp tài liệu mẫu mực về thiết kế nghiên cứu can thiệp cộng đồng kết hợp định lượng và định tính, phương pháp tính cỡ mẫu can thiệp so sánh hai tỷ lệ, cấu trúc bộ công cụ điều tra KAP và kỹ thuật xử lý số liệu qua mô hình hồi quy logistic.
  • Giảng viên và nhà nghiên cứu nhân học y tế, xã hội học sức khỏe: Cung cấp nguồn cứ liệu thực chứng phong phú về mối quan hệ giữa các phong tục tập quán tộc người (ngủ thăm, chọc sàn, mô hình nhà sàn gia trưởng) với tính dễ bị tổn thương trước các bệnh lây truyền qua đường tình dục và đường máu.
  • Cán bộ quản lý y tế và người làm chính sách phòng chống HIV/AIDS: Cung cấp cơ sở bằng chứng thực tiễn để xây dựng kế hoạch can thiệp, phân bổ ngân sách cho mạng lưới cộng tác viên cơ sở, tổ chức dịch vụ VCT lưu động và thiết kế tài liệu truyền thông đặc thù cho các huyện miền núi vùng cao.

Câu hỏi thường gặp

1. Địa bàn và đối tượng nghiên cứu cụ thể của luận án được xác định như thế nào?

Nghiên cứu được triển khai tại 4 xã đại diện (xã Hồi Xuân và Xuân Phú thuộc huyện Quan Hóa; xã Tam Văn và Tân Phúc thuộc huyện Lang Chánh), tỉnh Thanh Hóa. Đối tượng nghiên cứu định lượng và can thiệp là người dân tộc Thái lứa tuổi 15 – 49 đang sinh sống tại địa bàn; đối tượng nghiên cứu định tính là các cán bộ lãnh đạo chính quyền, ban ngành, đoàn thể và y tế tham gia công tác phòng chống HIV/AIDS tại địa phương.

2. Mô hình can thiệp cộng đồng trong luận án gồm những hợp phần chủ yếu nào?

Mô hình can thiệp áp dụng tổng hợp 9 nhóm giải pháp, trong đó trọng tâm gồm: thiết lập mạng lưới cộng tác viên bản làng nói tiếng dân tộc; truyền thông trực tiếp và gián tiếp phù hợp văn hóa bản địa; triển khai tư vấn xét nghiệm HIV tự nguyện lưu động (VCT lưu động) tại trạm y tế xã; khám chữa bệnh STI; cung cấp miễn phí bao cao su và bơm kim tiêm sạch thông qua mạng lưới cộng tác viên và các hộp BKT cố định.

3. Tình hình dịch tễ HIV/AIDS tại tỉnh Thanh Hóa giai đoạn 2007 – 2012 có sự chuyển dịch đường lây như thế nào?

Theo số liệu giám sát của luận án, đường lây truyền HIV tại Thanh Hóa có sự chuyển dịch rõ rệt: lây qua đường máu giảm từ 75% năm 2007 xuống 46,8% năm 2012; ngược lại lây truyền qua quan hệ tình dục không an toàn tăng mạnh từ 23,8% năm 2007 lên 51,9% năm 2012. Đồng thời, tỷ lệ người nhiễm HIV là nữ giới tăng từ 19,6% lên 28,1%.

4. Luận án sử dụng công thức và giả định nào để tính cỡ mẫu nghiên cứu can thiệp?

Tác giả áp dụng công thức tính cỡ mẫu can thiệp so sánh hai tỷ lệ với mức ý nghĩa $\alpha = 0,05$ ($Z_{\alpha/2} = 1,96$), lực mẫu $80%$ ($\beta = 0,20$; $Z_{\beta} = 0,842$). Tỷ lệ giả định ban đầu $p_1 = 0,37$ được trích xuất từ tỷ lệ kiến thức HIV/AIDS đạt yêu cầu của thanh niên 15–24 tuổi tại 5 tỉnh biên giới năm 2005 theo điều tra của Dự án Cộng đồng hành động phòng chống AIDS.

5. Phương pháp phân tích thống kê nào được sử dụng để đánh giá các yếu tố ảnh hưởng tới hiệu quả can thiệp?

Luận án sử dụng kỹ thuật phân tích hồi quy logistic đơn biến và đa biến nhằm kiểm soát các biến nhiễu và xác định ảnh hưởng độc lập của các yếu tố nhân khẩu – xã hội, mức độ tiếp cận truyền thông tới kiến thức dự phòng, hiểu biết dịch vụ, phản đối quan niệm sai lầm, thái độ không kỳ thị, thái độ phân biệt đối xử, hành vi nguy cơ và tình trạng hiện nhiễm HIV của đối tượng nghiên cứu.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Phan Thị Thu Hương là công trình nghiên cứu y tế công cộng có hệ thống về thực trạng kiến thức, thái độ, hành vi và can thiệp phòng chống HIV/AIDS trong nhóm đồng bào dân tộc Thái lứa tuổi 15 – 49 tại tỉnh Thanh Hóa giai đoạn 2007 – 2012. Bằng việc kết hợp phương pháp điều tra cắt ngang định lượng ở 3 mốc thời gian với nghiên cứu định tính và can thiệp cộng đồng, tác giả đã chứng minh hiệu quả thực tế của mô hình can thiệp tổng hợp phù hợp với văn hóa bản địa. Kết quả nghiên cứu không chỉ cung cấp các bằng chứng dịch tễ học tin cậy mà còn đề xuất các giải pháp thiết thực cho việc hoạch định chính sách y tế dự phòng tại các vùng dân tộc thiểu số miền núi.