Luận văn thạc sĩ hay nghiên cứu đặc điểm khu hệ thú tại khu bảo tồn các loài hạt trần quý hiếm nam động huyện quan hóa tỉnh thanh hóa

Khám phá đặc điểm khu hệ thú tại khu bảo tồn hạt trần quý hiếm Nam Động, huyện Quan Hóa, tỉnh Thanh Hóa trong luận văn thạc sĩ này.

• Tác giả: Nguyễn Duy An
• Người hướng dẫn: PGS. Vũ Tiến Thịnh
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng
• Đề tài: Nghiên cứu đặc điểm khu hệ thú tại khu bảo tồn các loài hạt trần quý, hiếm Nam Động, huyện Quan Hóa, tỉnh Thanh Hóa
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Nghiên cứu thú tại Việt Nam
• 1.2. Thời kỳ trước năm 1945
• 1.3. Thời kỳ từ năm 1955 đến 1975
• 1.4. Thời kỳ từ năm 1975 đến nay
• 1.5. Một số công trình tiêu biểu trong thời kỳ này
• 2. CHƯƠNG 2: MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM TỰ NHIÊN - XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 2.1. Điều kiện tự nhiên
• 2.2. Vị trí địa lý
• 2.3. Đặc điểm địa hình
• 2.4. Địa chất thổ nhưỡng
• 2.5. Khí hậu thủy văn
• 2.6. Hiện trạng về kinh tế - xã hội, quốc phòng an ninh
• 2.7. Dân số, dân tộc, lao động
• 2.8. Dân số ở các xã vùng đệm của KBT
• 2.9. Hoạt động sản xuất
• 2.10. Chăn nuôi gia súc, gia cầm
• 2.11. Sản xuất Lâm nghiệp
• 2.12. Thực trạng chung về kinh tế. Văn hóa, y tế, giáo dục, du lịch
• 2.13. Đánh giá chung về đặc điểm tự nhiên – xã hội khu vực nghiên cứu
• 2.14. Thuận lợi cho sự cư trú các loài thú và công tác bảo tồn. Hạn chế cho sự cư trú các loài thú và công tác bảo tồn
• 3. CHƯƠNG 3: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Mục tiêu chung
• 3.2. Mục tiêu cụ thể
• 3.3. Đối tượng, địa điểm và thời gian nghiên cứu. Đối tượng nghiên cứu. Địa điểm nghiên cứu
• 3.4. Nội dung nghiên cứu
• 3.5. Phương pháp nghiên cứu
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Tính đa dạng của khu hệ thú tại Khu Bảo tồn loài Nam Động
• 4.2. Thành phần loài
• 4.3. Đa dạng các taxon thú tại Khu Bảo tồn loài Nam Động
• 4.4. Các loài thú quý hiếm và tình trạng của chúng tại Khu Bảo tồn Các loài hạt trần quý, hiếm Nam Động
• 4.5. Các loài thú quý hiếm
• 4.6. Tình trạng của các loài thú quý hiếm tại KBT loài Nam Động
• 4.7. Các mối đe dọa đến Khu hệ thú tại Khu Bảo tồn loài Nam Động
• 4.8. Săn bắn và bẫy bắt động vật rừng
• 4.9. Mất sinh cảnh
• 4.10. Tập quán canh tác nương rẫy
• 4.11. Khai thác gỗ trái phép
• 4.12. Khai thác lâm sản ngoài gỗ trái phép
• 4.13. Đề xuất giải pháp quản lý và bảo tồn các loài thú quý, hiếm tại Khu Bảo tồn loài Nam Động
• 4.14. Hiện trạng công tác quản lý, bảo tồn tại Khu bảo tồn loài Nam Động
• 4.15. Chương trình quản lý bảo vệ rừng
• 4.16. Chương trình phục hồi sinh thái
• 4.17. Chương trình nghiên cứu khoa học
• 4.18. Chương trình đầu tư phát triển kinh tế - xã hội vùng đệm
• 4.19. Chương trình đào tạo nguồn nhân lực
• 4.20. Đề xuất các giải pháp quản lý bảo tồn tại thú tại KBT
• 4.21. Nhóm giải pháp về quy hoạch bảo tồn các loài thú
• 4.22. Nhóm giải pháp về giảm thiểu các mối đe dọa
• 4.23. Nhóm giải pháp về phát triển kinh tế - xã hội
• 4.24. Giải pháp về thu hút nguồn vốn đầu tư
• 4.25. Tăng cường công tác thực thi pháp luật
• KẾT LUẬN, TỒN TẠI, KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu khu hệ thú tại Khu bảo tồn Nam Động

Khu bảo tồn các loài hạt trần quý hiếm Nam Động, nằm ở huyện Quan Hóa, tỉnh Thanh Hóa, là một trong những khu vực có giá trị sinh học cao tại Việt Nam. Nghiên cứu khu hệ thú tại đây không chỉ giúp bảo tồn đa dạng sinh học mà còn cung cấp thông tin quan trọng cho công tác quản lý tài nguyên rừng. Theo tài liệu từ Chi cục Kiểm lâm tỉnh Thanh Hóa, đã ghi nhận sự có mặt của 23 loài thú thuộc 11 họ, 5 bộ. Tuy nhiên, nghiên cứu này còn nhiều hạn chế và cần được mở rộng.

1.1. Đặc điểm tự nhiên và xã hội của khu vực nghiên cứu

Khu bảo tồn Nam Động có điều kiện tự nhiên đa dạng với địa hình chia cắt mạnh, khí hậu ẩm ướt, tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của nhiều loài động vật. Dân số tại khu vực chủ yếu là các dân tộc thiểu số, có nhiều hoạt động sản xuất nông nghiệp và lâm nghiệp, ảnh hưởng đến khu hệ thú.

1.2. Tình trạng đa dạng sinh học tại Khu bảo tồn Nam Động

Đa dạng sinh học tại Khu bảo tồn Nam Động đang bị đe dọa bởi các hoạt động khai thác tài nguyên và săn bắn. Việc bảo tồn các loài thú quý hiếm như Bò tót, Gấu ngựa là rất cần thiết để duy trì cân bằng sinh thái.

II. Vấn đề và thách thức trong bảo tồn khu hệ thú tại Nam Động

Mặc dù Khu bảo tồn Nam Động được thành lập nhằm bảo vệ các loài hạt trần quý hiếm, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức trong công tác bảo tồn. Các hoạt động khai thác gỗ trái phép, săn bắn động vật hoang dã đang diễn ra phổ biến, gây áp lực lớn lên khu hệ thú. Việc thiếu nguồn lực và nhân lực cho công tác bảo tồn cũng là một vấn đề nghiêm trọng.

2.1. Các mối đe dọa từ hoạt động khai thác tài nguyên

Khai thác gỗ và lâm sản ngoài gỗ trái phép đang diễn ra tại khu vực, làm giảm diện tích sinh sống của các loài thú. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến sự tồn tại của các loài mà còn làm suy giảm đa dạng sinh học.

2.2. Tác động của săn bắn đến khu hệ thú

Săn bắn động vật hoang dã là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến sự suy giảm số lượng các loài thú quý hiếm. Việc này không chỉ vi phạm pháp luật mà còn đe dọa đến sự tồn tại của các loài động vật trong khu bảo tồn.

III. Phương pháp nghiên cứu khu hệ thú tại Khu bảo tồn Nam Động

Để nghiên cứu khu hệ thú tại Khu bảo tồn Nam Động, các phương pháp điều tra hiện đại đã được áp dụng. Phương pháp phỏng vấn người dân địa phương, điều tra theo tuyến và phân tích số liệu là những cách tiếp cận chính. Những phương pháp này giúp thu thập thông tin chính xác về sự đa dạng và tình trạng của các loài thú.

3.1. Phương pháp phỏng vấn và thu thập dữ liệu

Phỏng vấn người dân địa phương giúp thu thập thông tin về các loài thú xuất hiện trong khu vực, cũng như các hoạt động khai thác tài nguyên. Đây là nguồn thông tin quý giá cho nghiên cứu.

3.2. Điều tra theo tuyến và phân tích số liệu

Điều tra theo tuyến được thực hiện để ghi nhận sự hiện diện của các loài thú. Số liệu thu thập được sẽ được phân tích để đánh giá tình trạng và mức độ đa dạng của khu hệ thú tại đây.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn tại Khu bảo tồn Nam Động

Kết quả nghiên cứu cho thấy khu hệ thú tại Khu bảo tồn Nam Động có sự đa dạng cao với nhiều loài quý hiếm. Những thông tin này không chỉ có giá trị trong việc bảo tồn mà còn hỗ trợ cho các chính sách quản lý tài nguyên rừng. Việc áp dụng các biện pháp bảo tồn hiệu quả sẽ giúp duy trì sự đa dạng sinh học tại khu vực.

4.1. Đánh giá tình trạng các loài thú quý hiếm

Nghiên cứu đã xác định được nhiều loài thú quý hiếm như Bò tót, Gấu ngựa và tình trạng của chúng. Việc bảo vệ các loài này là rất cần thiết để duy trì cân bằng sinh thái.

4.2. Đề xuất giải pháp bảo tồn hiệu quả

Đề xuất các giải pháp như tăng cường công tác quản lý, nâng cao nhận thức cộng đồng và phát triển các chương trình bảo tồn sẽ giúp bảo vệ khu hệ thú tại Khu bảo tồn Nam Động.

V. Kết luận và triển vọng tương lai cho khu hệ thú tại Nam Động

Khu bảo tồn Nam Động có tiềm năng lớn trong việc bảo tồn đa dạng sinh học. Tuy nhiên, để đạt được hiệu quả cao trong công tác bảo tồn, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng địa phương. Việc nâng cao nhận thức về bảo tồn và phát triển bền vững là rất quan trọng.

5.1. Tầm quan trọng của bảo tồn đa dạng sinh học

Bảo tồn đa dạng sinh học không chỉ giúp duy trì các loài động vật mà còn bảo vệ các hệ sinh thái. Điều này có ý nghĩa lớn đối với sự phát triển bền vững của khu vực.

5.2. Triển vọng phát triển bền vững tại Khu bảo tồn Nam Động

Triển vọng phát triển bền vững tại Khu bảo tồn Nam Động phụ thuộc vào việc thực hiện các chính sách bảo tồn hiệu quả và sự tham gia tích cực của cộng đồng địa phương.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tỉnh Thanh Hóa sở hữu diện tích rừng và đất lâm nghiệp rộng lớn lên đến 684.020,9 ha, trong đó hệ sinh thái rừng đặc dụng chiếm 82.268,9 ha giữ vai trò là kho tàng lưu giữ nguồn gen sinh vật quý hiếm bậc nhất khu vực Bắc Trung Bộ. Nhằm bảo vệ nguyên vẹn 9 loài thực vật hạt trần nguy cấp cùng hệ sinh thái núi đá vôi đặc trưng, Khu Bảo tồn các loài hạt trần quý, hiếm Nam Động thuộc huyện Quan Hóa đã chính thức được thành lập theo Quyết định số 87/QĐ-UBND ngày 08/01/2014 của Ủy ban nhân dân tỉnh Thanh Hóa. Vùng bảo tồn có tọa độ địa lý trải dài từ 20°18'07" đến 20°19'38" vĩ độ Bắc và từ 104°52'08" đến 104°53'26" kinh độ Đông, sở hữu tỷ lệ che phủ rừng đạt 96,56%.

Tuy nhiên, áp lực dân sinh từ 4.120 người dân cư trú tại 4 xã vùng đệm với tỷ lệ hộ nghèo lên tới 34,3% cùng tập quán săn bắt lâu đời đã tạo nên những thách thức lớn đối với đa dạng sinh học. Trước năm 2016, các ghi nhận về khu hệ thú tại đây còn sơ sài với 22 loài được thống kê bước đầu, trong đó có đến 9 loài chỉ dựa trên lời kể phỏng vấn thiếu kiểm chứng thực địa.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Quản lý tài nguyên rừng thực hiện từ tháng 10/2016 đến tháng 04/2017 nhằm giải quyết 4 mục tiêu cốt lõi: xác định cấu trúc thành phần loài thú, đánh giá hiện trạng các loài nguy cấp, phân tích định lượng các mối đe dọa và thiết lập hệ thống giải pháp bảo tồn khả thi. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa khoa học sâu sắc, xác lập dữ liệu nền tảng cho công tác quản lý tài nguyên và hỗ trợ bảo tồn 45,7% số loài thú quý hiếm đang bị đe dọa sinh tồn tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng của 2 lý thuyết sinh thái học hiện đại: Lý thuyết Sinh thái học cảnh quan (Landscape Ecology Theory) và Khung lý thuyết Bảo tồn sinh học (Conservation Biology Framework). Đồng thời, đề tài tích hợp Mô hình đánh giá mối đe dọa sinh học của Margoluis và Salafsky (2001) để lượng hóa các tác động nhân sinh.

Hệ thống nghiên cứu làm rõ 4 khái niệm khoa học trọng tâm bao gồm: Đa dạng sinh thái núi đá vôi (Karst ecosystem biodiversity), Cấu trúc quần xã khu hệ thú (Mammalian community structure), Phân khu chức năng bảo tồn (Functional conservation zonation) và Hiện trạng bảo tồn loài nguy cấp (Status of threatened species). Sự kết hợp này tạo nên cơ sở vững chắc để phân tích mối tương quan giữa hiện trạng sinh cảnh và sự phân bố của các bậc taxon thú.

Phương pháp nghiên cứu

Về nguồn dữ liệu và thiết kế cỡ mẫu, nghiên cứu đã thiết lập 5 tuyến điều tra thực địa với tổng chiều dài 16,0 km đi qua các dạng sinh cảnh đặc trưng từ độ cao 700 m đến 900 m, với độ dốc phổ biến từ 10 độ đến 45 độ (Tuyến 1 dài 6,5 km; Tuyến 2 dài 2,5 km; Tuyến 3 dài 2,0 km; Tuyến 4 dài 1,5 km; Tuyến 5 dài 3,5 km). Mỗi tuyến được tiến hành điều tra lặp lại 3 lần ở cả 2 khung giờ: ban ngày từ 7 giờ đến 17 giờ và ban đêm từ 19 giờ đến 24 giờ với phạm vi quan sát 50 m sang hai bên tuyến. Cỡ mẫu xã hội học gồm 30 người dân địa phương và cán bộ kiểm lâm giàu kinh nghiệm được lựa chọn phỏng vấn sâu.

Phương pháp chọn mẫu áp dụng là chọn mẫu có chủ đích kết hợp phân tầng sinh cảnh, đảm bảo bao phủ các khu vực trọng điểm như thung lũng Bản Lở, đỉnh Pha Phanh và các vùng giáp ranh nương rẫy. Nghiên cứu sử dụng kỹ thuật phỏng vấn bán cấu trúc kết hợp bộ ảnh màu động vật để kiểm chứng chéo thông tin nhận diện.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích: Nghiên cứu áp dụng phương pháp thống kê mô tả dựa trên hệ thống phân loại cập nhật của tác giả Nguyễn Xuân Đặng và Lê Xuân Cảnh (2009) nhằm chuẩn hóa danh lục phân loại học theo tiêu chuẩn quốc gia. Đồng thời, việc lựa chọn phương pháp cho điểm định lượng của Margoluis và Salafsky (2001) dựa trên 3 tiêu chí: diện tích ảnh hưởng, cường độ tác động và tính cấp thiết giúp loại bỏ tính chủ quan khi xếp hạng các nguy cơ sinh thái. Toàn bộ chu trình thu thập và xử lý số liệu được triển khai chặt chẽ trong khoảng thời gian 7 tháng, từ tháng 10/2016 đến tháng 04/2017.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã ghi nhận tổng cộng 35 loài thú thuộc 29 giống, 17 họ và 7 bộ sinh sống tại Khu Bảo tồn các loài hạt trần quý, hiếm Nam Động. Điểm nhấn đột phá của công trình là đã bổ sung 18 loài mới, 7 họ mới và 2 bộ mới (Bộ Chuột chù Soricomorpha và Bộ Dơi Chiroptera) chưa từng được ghi nhận trong báo cáo năm 2013 của Chi cục Kiểm lâm tỉnh Thanh Hóa. Toàn bộ 18 loài bổ sung này đều được xác nhận thông qua quan sát trực tiếp ngoài thực địa, nâng tỷ lệ quan sát thực chứng lên 80,0% tổng số loài của khu hệ.

Khu bảo tồn hiện lưu giữ 10,9% tổng số loài (35/322 loài), 39,5% tổng số họ (17/43 họ) và 46,7% tổng số bộ (7/15 bộ) của khu hệ thú toàn quốc. Cấu trúc taxon thể hiện sự phân hóa rõ rệt: Bộ Gặm nhấm (Rodentia) chiếm ưu thế tuyệt đối với 8 giống và 12 loài (chiếm 34,3% tổng số loài), tiếp theo là Bộ Ăn thịt (Carnivora) và Bộ Dơi (Chiroptera) cùng đạt 7 giống, 7 họ và tỷ lệ 20,0% mỗi bộ. Về cấp họ, Họ Sóc (Sciuridae) và Họ Chuột (Muridae) dẫn đầu với 5 loài mỗi họ (14,3%), kế tiếp là Họ Cầy (Viverridae) và Họ Khỉ (Cercopithecidae) với 4 loài mỗi họ (11,4%).

Đặc biệt, nghiên cứu xác định có 16 loài thú quý hiếm (chiếm 45,7% khu hệ), trong đó có 12 loài thuộc Sách đỏ Việt Nam 2007 (2 loài Nguy cấp - EN: Gấu ngựa Ursus thibetanus và Sơn dương Capricornis milneedwardsii; 9 loài Sẽ nguy cấp - VU), 8 loài thuộc Danh lục Đỏ IUCN 2016 (1 loài EN: Cầy vằn bắc Chrotogale owstoni), 11 loài thuộc Nghị định số 32/2006/NĐ-CP (6 loài nhóm IB) và 5 loài thuộc Nghị định số 160/2013/NĐ-CP.

Thảo luận kết quả

Khi trực quan hóa dữ liệu thông qua biểu đồ hình quạt về tỷ lệ cơ cấu các bộ thú và biểu đồ cột so sánh mức độ đa dạng giữa 17 họ, cấu trúc thành phần loài thể hiện rõ đặc trưng của vùng núi đá vôi nhiệt đới gió mùa. Sự vượt trội của Bộ Gặm nhấm và Bộ Dơi phản ánh khả năng thích nghi cao với các hang hốc karst và tính sinh sản nhanh. Bản đồ không gian phân bố cho thấy các loài thú nguy cấp như Sơn dương, Khỉ mặt đỏ và Cu li nhỏ tập trung chủ yếu tại sườn núi hiểm trở quanh đỉnh Pha Phanh và khu vực Lán ông Hồng, nơi có thảm thực vật thường xanh nguyên sinh rậm rạp.

Tuy nhiên, thảo luận cũng chỉ ra áp lực nhân sinh nghiêm trọng. Kết quả khảo sát cho thấy hoạt động săn bắt bẫy bắt lấy đi từ 2 đến 5 cá thể Sơn dương và khoảng 3 cá thể Lợn rừng mỗi năm. Thói quen canh tác nương rẫy giáp ranh vùng lõi cùng việc khai thác gỗ dựng nhà sàn (Sến, Giổi, Re) và đốt lửa hun mật ong với giá bán từ 400.000 đến 500.000 đồng/lít đang làm manh mún sinh cảnh. So sánh với các khu bảo tồn lân cận như Pù Hu hay Pù Luông, mật độ các loài thú lớn tại Nam Động thấp hơn do diện tích nhỏ và bị cô lập địa lý, đòi hỏi các hành động can thiệp bảo tồn cấp bách.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm quản lý bền vững khu hệ thú tại Khu Bảo tồn các loài hạt trần quý, hiếm Nam Động, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp hành động cụ thể:

1. Thiết lập phân khu bảo vệ nghiêm ngặt và trạm tuần tra chuyên trách: Tiến hành quy hoạch ranh giới bảo vệ tuyệt đối khu vực núi đá rừng Pha Phanh và Lán ông Hồng trên diện tích khoảng 1.200 ha. Thành lập 3 chốt tuần tra lưu động tại Bản Lở, Bản Bâu và Bản Sủa nhằm triệt phá 100% bẫy thú cơ học, cắt giảm 85% hoạt động săn bắn trái phép trong giai đoạn 2017 - 2020. Chủ thể thực hiện là Ban quản lý Khu bảo tồn phối hợp Hạt Kiểm lâm huyện Quan Hóa.

2. Phục hồi sinh thái và kết nối hành lang di chuyển cho thú: Triển khai trồng bổ sung 150 ha rừng cây bản địa đa tầng tán và khoanh nuôi tái sinh tự nhiên 500 ha rừng đầu nguồn sông Luồng trong thời gian 3 năm (2018 - 2020). Mục tiêu nâng độ đồng nhất sinh cảnh lên 98%, tạo đường di chuyển an toàn cho các loài linh trưởng và thú móng guốc. Đơn vị chủ trì là Chi cục Kiểm lâm tỉnh Thanh Hóa cùng chính quyền địa phương.

3. Phát triển sinh kế bền vững và chuyển đổi việc làm vùng đệm: Hỗ trợ 324 hộ nghèo (chiếm 34,3% số hộ) tại 12 thôn bản thuộc 4 xã vùng đệm tiếp cận nguồn vốn vay ưu đãi theo chính sách giảm nghèo bền vững. Xây dựng 5 mô hình chăn nuôi nhốt tập trung và phát triển 50 ha cây dược liệu dưới tán rừng nhằm nâng thu nhập bình quân từ 5,8 triệu đồng lên 12 triệu đồng/người/năm trong giai đoạn 2018 - 2022. Chủ thể thực hiện là Ủy ban nhân dân huyện Quan Hóa và Quan Sơn.

4. Thực thi pháp luật và nâng cao nhận thức cộng đồng: Tổ chức 12 khóa tập huấn nghiệp vụ điều tra đa dạng sinh học cho 100% kiểm lâm viên địa bàn, đồng thời ký cam kết không săn bắt động vật hoang dã với 947 hộ gia đình vùng đệm ngay trong năm 2018. Chủ thể thực hiện là Ban quản lý Khu bảo tồn phối hợp các tổ chức đoàn thể xã Nam Động, Sơn Lư, Sơn Điện và Trung Thượng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn mang giá trị ứng dụng thực tiễn và học thuật cao cho 4 nhóm đối tượng trọng điểm:

1. Cơ quan quản lý lâm nghiệp và Ban quản lý các khu bảo tồn: Hạt Kiểm lâm, Chi cục Kiểm lâm và Ban quản lý rừng đặc dụng có thể sử dụng trực tiếp cơ sở dữ liệu 35 loài thú và bản đồ phân bố để xây dựng phương án quản lý rừng bền vững giai đoạn 5 năm và bố trí lịch tuần tra thông minh.

2. Nhà khoa học và chuyên gia sinh thái học: Các nhà nghiên cứu động vật học tìm thấy nguồn tư liệu tin cậy về 18 loài thú bổ sung cho vùng núi đá vôi Bắc Trung Bộ, phục vụ công tác biên tập danh lục phân loại học và phân tích địa lý sinh vật học.

3. Giảng viên, sinh viên và học viên cao học ngành Lâm nghiệp, Quản lý tài nguyên rừng: Đề tài là tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp điều tra thực địa 5 tuyến dài 16,0 km, quy trình xử lý dữ liệu xã hội học 30 phiếu phỏng vấn và kỹ thuật đánh giá mối đe dọa sinh thái.

4. Các tổ chức phi chính phủ và quỹ bảo tồn thiên nhiên: Các tổ chức phát triển có căn cứ khoa học từ 16 loài thú nguy cấp để thẩm định các dự án viện trợ bảo tồn nguồn gen và tài trợ mô hình sinh kế cho 4.120 cư dân vùng đệm.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn đã bổ sung bao nhiêu loài thú mới cho Khu bảo tồn Nam Động?

Nghiên cứu đã ghi nhận bổ sung chính thức 18 loài thú mới thuộc 7 họ và 2 bộ (Bộ Chuột chù Soricomorpha và Bộ Dơi Chiroptera). Toàn bộ 18 loài bổ sung này, điển hình như Khỉ đuôi lợn, Dơi chó cánh dài, Cầy vằn bắc và Rái cá thường, đều được xác thực qua quan sát thực địa trực tiếp, nâng tổng số loài của khu bảo tồn từ 22 loài lên 35 loài.

Khu bảo tồn có bao nhiêu loài thú thuộc diện quý hiếm nguy cấp cần ưu tiên bảo vệ?

Có 16 loài thú quý hiếm (chiếm 45,7% tổng số loài ghi nhận) đang được bảo vệ nghiêm ngặt. Trong đó có 12 loài nằm trong Sách đỏ Việt Nam 2007 (với 2 loài cấp EN là Gấu ngựa và Sơn dương), 8 loài trong Danh lục Đỏ IUCN 2016 (1 loài cấp EN là Cầy vằn bắc), 11 loài thuộc Nghị định số 32/2006/NĐ-CP và 5 loài thuộc Nghị định số 160/2013/NĐ-CP.

Mối đe dọa nào ảnh hưởng lớn nhất đến sự suy giảm của khu hệ thú tại đây?

Hai nhóm mối đe dọa chính là săn bắt bẫy bắt trái phép và phá hủy sinh cảnh sống. Hàng năm, người dân vẫn bẫy bắt từ 2 đến 5 cá thể Sơn dương và 3 cá thể Lợn rừng. Hoạt động canh tác nương rẫy, khai thác gỗ Sến, Giổi và lấy mật ong rừng trị giá 400.000 đến 500.000 đồng/lít của 324 hộ nghèo vùng đệm gây chia cắt nghiêm trọng sinh cảnh rừng.

Phương pháp điều tra thực địa đã thu thập số liệu như thế nào để đảm bảo độ tin cậy?

Tác giả đã thiết lập 5 tuyến điều tra với tổng chiều dài 16,0 km, khảo sát lặp lại 3 lần trên mỗi tuyến ở cả ban ngày (7 giờ đến 17 giờ) và ban đêm (19 giờ đến 24 giờ). Đồng thời kết hợp phỏng vấn sâu 30 người dân và kiểm lâm địa bàn bằng bộ ảnh màu đối chiếu, giúp 80,0% dữ liệu thành phần loài đạt chuẩn quan sát thực chứng.

Vì sao phát triển sinh kế vùng đệm lại mang tính sống còn đối với công tác bảo tồn thú?

Do 57% cơ cấu kinh tế của 12 thôn bản phụ thuộc vào lâm nghiệp với thu nhập thấp chỉ 5,8 triệu đồng/người/năm, người dân buộc phải vào rừng khai thác tài nguyên. Giải quyết sinh kế cho 34,3% hộ nghèo sẽ triệt tiêu nguyên nhân gốc rễ của nạn săn trộm, giúp giảm trên 80% áp lực tác động lên vùng lõi khu bảo tồn.

Kết luận

• Xác lập danh lục chuẩn hóa gồm 35 loài thú thuộc 29 giống, 17 họ và 7 bộ tại Khu Bảo tồn các loài hạt trần quý, hiếm Nam Động, đạt 10,9% số loài toàn quốc.
• Bổ sung đột phá 18 loài, 7 họ và 2 bộ thú mới, làm rõ sự hiện diện của 16 loài nguy cấp cần ưu tiên bảo tồn (chiếm 45,7% khu hệ).
• Lượng hóa 4 nhóm mối đe dọa sinh thái chính bắt nguồn từ tập quán săn bắt và áp lực kinh tế của 324 hộ nghèo vùng đệm.
• Đề xuất hệ thống 4 giải pháp đồng bộ kết hợp quy hoạch không gian, thực thi pháp luật và nâng cao thu nhập người dân từ 5,8 triệu lên 12 triệu đồng/năm.
• Định hình khung thời gian hành động cụ thể từ năm 2017 đến năm 2022 nhằm bảo vệ bền vững sinh cảnh núi đá vôi Tây Bắc Thanh Hóa.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là hoàn thiện cơ sở dữ liệu sinh học thực chứng đầu tiên về khu hệ thú sau khi Khu bảo tồn Nam Động được thành lập. Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và tổ chức bảo tồn hãy cùng khai thác dữ liệu này để phối hợp triển khai các dự án can thiệp ưu tiên trong giai đoạn 2018 - 2025, góp phần bảo vệ bền vững di sản đa dạng sinh học quý giá của Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Nghiên cứu thú tại Việt Nam Theo Đặng Ngọc Thanh và Hồ Thanh Hải (2001) [12]: Lịch sử nghiên cứu khu hệ thú hoang dã Việt Nam gắn liền với lịch sử nghiên cứu động vật giới Việt Nam và có thể chia thành 3 thời kỳ như sau: Trước 1954; từ 1954 đến 1975 và từ 1975 đến nay. Thời kỳ trước năm 1945 Nghiên cứu khu hệ thú Việt Nam được bắt đầu vào đầu thế kỷ 18, với các công trình của Lê Quý Đôn (1724 – 1784): sách “Văn đải loại ngữ” và “Phủ biên tạp lục”, sách “Đại Nam nhất thống chí” của các nhà bác học Triều Nguyễn (1865 – 1882). Trong thời kỳ này, việc nghiên cứu tập trung vào thống kê những loài thú có sản phẩm quý giá như: Voi, tê giác, hưu, nai, hươu xạ, gấu, hổ, báo., liên quan đến việc khai thác các sản phẩm của chúng làm đồ mỹ nghệ, trang trí các lâu đài, chùa chiền, hoặc cống nạp cho các triều đại phong kiến nước ngoài (ngà voi, sừng tê giác, móng trâu bò, vuốt và da hổ, báo.) và làm thuốc chữa bệnh trong nhân dân (mật gấu, mất các loài khỉ, vẩy tê tê, xạ hương, nhung hươu.

Đến thế kỷ 19, các nhà khoa học nước ngoài bắt đầu các cuộc khảo sát về động vật giới Việt Nam đã thu thập các mẫu vật thú chuyển về các bảo tàng tự nhiên ở Pari (Pháp) và Luân Đôn (Anh) để phân tích. George Filayson (Anh) đã tiến hành các cuộc khảo sát thú đầu tiên ở Thái Lan, Lào, Campuchia và Việt Nam vào những năm 1821-1822. Các tiêu bản thú thu được trong các đợt khảo sát này dần dần được M.Gurney (1889) phân tích và công bố. Đến cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20, việc khảo sát động vật giới Việt Nam tiếp tục được hàng loạt các nhà khoa học nước ngoài thực hiện: Milne – Edwards (1867- 1874), Moriee (1875).

Đoàn nghiên cứu lịch sử tự nhiên ở Đông Dương của Pavie (1879 – 1898) đã tiến hành khảo sát chủ yếu ở Nam Bộ. Những tiêu bản thú sưu tầm được đã giao cho De Pousargues phân tích và kết quả được công bố trong bộ sách của Pavie xuất bản năm 1904. Lúc đó ở miền Bắc Việt Nam có đoàn khoa học thường trú Đông Dương do Boutan dẫn đầu. Những tiêu bản thú sưu tầm được gửi về Pháp đã được Ménégaux phân tích và thông báo trong tạp chí Bull.

Tiếp đến là đoàn Delacour (1925 - 1933) khảo sát ở nhiều địa phương trên toàn quốc và đoàn nghiên cứu của Kelley- Roosevelt (1928-1929) đã tiến hành nghiên cứu thú ở Lào Cai, Quảng Trị và Huế. Các tiêu bản thú của 2 đoàn trên được Thomas (1925-1929) và Osgood (1932) phân tích và công bố. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 11 Một số công trình tiêu biểu trong thời kỳ này: Bộ sách của A.Pavie xuất bản năm 1904 nói về các loài thú ở Đông Dương; công trình của Boutan (1906) “Decades zoologiques, mammiferes, Miss, Sc. Indoch, Hanoi” nói về thú ở miền Bắc Việt Nam.

Đặc biệt, Osgood (1932) “Mammals of the Kelley - Roosevelts and Delcour Asiatic Expeditions” đã thống kê ở Việt Nam có 172 loài và loài phụ thú. Đây là một công trình khoa học đầy đủ nhất về khu hệ động vật có vú ở Việt Nam trong thời kỳ này. Từ năm 1945 đến 1954, cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp diễn ra ác liệt trên toàn quốc đã làm gián đoạn các hoạt động khảo sát động vật hoang dã ở Việt Nam. Thời kỳ từ năm 1955 đến 1975 Sau khi miền Bắc được giải phóng và hòa bình được lập lại (1954), do yêu cầu của thực tiễn phát triển kinh tế đất nước cần phải nắm vững nguồn tài nguyên thiên nhiên, trong đó có tài nguyên sinh vật.

Công tác điều tra động vật nói chung và thú nói riêng được thực hiện bởi các nhà khoa học Việt Nam. Vào những năm 1955-1960, việc nghiên cứu nguồn lợi thú rừng còn ít: Khoa sinh vật Trường Đại học tổng hợp Hà Nội (nay là Đại học Khoa học tự nhiên thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội) nghiên cứu để phục vụ cho giảng dạy và học tập của sinh viên. Dần dần công tác nghiên cứu được mở rộng hơn, đội ngũ cán bộ ngày càng đông, việc nghiên cứu thú được đẩy mạnh. Vào những năm 1960-1975, công tác nghiên cứu thú ở miền Bắc Việt Nam do 3 cơ quan chính đảm nhận là: Ban Sinh vật địa học - Ủy ban Khoa học kỹ thuật Nhà nước; Trường đại học tổng hợp Hà Nội và Tổng cục Lâm nghiệp.

Ngoài ra, còn có một số cơ quan khác cũng tiến hành nghiên cứu: Viện Sốt rét - Ký sinh trùng và côn trùng, Viện Vệ sinh Dịch tễ, Trường đại học quân y thuộc Bộ y tế và Trường Đại học sư phạm Hà Nội. Thời kỳ này, nghiên cứu động vật được tiến hành rộng rãi ở khắp các tỉnh miền Bắc Việt Nam. Nhiều kết quả lần lượt được công bố trên các tạp chí trong và ngoài nước. Về thú có những công trình của Đào Văn Tiến đã được công bố trên tạp chí Sinh vật - Địa học, tạp chí Hoạt động khoa học vv.

và một số tạp chí nước ngoài như: Tạp chí động vật học của Liên Xô cũ, Zoologischer Azeiger Mitt Mus. Về các loài thú ăn thịt và thú móng guốc ngón chẵn, có công trình của Đặng Huy Huỳnh (1968); nghiên cứu về khu hệ sinh học, sinh thái của một số loài thú có công trình của Võ Quý, Mai Đình Yên, Lê Hiền Hào, Nguyễn Thạnh (1961); Lê Hiền Hào (1962, 1964, 1969, 1973); Lê Hiền Hào và Trần Hải (1970, 1971); Đặng Huy Huỳnh, Cao Văn Sung (1965); Cao Văn Sung (1971); Đặng Huy Huỳnh, Phạm Trọng Ảnh (1973 - 1974); Đặng Huy Huỳnh, Phạm Trọng Ảnh, Bùi Kính (1975). LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 12 Đáng chú ý là việc điều tra khu vực xã Thường Tiến (Kim Bôi, Hòa Bình) để lập thành Khu bảo vệ thiên nhiên do Cục bảo vệ - Tổng cục Lâm nghiệp tiến hành (Nguyễn Thanh Sơn, Phạm Mộng Giao 1973). Từ năm 1962-1966, Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nước tổ chức một đoàn nghiên cứu liên hợp động vật - ký sinh trùng, côn trùng, gồm nhiều cơ quan phối hợp đã tiến hành điều tra 12 tỉnh ở miền Bắc Việt Nam, trong đó có nhóm nghiên cứu thú.

Tiếp đó tháng 02-1968, đoàn nghiên cứu động vật của Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nước phối hợp với Viện Sốt rét - Ký sinh trùng và Côn trùng đã tiến hành nghiên cứu ở Hà Bắc. Từ tháng 5/1969 - 5/1970, đoàn đã tiến hành nghiên cứu một cách có hệ thống trên toàn tỉnh Quảng Ninh. Kết quả được tổng kết dưới dạng báo cáo “Kết quả điều tra khu hệ động vật có xương sống trên cạn, ký sinh trùng và côn trùng tỉnh Quảng Ninh, 1970”, trong đó có công bố các loài thú phân bố ở tỉnh Quảng Ninh. Tháng 10/1971, đoàn nghiên cứu động vật của Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nước tiến hành nghiên cứu một cách có hệ thống về giới động vật ở tỉnh Hòa Bình.

Kết quả nghiên cứu đã xuất bản thành công cuốn sách chuyên khảo “Động vật kinh tế tỉnh Hòa Bình, 1974”. Trong thời kỳ này (1955-1975), các nhà khoa học đã thống kê được ở miền Bắc Việt Nam có 169 loài thú (202 loài và phân loài) thuộc 32 họ và 11 bộ (Ủy ban Khoa học kỹ thuật nông nghiệp, 1981). Tại miền Nam Việt Nam có công trình nghiên cứu về thú của F.D Van Peenen et at., (1965-1969) đã công bố 164 loài và phân loài thú ở Việt Nam. Thời kỳ từ năm 1975 đến nay Đất nước hoàn toàn giải phóng, Nam Bắc một nhà.

Đây là thời kỳ thuận lợi nhất trong việc tổ chức nghiên cứu động vật hoang dã nói chung và khu hệ thú nói riêng trong phạm vi cả nước. Lực lượng tham gia cũng được phát triển mạnh cả về số lượng và chất lượng nghiên cứu, bao gồm các Viên nghiên cứu (Viện Sinh vật học nay là Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật, Viện Điều tra quy hoạch rừng, Viện Sinh học Nhiệt đới,.), các trường đại học trong cả nước (Đại học Quốc gia Hà Nội, Đại học Sư phạm Hà Nội, Đại học Lâm nghiệp, Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh,. Không những các cơ quan đã độc lập tổ chức các đợt điều tra nghiên cứu, mà nhà nước cũng có một số chương trình trọng điểm quốc gia: Chương trình 52-02 điều tra tổng hợp Tây Nguyên (1981-1986), Chương trình CT-48C (1987-1990), chương trình nghiên cứu điều tra động vật vùng đồng bằng sông Cửu Long, các tỉnh miền Đông Nam Bộ do Viện Khoa học Việt Nam chủ trì, Chương trình kiểm kê tài nguyên rừng do Bộ Lâm nghiệp chủ trì; chương trình Động vật chí Việt Nam do Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam chủ trì (1996-2005).

Đặc biệt, trong thời kỳ này có sự phát triển đáng kể về hợp tác quốc tế trong điều tra nghiên cứu động vật ở LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 13 nước ta. Trước hết là sự hợp tác với Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa trước đây (Trung Quốc, Hungary, Ba Lan, Đức,. Đáng kể nhất là Chương trình hợp tác Việt - Xô nghiên cứu tổng hợp hệ sinh thái rừng nhiệt đới Kon Hà Nừng (Gia Lai) giữa Viện Sinh vật học thuộc Viện Khoa học Việt Nam và Viện Hình thái Tiến hóa và Sinh thái động vật thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô (1981-1985). Sau những năm 1985, với chính sách đổi mới và mở cửa, sự hợp tác được mở rộng sang các nước không phải xã hội chủ nghĩa (Mỹ, Anh, Pháp, Hà Lan, Nhật,.

Một số tổ chức chính phủ và phi chính phủ đã mở văn phòng đại diện và có những đóng góp tích cực vào công tác điều tra nghiên cứu động vật ở nước ta: Hiệp hội Bảo tồn Thiên nhiên thế giới (IUCN), Quỹ quốc tế về Bảo tồn thiên nhiên (WWF), Tổ chức Birdlife Quốc tế, Tổ chức Bảo tồn động thực vật quốc tế (FFI), Trung tâm Nhiệt đới Việt - Nga. Kết quả nghiên cứu thú trong thời kỳ này là rất to lớn, với hàng nghìn công trình được công bố trong nước và trên thế giới của rất nhiều nhà khoa học: Đào Văn Tiến, Đặng Huy Huỳnh, Cao Văn Sung, Lê Vũ Khôi, Hà Đình Đức, Trần Hồng Việt, Phạm Trọng Ảnh, Hoàng Minh Khiên, Nguyễn Xuân Đặng, Lê Xuân Cảnh, Phạm Nhật, Đặng Ngọc Cần, Nguyễn Minh Tâm, Vũ Ngọc Thành Nguyễn Trường Sơn, Lê Đình Thống. Ngoài ra còn có rất nhiều các luận án tiến sỹ của các nhà khoa học Việt Nam cũng góp phần tổng kết các kết quả nghiên cứu thú ở Việt Nam.