Khảo sát khả năng đối kháng với một số vi khuẩn sinh carbapenemase từ bộ sưu tập vi sinh vật nội sinh cây dược liệu

Nghiên cứu khả năng đối kháng vi khuẩn sinh carbapenemase từ vi sinh vật nội sinh cây dược liệu. Tìm kiếm giải pháp mới chống kháng kháng sinh hiệu quả.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thanh Tú
• Người hướng dẫn: Th.S Dương Nhật Linh
• Trường học: Trường Đại học Mở Tp. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Công Nghệ Sinh Học
• Đề tài: Khảo Sát Khả Năng Đối Kháng Với Một Số Vi Khuẩn Sinh Carbapenemase Từ Bộ Sưu Tập Vi Sinh Vật Nội Sinh Cây Dược Liệu
• Loại tài liệu: Khóa Luận Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2012-2016
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC HÌNH ẢNH
• DANH MỤC SƠ ĐỒ VÀ BIỂU ĐỒ
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC PHỤ LỤC
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. CÂY DƯỢC LIỆU
• 1.1.1. Cây trầu không
• 1.1.2. Cây sâm đại hành
• 1.1.3. Cây khổ qua
• 1.1.4. Cây rau diếp cá
• 1.1.5. Cây đinh lăng
• 1.2. VI SINH VẬT NỘI SINH CÂY DƯỢC LIỆU
• 1.2.1. Vi sinh vật nội sinh
• 1.2.2. Phân loại vi sinh vật nội sinh
• 1.2.3. Tình hình nghiên cứu
• 1.3. VI KHUẨN KHÁNG THUỐC SINH ENZYM CARBAPENEMASE
• 1.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP
• 2.1. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.2. Đối tượng nghiên cứu
• 2.3. Thiết bị, dụng cụ, môi trường
• 2.4. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.4.1. Bố trí thí nghiệm
• 2.4.2. Quy trình phân lập vi sinh vật nội sinh
• 2.4.3. Quy trình tái kiểm tra vi khuẩn sinh carbapenemase
• 2.4.4. Thử nghiệm khả năng đối kháng của các chủng vi sinh nội sinh từ cây dược liệu với vi khuẩn sinh enzym carbapenemase
• 2.4.5. Định danh các chủng vi khuẩn có hoạt tính kháng khuẩn theo phương pháp truyền thống
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. KẾT QUẢ PHÂN LẬP VI SINH VẬT NỘI SINH
• 3.1.1. Kết quả giám định tên khoa học cây dược liệu
• 3.1.2. Kết quả phân lập vi khuẩn nội sinh
• 3.1.3. Kết quả phân lập vi nấm nội sinh
• 3.2. TÁI KIỂM TRA VI KHUẨN SINH CARBAPENEMASE
• 3.3. KẾT QUẢ KHẢO SÁT KHẢ NĂNG ĐỐI KHÁNG CỦA CHỦNG VI SINH VẬT NỘI SINH CÂY DƯỢC LIỆU VỚI VI KHUẨN SINH CARBAPENEMASE
• 3.3.1. Kết quả khảo sát khả năng kháng khuẩn của vi khuẩn nội sinh cây dược liệu với vi khuẩn sinh enzym carbapenemase
• 3.3.2. Kết quả khảo sát khả năng kháng khuẩn của dịch lọc vi khuẩn nội sinh cây dược liệu với vi khuẩn sinh enzym carbapenemase
• 3.3.3. KẾT QUẢ KHẢO SÁT KHẢ NĂNG ĐỐI KHÁNG CỦA CHỦNG VI NẤM NỘI SINH CÂY DƯỢC LIỆU VỚI VI KHUẨN SINH CARBAPENEMASE
• 3.3.4. KẾT QUẢ ĐỊNH DANH MỘT SỐ CHỦNG VI KHUẨN NỘI SINH CÓ HOẠT TÍNH KHÁNG VI KHUẨN SINH ENZYM CARBAPENEMASE
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Vi Khuẩn Kháng Carbapenemase Dược Liệu

Từ khi ra đời, kháng sinh đã trở thành “thần dược” chống lại bệnh nhiễm trùng. Tuy nhiên, lạm dụng kháng sinh dẫn đến tình trạng đề kháng kháng sinh, thậm chí đa kháng. Đây là mối lo ngại toàn cầu, gây khó khăn trong điều trị và nguy hiểm cho người bệnh, cộng đồng (WHO, 2014). Nhóm Carbapenem là kháng sinh mạnh nhất, được dùng cuối cùng để trị nhiễm khuẩn bệnh viện nặng (GARP-Vietnam, 2010). Sự xuất hiện của chủng kháng Carbapenem là một đe dọa nghiêm trọng, thách thức y học. Theo CDC (2015), mỗi năm, Mỹ và châu Âu có khoảng 50.000 người chết vì nhiễm trùng không thuốc chữa. Con số này có thể tăng lên 10 triệu vào năm 2050. Việc sử dụng các bài thuốc từ thực vật, đặc biệt là vi sinh vật nội sinh cây dược liệu, đang được kỳ vọng để đối phó với tình trạng này. Nghiên cứu này tập trung vào khả năng đối kháng vi khuẩn sinh Carbapenemase của các vi sinh vật nội sinh từ cây dược liệu.

1.1. Vấn Đề Kháng Carbapenemase Mối Đe Dọa Toàn Cầu

Tình trạng kháng Carbapenemase ngày càng trở nên nghiêm trọng, đặc biệt là ở các vi khuẩn đường ruột (CRE). Việc thiếu hụt các loại kháng sinh mới, cùng với sự lan rộng của các chủng đa kháng thuốc, tạo ra một thách thức lớn đối với hệ thống y tế toàn cầu. Theo Patel và cộng sự (2013), không có một loại kháng sinh mới nào được phát hiện thành công kể từ năm 1987. Điều này thúc đẩy việc tìm kiếm các giải pháp thay thế, trong đó cây dược liệu và các vi sinh vật nội sinh của chúng đang nhận được sự quan tâm đặc biệt.

1.2. Tiềm Năng Từ Vi Sinh Vật Nội Sinh Cây Dược Liệu

Vi sinh vật nội sinh trong cây dược liệu được chứng minh có tác dụng kháng khuẩn, kháng nấm, có tiềm năng tạo ra kháng sinh mới (Christina và cs, 2013). Các vi sinh vật này có thể sinh ra các chất kháng khuẩn, kháng nấm, quan trọng cho việc phòng trị các loại vi nấm và vi khuẩn gây bệnh (Ryan và cs, 2008). Việc sử dụng các bài thuốc từ thực vật để chữa bệnh, đặc biệt là nhiễm trùng, đang phổ biến trở lại và được kỳ vọng sẽ giúp đương đầu hiệu quả hơn với hiểm họa đề kháng kháng sinh.

II. Phương Pháp Phân Lập và Định Danh Vi Sinh Vật Nội Sinh Hiệu Quả

Nghiên cứu này sử dụng các phương pháp tiêu chuẩn để phân lập vi sinh vật nội sinh từ cây dược liệu. Quá trình bao gồm thu thập mẫu, xử lý mẫu, cấy trên môi trường chọn lọc, và phân lập các chủng vi sinh vật. Các chủng phân lập được sau đó sẽ được định danh bằng phương pháp truyền thống, dựa trên đặc điểm hình thái và sinh hóa. Việc định danh chính xác các chủng vi sinh vật là quan trọng để đánh giá tiềm năng kháng Carbapenemase của chúng. Tài liệu gốc cung cấp quy trình phân lập chi tiết, bao gồm quy trình tái kiểm tra vi khuẩn sinh Carbapenemase, giúp đảm bảo tính chính xác của kết quả.

2.1. Quy Trình Phân Lập Vi Sinh Vật Nội Sinh Từ Cây Dược Liệu

Việc phân lập bắt đầu bằng quá trình làm sạch và khử trùng bề mặt lá cây dược liệu. Sau đó, mẫu được nghiền và cấy lên môi trường thạch thích hợp để vi khuẩn phát triển. Các khuẩn lạc riêng biệt được chọn lọc và cấy chuyền nhiều lần để đảm bảo độ thuần khiết. Theo tài liệu, các môi trường TSA (Trypticase Soy Agar) và PDA (Potato Dextrose Agar) được sử dụng để phân lập vi khuẩn và vi nấm nội sinh tương ứng. Các bước này quan trọng để thu được các chủng vi sinh vật đại diện từ cây dược liệu.

2.2. Định Danh Vi Khuẩn Nội Sinh Bằng Phương Pháp Truyền Thống

Sau khi phân lập, các chủng vi khuẩn được định danh dựa trên các đặc điểm hình thái (hình dạng tế bào, khuẩn lạc) và các xét nghiệm sinh hóa (Gram, catalase, oxidase). Các xét nghiệm sinh hóa này giúp xác định khả năng sử dụng các nguồn carbon khác nhau, cũng như khả năng sản xuất enzyme. Kết quả được so sánh với các tài liệu tham khảo để xác định tên loài của vi khuẩn. Bảng 3.3 trong tài liệu cung cấp kết quả định danh sơ bộ các chủng vi khuẩn nội sinh, dựa trên các đặc điểm sinh hóa.

III. Đánh Giá Khả Năng Đối Kháng Vi Khuẩn Sinh Carbapenemase In Vitro

Khả năng đối kháng vi khuẩn sinh Carbapenemase của các vi sinh vật nội sinh được đánh giá bằng phương pháp thử nghiệm in vitro. Phương pháp này bao gồm việc cấy các chủng vi sinh vật nội sinh và vi khuẩn sinh Carbapenemase trên cùng một đĩa thạch. Nếu vi sinh vật nội sinh có khả năng đối kháng, sẽ xuất hiện một vòng vô khuẩn xung quanh khuẩn lạc của vi sinh vật nội sinh, cho thấy sự ức chế sự phát triển của vi khuẩn sinh Carbapenemase. Đường kính vòng vô khuẩn được đo để định lượng khả năng đối kháng. Sơ đồ 2.2 trong tài liệu minh họa quy trình khảo sát khả năng đối kháng của vi khuẩn nội sinh cây dược liệu với vi khuẩn sinh enzym carbapenemase.

3.1. Phương Pháp Thử Nghiệm Đối Kháng Trên Đĩa Thạch

Phương pháp này sử dụng môi trường Mueller Hinton Agar (MHA), môi trường thường được sử dụng cho thử nghiệm kháng sinh đồ. Vi khuẩn sinh Carbapenemase được cấy đều trên bề mặt thạch, sau đó các chủng vi sinh vật nội sinh được cấy tại các vị trí khác nhau trên đĩa. Sau thời gian ủ thích hợp, đĩa được quan sát để xác định sự hiện diện của vòng vô khuẩn. Hình 3.7 trong tài liệu minh họa kết quả khảo sát khả năng kháng khuẩn của chủng vi khuẩn nội sinh từ cây dược liệu đối với vi khuẩn sinh enzym carbapenemase.

3.2. Khảo Sát Khả Năng Đối Kháng của Dịch Lọc Vi Khuẩn

Ngoài thử nghiệm trực tiếp, khả năng đối kháng của dịch lọc vi khuẩn cũng được khảo sát. Dịch lọc thu được bằng cách ly tâm dịch nuôi cấy vi khuẩn, loại bỏ tế bào vi khuẩn. Sau đó, dịch lọc được nhỏ lên đĩa thạch đã cấy sẵn vi khuẩn sinh Carbapenemase. Vòng vô khuẩn xuất hiện cho thấy dịch lọc chứa các chất có hoạt tính kháng khuẩn. Hình 3.8 trong tài liệu thể hiện kết quả đối kháng của dịch lọc vi khuẩn đối với vi khuẩn sinh enzym carbapenemase.

IV. Kết Quả Phân Lập và Xác Định Các Chủng Đối Kháng Tiềm Năng

Nghiên cứu đã thành công trong việc phân lập các chủng vi sinh vật nội sinh từ các mẫu cây dược liệu. Các chủng này đã được kiểm tra khả năng đối kháng với một số vi khuẩn sinh Carbapenemase. Một số chủng vi sinh vật nội sinh thể hiện khả năng kháng khuẩn đáng kể, ức chế sự phát triển của vi khuẩn sinh Carbapenemase trong điều kiện in vitro. Kết quả sơ bộ này cho thấy tiềm năng của vi sinh vật nội sinh trong việc phát triển các phương pháp điều trị mới chống lại các vi khuẩn kháng thuốc.

4.1. Danh Sách Các Chủng Vi Sinh Vật Nội Sinh Có Hoạt Tính Kháng Khuẩn

Bảng 3.2 trong tài liệu liệt kê kết quả số lượng chủng vi khuẩn nội sinh được phân lập từ các cây dược liệu khác nhau. Một số chủng thể hiện hoạt tính kháng khuẩn cao hơn so với các chủng khác. Ví dụ, chủng 41a và 115e từ cây dược liệu cho thấy khả năng ức chế rõ rệt sự phát triển của vi khuẩn sinh Carbapenemase (Hình 3.7). Các chủng này sẽ được nghiên cứu sâu hơn để xác định cơ chế kháng khuẩn và tiềm năng ứng dụng trong y học.

4.2. Phân Tích Vòng Vô Khuẩn và Đánh Giá Khả Năng Đối Kháng

Đường kính vòng vô khuẩn được sử dụng để định lượng khả năng đối kháng của các chủng vi sinh vật nội sinh. Vòng vô khuẩn lớn hơn cho thấy khả năng ức chế mạnh hơn. Kết quả thống kê (Phụ lục 2) cho thấy sự khác biệt đáng kể về khả năng kháng khuẩn giữa các chủng vi sinh vật nội sinh. Phân tích này cung cấp bằng chứng khách quan về tiềm năng kháng Carbapenemase của các vi sinh vật được phân lập.

V. Ứng Dụng và Hướng Phát Triển Từ Nghiên Cứu Đến Thực Tế Lâm Sàng

Nghiên cứu này mở ra hướng đi mới trong việc tìm kiếm các giải pháp thay thế kháng sinh, đặc biệt là trong bối cảnh vi khuẩn kháng Carbapenemase ngày càng gia tăng. Vi sinh vật nội sinh từ cây dược liệu có thể là nguồn tiềm năng để phát triển các thuốc mới, hoặc các phương pháp điều trị hỗ trợ. Các nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc xác định các hợp chất có hoạt tính kháng khuẩn từ vi sinh vật nội sinh, và đánh giá hiệu quả của chúng trong các mô hình in vivo.

5.1. Xác Định Hợp Chất Kháng Khuẩn và Cơ Chế Hoạt Động

Việc xác định các hợp chất cụ thể chịu trách nhiệm cho hoạt tính kháng khuẩn là bước quan trọng để phát triển các thuốc mới. Các phương pháp sắc ký, khối phổ có thể được sử dụng để phân lập và xác định các hợp chất này. Sau khi xác định được, cơ chế hoạt động của các hợp chất này cần được nghiên cứu để hiểu rõ hơn về cách chúng ức chế vi khuẩn sinh Carbapenemase.

5.2. Thử Nghiệm In Vivo và Đánh Giá Độc Tính

Sau khi xác định được các hợp chất tiềm năng, cần tiến hành thử nghiệm in vivo trên các mô hình động vật để đánh giá hiệu quả và độc tính. Các thử nghiệm này sẽ cung cấp thông tin quan trọng về khả năng sử dụng các hợp chất này trong điều trị nhiễm trùng do vi khuẩn kháng Carbapenemase. Đánh giá độc tính là cần thiết để đảm bảo an toàn khi sử dụng trong lâm sàng.

VI. Kết Luận Vi Sinh Vật Nội Sinh Giải Pháp Tiềm Năng Kháng Carbapenemase

Nghiên cứu đã chứng minh tiềm năng của vi sinh vật nội sinh cây dược liệu trong việc đối kháng vi khuẩn sinh Carbapenemase. Các kết quả cho thấy các vi sinh vật này có thể là nguồn quan trọng để phát triển các giải pháp thay thế kháng sinh. Tuy nhiên, cần có thêm nhiều nghiên cứu để xác định và phát triển các hợp chất kháng khuẩn từ vi sinh vật nội sinh, cũng như đánh giá hiệu quả và an toàn của chúng trong điều kiện lâm sàng. Nghiên cứu này góp phần vào nỗ lực toàn cầu trong việc chống lại tình trạng kháng kháng sinh.

6.1. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo và Triển Vọng Ứng Dụng Thực Tế

Các nghiên cứu tiếp theo nên tập trung vào việc mở rộng phạm vi khảo sát các cây dược liệu khác nhau, cũng như tìm kiếm các vi sinh vật nội sinh có khả năng kháng khuẩn mạnh hơn. Việc kết hợp các phương pháp phân lập, định danh hiện đại, cùng với các kỹ thuật gen, protein, có thể giúp tăng tốc quá trình tìm kiếm các hợp chất kháng khuẩn mới. Hợp tác giữa các nhà khoa học, nhà sản xuất dược phẩm, chính phủ là cần thiết để đưa các kết quả nghiên cứu vào ứng dụng thực tế, góp phần giải quyết vấn đề kháng kháng sinh.

6.2. Vai Trò Của Y Học Cổ Truyền Trong Bối Cảnh Kháng Kháng Sinh

Y học cổ truyền có vai trò quan trọng trong việc cung cấp các phương pháp điều trị thay thế, đặc biệt là trong bối cảnh kháng kháng sinh. Cây dược liệu và các bài thuốc cổ truyền có thể chứa các hợp chất có hoạt tính kháng khuẩn, hoặc có khả năng tăng cường hệ miễn dịch, giúp cơ thể chống lại nhiễm trùng. Tuy nhiên, cần có các nghiên cứu khoa học để đánh giá hiệu quả và an toàn của các phương pháp điều trị này, cũng như để phát triển các sản phẩm có chất lượng và độ tin cậy cao.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Kháng sinh từng được xem là bước tiến y học quan trọng trong điều trị các bệnh lý nhiễm trùng. Tuy nhiên, tình trạng lạm dụng kháng sinh đã dẫn đến hiện tượng đề kháng và đa đề kháng kháng sinh, khiến nhiều loại thuốc điều trị mất tác dụng. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO, 2014), kháng kháng sinh đã trở thành mối quan ngại toàn cầu khi làm gia tăng độ phức tạp trong phác đồ điều trị và tiềm ẩn nguy cơ lây lan các chủng vi khuẩn đề kháng trong cộng đồng.

Trong hệ thống phân loại thuốc kháng sinh, nhóm Carbapenem giữ vai trò là nhóm kháng sinh phổ rộng mạnh nhất, được chỉ định như biện pháp "lựa chọn cuối cùng" cho các ca nhiễm khuẩn bệnh viện nặng (GARP-Vietnam, 2010). Do đó, sự xuất hiện và lan rộng của các chủng vi khuẩn có khả năng sinh enzym carbapenemase phân hủy kháng sinh này đặt ra thách thức nghiêm trọng đối với y học lâm sàng. Theo số liệu từ Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC, 2015), hàng năm khu vực Hoa Kỳ và châu Âu ghi nhận khoảng 50.000 ca tử vong do nhiễm trùng kháng thuốc, và con số này được dự báo có thể tăng lên đến 10 triệu ca vào năm 2050. Kể từ năm 1987, không có nhóm kháng sinh mới nào được phát triển thành công trong khi sự lây lan của các chủng vi khuẩn đường ruột kháng carbapenem (CRE) ngày càng phức tạp (Patel và cộng sự, 2013).

Nhằm tìm kiếm các nguồn hoạt chất sinh học mới có khả năng ức chế vi khuẩn kháng thuốc, hướng nghiên cứu tập trung vào hệ vi sinh vật nội sinh (endophytes) trong cây dược liệu đang nhận được sự quan tâm lớn. Các vi sinh vật nội sinh sống trong mô thực vật có khả năng tổng hợp các chất chuyển hóa thứ cấp có hoạt tính kháng nấm, kháng khuẩn (Christina và cộng sự, 2013; Ryan và cộng sự, 2008). Trên cơ sở thực tiễn đó, khóa luận thực hiện đề tài "Khảo sát khả năng đối kháng với một số vi khuẩn sinh carbapenemase từ bộ sưu tập vi sinh vật nội sinh cây dược liệu".

Mục tiêu chung của đề tài là xác định khả năng đối kháng sinh học của một số vi sinh vật nội sinh cây dược liệu đối với vi khuẩn sinh enzym carbapenemase. Các nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể bao gồm:

1. Phân lập vi sinh vật nội sinh từ các loài cây dược liệu lựa chọn.
2. Tái kiểm tra các chủng vi khuẩn chỉ thị sinh enzym carbapenemase.
3. Thử nghiệm khả năng đối kháng của các chủng vi sinh vật nội sinh (bao gồm vi khuẩn nội sinh và vi nấm nội sinh) với các chủng vi khuẩn sinh enzym carbapenemase.
4. Định danh sơ bộ chủng vi sinh vật thể hiện hoạt tính kháng khuẩn bằng phương pháp truyền thống.

Đối tượng nghiên cứu của khóa luận gồm hai nhóm:

• Hệ vi sinh vật nội sinh phân lập từ 7 loài cây dược liệu: cây khổ qua (Momordica charantia), cây neem (Azadirachta indica), cây rau diếp cá (Houttuynia cordata), cây đinh lăng (Polyscias fruticosa), cây sâm đại hành (Eleutherine subaphylla), cây trầu không (Piper betle), và cây vối (Cleistocalyx operculatus).
• Các chủng vi khuẩn kiểm định sinh carbapenemase gồm Acinetobacter spp., Escherichia coli, Klebsiella spp., và Pseudomonas aeruginosa, do Khoa Xét nghiệm - Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh cung cấp.

Phạm vi thực hiện: Đề tài được tiến hành từ ngày 10/03/2016 đến tháng 05/2016 tại Phòng thí nghiệm Công nghệ Vi sinh, Khoa Công nghệ Sinh học, Trường Đại học Mở TP. Hồ Chí Minh. Các mẫu cây dược liệu được thu hái tại địa bàn tỉnh Bình Dương và tỉnh Tây Ninh, sau đó được giám định tên khoa học tại Bộ môn Thực vật, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên – Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Cơ sở lý thuyết

• Vi sinh vật nội sinh: Là những vi sinh vật cư trú bên trong các mô của thực vật bậc cao ở các bộ phận rễ, thân, lá, hoa, quả mà không gây ra triệu chứng bệnh hay tác động tiêu cực cho cây chủ (Schulz, 2006; Li và cộng sự, 2008). Chúng được phân thành hai nhóm: vi sinh vật nội sinh bắt buộc (sống bên trong mô thực vật trong suốt vòng đời) và vi sinh vật nội sinh tùy ý (có thể tồn tại trong đất, bề mặt cây hoặc môi trường nhân tạo) (Baldani và cộng sự, 1997; Stoltzfus và cộng sự). Hệ vi sinh vật nội sinh có khả năng sản sinh nhiều hợp chất tự nhiên có hoạt tính kháng khuẩn, kháng nấm, kháng virus và ức chế miễn dịch (Strobel và cộng sự, 2004).
• Enzym carbapenemase: Là các enzym thuộc họ $\beta$-lactamase có khả năng bất hoạt hầu hết các kháng sinh nhóm $\beta$-lactam, bao gồm Penicillin, Cephalosporin phổ rộng và Carbapenem (Queenan và cộng sự, 2007; Phạm Hùng Vân, 2013). Các gen mã hóa carbapenemase (như $bla_{KPC}$, $bla_{NDM-1}$, $bla_{OXA-48}$) thường nằm trên plasmid hoặc integron, tạo điều kiện thuận lợi cho việc phát tán tính kháng thuốc giữa các chủng vi khuẩn gây bệnh bệnh viện.
• Vi khuẩn chỉ thị sinh carbapenemase: Các trực khuẩn Gram âm gồm Acinetobacter spp., Escherichia coli, Klebsiella pneumoniae, và Pseudomonas aeruginosa – những tác nhân hàng đầu gây nhiễm khuẩn huyết, viêm phổi, nhiễm trùng đường tiểu và nhiễm trùng vết thương trong môi trường bệnh viện với tỷ lệ đề kháng kháng sinh gia tăng (Dworkin, 2006; GARP-Vietnam, 2010).

Phương pháp nghiên cứu thực tế

Khóa luận sử dụng các phương pháp thực nghiệm vi sinh vật học chuẩn hóa trong phòng thí nghiệm:

• Phương pháp thu mẫu và xử lý vô trùng bề mặt: Mẫu thực vật khỏe mạnh thu hái lúc sáng sớm hoặc chiều mát, rửa sạch đất cát, chia tách các bộ phận rễ, thân, lá. Khử trùng bề mặt bằng quy trình: cồn 70% trong 1 phút, dung dịch sodium hypochlorite ($NaOCl$) 2,5% trong 4 phút, ethanol 96° trong 30 giây, sau đó rửa lại 4 lần bằng nước cất vô trùng (Costa và cộng sự, 2012). Hiệu quả khử trùng bề mặt được kiểm soát bằng cách trải 200 $\mu$L nước rửa lần thứ 4 lên đĩa thạch TSA (Trypticase Soy Agar), ủ ở 37°C trong 24 giờ; mẫu đạt chuẩn vô trùng bề mặt khi không có khuẩn lạc phát triển.
• Phương pháp phân lập và làm thuần:
  • Vi khuẩn nội sinh: Nuôi cấy mẫu mô đã khử trùng trên môi trường TSA ở 30°C trong 48 giờ dưới điều kiện chiếu sáng; cấy ria làm thuần nhiều lần trên đĩa Nutrient Agar (NA) ở 28°C trong 48 giờ, bảo quản trên thạch nghiêng NA ở 4°C.
  • Vi nấm nội sinh: Nuôi cấy mẫu mô trên môi trường PDA (Potato Dextrose Agar) bổ sung kháng sinh Chloramphenicol 0,05%, ủ ở 27 $\pm$ 2°C từ vài ngày đến 2 tháng, làm thuần và giữ giống trên môi trường PDA.
• Phương pháp tái kiểm tra chủng vi khuẩn sinh carbapenemase: Cấy ria trên đĩa NA, ủ 37°C trong 24 giờ, quan sát hình thái khuẩn lạc (đại thể) và nhuộm Gram quan sát hình thái tế bào (vi thể) dưới kính hiển vi quang học vật kính $\times$100.
• Phương pháp thử nghiệm hoạt tính đối kháng:
  • Khảo sát khả năng đối kháng trực tiếp và dịch lọc vi khuẩn nội sinh đối với các chủng vi khuẩn sinh carbapenemase trên môi trường Mueller Hinton Agar (MHA), đo đường kính vòng vô khuẩn (tính bằng mm). Thí nghiệm được lặp lại 3 lần.
  • Khảo sát đối kháng của các chủng vi nấm nội sinh đối với vi khuẩn kiểm định.
• Phương pháp định danh sơ bộ: Đánh giá đặc điểm đại thể khuẩn lạc (hình dạng mép, núm, kích thước, độ dày, độ trong, màu sắc, mùi, sắc tố), đặc điểm vi thể (nhuộm Gram, dạng trực/cầu khuẩn, cách sắp xếp tế bào, sự hiện diện của bào tử) và các phản ứng sinh hóa truyền thống (KIA/TSI, MR, VP, Indol...).
• Xử lý số liệu: Dữ liệu thực nghiệm được xử lý thống kê bằng phân tích phương sai ANOVA một yếu tố trên phần mềm Statgraphics.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương 1 cung cấp cơ sở lý luận chi tiết về ba mảng nội dung chính:

• Cây dược liệu: Trình bày vị trí phân loại thực vật học, công dụng y học cổ truyền, thành phần hóa học và các công trình nghiên cứu dược lý của 7 loài cây:
  • Cây trầu không (Piper betle L.): Chứa các hợp chất có hoạt tính kháng khuẩn Streptococcus mutans, trực khuẩn lao, chống oxy hóa.
  • Cây sâm đại hành (Eleutherine subaphylla): Chứa các hoạt chất chính như Eleutherin, Isoeleutherin, Eleuthenol có hoạt tính kháng khuẩn mạnh đối với tụ cầu vàng, phế cầu.
  • Cây khổ qua (Momordica charantia): Có tác dụng ức chế sự xâm nhập của virus và kháng khuẩn.
  • Cây neem (Azadirachta indica): Chứa các hợp chất nimbidol, nimbidin có khả năng kháng viêm, kháng ký sinh trùng, ức chế vi nấm và vi khuẩn.
  • Cây rau diếp cá (Houttuynia cordata): Chứa quercetin, decanonyl acetaldehyde có khả năng kháng virus, kháng khuẩn Salmonella, E. coli O157:H7.
  • Cây vối (Cleistocalyx operculatus): Hoạt chất kháng sinh bền nhiệt, chịu được khoảng pH 2–9, ức chế mạnh Streptococcus, Staphylococcus.
  • Cây đinh lăng (Polyscias fruticosa): Chứa các hợp chất polyacetylen và saponin khung olean có hoạt tính kháng khuẩn Gram dương và nấm Candida albicans.
• Vi sinh vật nội sinh cây dược liệu: Phân tích định nghĩa, phân loại vi sinh vật nội sinh (bắt buộc và tùy ý), mối quan hệ tương tác hỗ sinh giữa nội sinh và cây chủ. Tổng thuật tình hình nghiên cứu trong nước và quốc tế về khả năng sinh chất kháng sinh của các chủng Bacillus, Pseudomonas, Streptomyces nội sinh.
• Vi khuẩn kháng thuốc sinh enzym carbapenemase: Trình bày cơ chế tác động của enzym carbapenemase, sự nguy hiểm của các biến thể gen kháng thuốc ($bla_{KPC}$, $bla_{NDM-1}$), cùng các đặc điểm hình thái, độc lực, bệnh học và thực trạng đề kháng kháng sinh nhóm Carbapenem của Acinetobacter spp., E. coli, Klebsiella spp., và P. aeruginosa.

Chương 2: Vật liệu và phương pháp

Chương 2 mô tả chi tiết quy trình thực nghiệm và các điều kiện kỹ thuật:

• Cung cấp danh mục thiết bị (nồi hấp vô trùng, tủ cấy vô trùng, tủ ấm, máy ly tâm, máy vortex, kính hiển vi), dụng cụ thủy tinh và các môi trường nuôi cấy chuyên dụng (NA, NB, TSA, PDA, MHA, KIA).
• Thiết lập sơ đồ bố trí thí nghiệm tổng thể gồm các bước: (1) Thu mẫu và giám định cây dược liệu; (2) Phân lập và làm thuần vi sinh vật nội sinh; (3) Tái kiểm tra vi khuẩn sinh carbapenemase; (4) Khảo sát khả năng đối kháng của vi khuẩn nội sinh và vi nấm nội sinh; (5) Định danh sơ bộ chủng có hoạt tính cao.
• Chuẩn hóa quy trình khử trùng bề mặt mô thực vật 4 bước và phương pháp kiểm chứng độ vô trùng của nước rửa lần cuối trên thạch TSA ở 37°C/24h.
• Quy chuẩn phương pháp nhuộm Gram, quan sát hình thái khuẩn lạc/tế bào, phương pháp cấy khuếch tán thạch đo vòng ức chế đối kháng và các test sinh hóa định danh.

Chương 3: Kết quả và thảo luận

Chương 3 trình bày các số liệu và phân tích thực nghiệm thu được:

• Giám định thực vật học: Hoàn thành việc xác định tên khoa học chính xác cho 7 loài cây dược liệu thu thập tại Bình Dương và Tây Ninh.
• Phân lập vi sinh vật nội sinh: Phân lập thành công bộ sưu tập gồm các chủng vi khuẩn nội sinh và vi nấm nội sinh từ các bộ phận rễ, thân, lá của 7 loài cây dược liệu; làm thuần và mô tả chi tiết đặc điểm hình thái khuẩn lạc trên môi trường NA và PDA.
• Tái kiểm tra vi khuẩn chỉ thị: Xác nhận các đặc điểm đại thể và vi thể (bắt màu Gram âm, hình thái trực khuẩn/cầu trực khuẩn) của các chủng Acinetobacter spp., E. coli, Klebsiella spp., và P. aeruginosa sinh carbapenemase được cung cấp.
• Khảo sát hoạt tính đối kháng sinh học:
  • Xác định được các chủng vi khuẩn nội sinh có khả năng ức chế sự phát triển của vi khuẩn sinh carbapenemase. Các chủng vi khuẩn ký hiệu 41a, 115e, QL7 thể hiện hoạt tính kháng khuẩn rõ rệt.
  • Đánh giá khả năng ức chế của dịch lọc nuôi cấy vi khuẩn nội sinh, ghi nhận sự hình thành vòng vô khuẩn (đo bằng mm) trên môi trường MHA đối với các vi khuẩn kiểm định.
  • Khảo sát đối kháng của các chủng vi nấm nội sinh: Ghi nhận kết quả đối kháng âm tính (chưa thể hiện vùng ức chế rõ ràng) ở các chủng vi nấm thử nghiệm (như chủng nấm SN7 phân lập từ sâm đại hành).
• Định danh sơ bộ: Tổng hợp các đặc điểm hình thái và kết quả test sinh hóa (KIA, MR, VP, Indol...) để bước đầu xếp loại các chủng vi khuẩn nội sinh có hoạt tính kháng khuẩn cao.

Chương 4: Kết luận và đề nghị

Chương 4 đúc kết các kết quả đạt được và nêu các khuyến nghị kỹ thuật:

• Khẳng định khả năng phân lập và sự hiện diện của các chủng vi sinh vật nội sinh có hoạt tính đối kháng vi khuẩn sinh carbapenemase từ các cây dược liệu khảo sát.
• Đề xuất các nghiên cứu tiếp theo nhằm tối ưu hóa điều kiện nuôi cấy, chiết xuất hợp chất thứ cấp và ứng dụng kỹ thuật sinh học phân tử để định danh chính xác đến mức độ loài.

---

Kết quả và đóng góp

Kết quả nghiên cứu chính

Dưới đây là bảng tổng hợp các nhóm đối tượng nghiên cứu và các chỉ tiêu thực nghiệm chính đã được thực hiện trong khóa luận:

Nhóm đối tượng	Danh mục cụ thể / Chỉ tiêu thực nghiệm	Phương pháp / Môi trường đánh giá	Kết quả ghi nhận chính
Cây dược liệu	Trầu không, Sâm đại hành, Khổ qua, Neem, Rau diếp cá, Vối, Đinh lăng	Giám định hình thái thực vật học	Xác định chính xác tên khoa học của 7 loài dược liệu thu tại Bình Dương và Tây Ninh
Khử trùng bề mặt mô thực vật	Rễ, thân, lá của 7 loài cây dược liệu	Cồn 70% (1 phút), $NaOCl$ 2,5% (4 phút), Ethanol (30 giây), rửa nước cất 4 lần; kiểm chứng trên đĩa TSA	Nước rửa lần 4 không mọc khuẩn lạc sau 24h ở 37°C; đạt tiêu chuẩn phân lập nội sinh
Phân lập vi sinh vật nội sinh	Bộ sưu tập vi khuẩn và vi nấm nội sinh	Nuôi cấy, làm thuần trên môi trường TSA, NA, PDA	Thu nhận và làm thuần các chủng vi khuẩn và vi nấm nội sinh; lưu giữ giống trên thạch nghiêng
Vi khuẩn chỉ thị kháng thuốc	Acinetobacter spp., E. coli, Klebsiella spp., P. aeruginosa	Nuôi cấy trên NA/MC; nhuộm Gram	Tái kiểm tra đúng các đặc điểm hình thái trực khuẩn/cầu trực khuẩn Gram âm sinh carbapenemase
Khảo sát đối kháng vi khuẩn nội sinh	Thử nghiệm đối kháng trực tiếp và dịch lọc nuôi cấy	Khuếch tán thạch trên MHA; đo đường kính vòng vô khuẩn (mm); ANOVA 1 yếu tố	Nhiều chủng vi khuẩn nội sinh (tiêu biểu: 41a, 115e, QL7) và dịch lọc tạo vòng vô khuẩn ức chế vi khuẩn thử nghiệm
Khảo sát đối kháng vi nấm nội sinh	Thử nghiệm đối kháng giữa vi nấm và vi khuẩn chỉ thị	Nuôi cấy đồng thời trên đĩa thạch	Các chủng nấm thử nghiệm (như SN7 từ sâm đại hành) cho kết quả đối kháng âm tính
Định danh vi sinh vật có hoạt tính	Các chủng vi khuẩn nội sinh có hoạt tính kháng khuẩn nổi trội	Quan sát đại thể, vi thể nhuộm Gram và hệ thống test sinh hóa (KIA, MR, VP, Indol...)	Xác định được các đặc điểm sinh học và định danh sơ bộ các chủng vi khuẩn nội sinh tiềm năng

Đóng góp của đề tài

• Đóng góp khoa học và thực tiễn: Thiết lập thành công bộ sưu tập các chủng vi sinh vật nội sinh từ 7 cây dược liệu bản địa tại miền Nam Việt Nam; chứng minh được khả năng sinh chất kháng khuẩn của một số chủng vi khuẩn nội sinh có khả năng ức chế các dòng vi khuẩn đa kháng sinh carbapenemase.
• Phát hiện mới về đối tượng nghiên cứu: Đóng góp dữ liệu thực nghiệm đầu tiên về hệ vi sinh vật nội sinh phân lập từ cây đinh lăng (Polyscias fruticosa), một đối tượng dược liệu chưa từng có công bố khoa học về vi sinh vật nội sinh trước thời điểm thực hiện đề tài.
• Kiến nghị giải pháp: Đề xuất mở rộng nghiên cứu tinh sạch hoạt chất từ dịch lọc nuôi cấy và ứng dụng kỹ thuật giải trình tự gen để định danh chính xác các chủng có hoạt tính đối kháng cao.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của nghiên cứu:

  • Việc định danh các chủng vi sinh vật nội sinh có hoạt tính mới dừng lại ở phương pháp quan sát hình thái và thử nghiệm sinh hóa truyền thống, chưa thực hiện giải trình tự sinh học phân tử (như gen 16S rRNA cho vi khuẩn hoặc vùng ITS cho vi nấm) để định danh chính xác đến mức độ loài.
  • Các thử nghiệm đối kháng mới dừng lại ở quy mô in vitro trong phòng thí nghiệm; chưa tiến hành tinh sạch, phân tích định tính và định lượng cấu trúc hóa học của các hoạt chất kháng sinh trong dịch lọc.
  • Một số chủng vi nấm nội sinh phân lập được chưa thể hiện hoạt tính đối kháng rõ rệt đối với các chủng vi khuẩn thử nghiệm trong các điều kiện nuôi cấy đã khảo sát.

• Hướng nghiên cứu tiếp theo:

  • Áp dụng phương pháp sinh học phân tử (giải trình tự gen 16S rRNA) để định danh chính xác tên loài của các chủng vi khuẩn nội sinh có hoạt tính kháng khuẩn mạnh (như chủng 41a, 115e, QL7).
  • Tối ưu hóa các điều kiện lên men nuôi cấy (nhiệt độ, pH, thành phần môi trường, thời gian lên men) nhằm thu nhận dịch chiết có hoạt tính ức chế vi khuẩn sinh carbapenemase cao nhất.
  • Chiết tách, tinh sạch và xác định cấu trúc hóa học của các hợp chất chuyển hóa thứ cấp có hoạt tính kháng khuẩn từ dịch lọc vi khuẩn nội sinh.

---

Giá trị tham khảo

Tài liệu khóa luận này mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho các nhóm đối tượng:

• Sinh viên và học viên chuyên ngành: Là tài liệu tham khảo cho sinh viên, học viên cao học thuộc các ngành Công nghệ Sinh học, Vi sinh học, Sinh học thực nghiệm, Dược học và Y sinh học.
• Người làm nghiên cứu về vi sinh vật nội sinh và kháng sinh: Cung cấp quy trình chi tiết về việc lấy mẫu, quy trình khử trùng bề mặt mô thực vật nhiều bước ($NaOCl$, cồn) và phương pháp kiểm chứng độ vô trùng bề mặt trước khi phân lập nội sinh.
• Tham khảo phương pháp đánh giá hoạt tính sinh học: Cung cấp phương pháp luận thực nghiệm về bố trí thử nghiệm đối kháng sinh học trực tiếp và thử nghiệm dịch lọc đối với các chủng vi khuẩn lâm sàng đa kháng thuốc (sinh carbapenemase).
• Tài liệu tổng quan chuyên khảo: Cung cấp hệ thống dữ liệu tổng hợp về phân loại thực vật, thành phần hóa học của 7 loài cây dược liệu quen thuộc và các cơ chế đề kháng kháng sinh carbapenem ở trực khuẩn Gram âm.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Đề tài khảo sát vi sinh vật nội sinh trên những loài cây dược liệu nào và thu thập ở đâu?

Đề tài thực hiện khảo sát trên 7 loài cây dược liệu gồm: trầu không (Piper betle), sâm đại hành (Eleutherine subaphylla), khổ qua (Momordica charantia), neem (Azadirachta indica), rau diếp cá (Houttuynia cordata), vối (Cleistocalyx operculatus), và đinh lăng (Polyscias fruticosa). Các mẫu cây được thu hái tại tỉnh Bình Dương và tỉnh Tây Ninh, sau đó được giám định tên khoa học tại Bộ môn Thực vật, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên – Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh.

2. Vì sao nhóm vi khuẩn sinh enzym carbapenemase được chọn làm đối tượng kiểm định đối kháng?

Carbapenem là nhóm kháng sinh mạnh nhất thuộc diện "lựa chọn cuối cùng" để điều trị các bệnh lý nhiễm khuẩn bệnh viện nặng do vi khuẩn tiết ESBL gây ra. Sự xuất hiện của các chủng vi khuẩn tiết enzym carbapenemase (như KPC, NDM-1) có khả năng phân hủy kháng sinh này, tạo ra tình trạng đa kháng thuốc nghiêm trọng và đe dọa trực tiếp đến tính mạng bệnh nhân. Việc khảo sát hoạt tính đối kháng nhằm tìm kiếm các nguồn chất kháng sinh mới từ tự nhiên để đối phó với nhóm vi khuẩn nguy hiểm này.

3. Quy trình khử trùng bề mặt mẫu thực vật để phân lập vi sinh vật nội sinh được tiến hành như thế nào?

Mô thực vật (rễ, thân, lá) được rửa sạch dưới vòi nước và nước cất vô trùng, cắt nhỏ, sau đó lần lượt khử trùng bằng cồn 70% trong 1 phút, dung dịch sodium hypochlorite ($NaOCl$) 2,5% trong 4 phút, ethanol 96° trong 30 giây và rửa lại 4 lần bằng nước cất vô trùng. Độ vô trùng bề mặt được kiểm chứng bằng cách cấy 200 $\mu$L nước rửa lần thứ 4 lên đĩa TSA và ủ ở 37°C trong 24 giờ; nếu không xuất hiện khuẩn lạc thì mẫu đạt yêu cầu để phân lập nội sinh.

4. Các chủng vi khuẩn sinh carbapenemase thử nghiệm gồm những loài nào và có nguồn gốc từ đâu?

Các chủng vi khuẩn kiểm định gồm Acinetobacter spp., Escherichia coli, Klebsiella spp., và Pseudomonas aeruginosa mang gen sinh carbapenemase, được cung cấp bởi Khoa Xét nghiệm, Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh. Sau khi tiếp nhận, các chủng được tác giả tái kiểm tra lại đặc tính đại thể và vi thể bằng phương pháp cấy ria trên môi trường NA và nhuộm Gram.

5. Kết quả đối kháng của vi khuẩn nội sinh và vi nấm nội sinh đối với vi khuẩn sinh carbapenemase khác nhau như thế nào?

Các chủng vi khuẩn nội sinh phân lập được (tiêu biểu như các chủng 41a, 115e, QL7) và dịch lọc nuôi cấy của chúng thể hiện hoạt tính đối kháng rõ rệt, tạo được vòng vô khuẩn ức chế sự phát triển của các vi khuẩn sinh carbapenemase trên môi trường MHA. Ngược lại, các chủng vi nấm nội sinh thử nghiệm (như chủng SN7 phân lập từ cây sâm đại hành) cho kết quả đối kháng âm tính trong điều kiện thí nghiệm của đề tài.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Thị Thanh Tú đã thực hiện khảo sát thực nghiệm về khả năng đối kháng sinh học của hệ vi sinh vật nội sinh từ 7 loài cây dược liệu đối với các chủng vi khuẩn sinh carbapenemase. Nghiên cứu đã xây dựng quy trình phân lập vô trùng chuẩn hóa, phân lập thành công bộ sưu tập vi khuẩn và vi nấm nội sinh, đồng thời bước đầu phát hiện các chủng vi khuẩn nội sinh (như 41a, 115e, QL7) có hoạt tính ức chế vi khuẩn chỉ thị kháng thuốc. Kết quả này cung cấp dữ liệu khoa học có giá trị về hệ vi sinh vật nội sinh cây dược liệu tại Việt Nam, đặc biệt là cây đinh lăng, mở ra hướng tiếp cận tiềm năng trong việc tìm kiếm các hợp chất kháng sinh tự nhiên nhằm ứng phó với hiểm họa kháng kháng sinh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1 SVTH: NGUYỄN THỊ THANH TÚ KHOÁ LUẬN TỐT NGHIỆP GVHD: Th.S DƯƠNG NHẬT LINH 1. CÂY DƯỢC LIỆU Trên trái đất, số lượng loài thực vật bậc cao chiếm khoảng 250.000 loài, trong đó cây dược liệu chiếm khoảng 35.000 loài và chúng được sử dụng với những mục đích khác nhau tuỳ thuộc vào từng vùng văn hoá khác nhau. Cây dược liệu là một phần quan trọng trong nền y học truyền thống của nhiều nước. Cây dược liệu được sử dụng hỗ trợ chăm sóc sức khoẻ và y học cách đây vài nghìn năm (Schulz, 2006).

Nhiều cây dược liệu được sử dụng trong đối kháng nấm, kháng khuẩn và điều trị một loạt các bệnh nhiễm trùng (Mongalo và cs, 2013). Theo Tổ chức y tế thế giới, cây dược liệu sẽ là nguồn tốt nhất để thu nhận các hợp chất dược liệu đa dạng (WHO, 1999). Các nhà nghiên cứu đã chứng minh được một số hợp chất được sử dụng trong nền y học hiện đại có nguồn gốc từ thực vật (Fabricant và cs, 2001). Tổ chức Y tế thế giới ghi nhận rằng khoảng 75-80% dân số thế giới sử dụng thảo dược trong điều trị do cây dược liệu hấp thụ tốt trong cơ thể con người và ít gây ra tác dụng phụ (Jayaraj, 2010).

Cây dược liệu hiện nay còn được sử dụng để điều trị một số bệnh như: chống nhiễm khuẩn, bệnh tiểu đường, cao cholesterol và viêm nhiễm (Fabricant và cs, 2001). Cây trầu không Phân loại thực vật học (Đỗ Tất Lợi, 2004) + Tên khoa học: Piper betle L. + Tên khác: Trầu, Thược Tương, Hruề Êhang (Buôn Mê Thuột) + Vị trí phân loại cây trầu không: Piper betle L.(Pradhan, 2013) Giới: Plantae Bộ: Piperales Họ: Piperaceae Chi: Piper 2 SVTH: NGUYỄN THỊ THANH TÚ KHOÁ LUẬN TỐT NGHIỆP GVHD: Th.S DƯƠNG NHẬT LINH Loài: P. 1: Cây trầu không (www.vn) Công dụng và dược tính Trong nghiên cứu của Nalina và Rahim, dịch chiết thô của lá trầu Malaysia có tác động lên vi khuẩn gây sâu răng trong khoang miệng người là Streptococcus mutans (Nalina và cs, 2006; Nalina và cs, 2007).

Dịch chiết lá có tác dụng ức chế sự phát triển của trực khuẩn lao in vitro trong thử nghiệm pha loãng với nồng độ ức chế thấp nhất 1 : 5000 (Suppakul và cs, 2006). Ở Việt Nam, trầu không còn được dùng chữa hàn thấp nhức mỏi, đau bụng đầy hơi, vết thương nhiễm trùng có mủ sưng đau, hen suyễn khi thời tiết thay đổi, đờm nhiều khó thở, cảm mạo, bỏng, mụn nhọt, hắc lào, mề đay, ghẻ ngứa, sâu kiến đốt, viêm quanh răng, viêm tai, viêm họng. Một số bệnh viện nước ta dùng cao nước trầu không thí nghiệm điều trị bệnh viêm cận răng (Đỗ Tất Lợi, 2004). Ngoài ra, trầu không có khả năng chống oxy hóa, chống ung thư (Singh và cs, 2009).

Các công trình nghiên cứu ứng dụng Năm 2014, Bintang và cộng sự đã phân lập được chủng vi khuẩn nội sinh BS1 từ lá trầu không có khả năng chống lại một số vi khuẩn gây bệnh như: E. aureus, trong đó chủng BS1 có tác động ức chế lớn nhất đối với S. aureus và phân tích trình tự 16S rRNA cho thấy chủng vi khuẩn BS1 tương đồng 98 % với Pseudomonas sp. 3 SVTH: NGUYỄN THỊ THANH TÚ KHOÁ LUẬN TỐT NGHIỆP GVHD: Th.S DƯƠNG NHẬT LINH 1.

Cây sâm đại hành Phân loại thực vật (Đỗ Tất Lợi, 2004) + Tên khoa học: Eleutherine Subaphylla gagnep, họ Lay ơn (Iridaceae). + Tên khác: tỏi Lào, hành đỏ, tỏi mọi, kiệu đỏ, phong nhan, hom búa lượt (Thái). + Vị trí phân loại cây sâm đại hành (Eleutherine Subaphylla gagnep) Giới: Plantae Phân lớp: Liliidae Bộ: Asparagales Họ: Iridaceae Chi: Eleutherin Loài: Eleutherine Subaphylla gagnep Hình 1. 2: Cây sâm đại hành (www.vn) Công dụng và dược tính Dịch chiết củ sâm đại hành có tác dụng kháng khuẩn, chống viêm cấp và mãn tính, không có độc tính, không ảnh hưởng đến thành phần máu và chức năng gan, thận, làm tăng hồng cầu và huyết sắc tố, an thần, chữa thiếu máu, vàng da, phụ nữ kinh nguyệt không đều, đầu váng, mắt hoa, nhức đầu, mệt mỏi và mất ngủ.

Sâm đại 4 SVTH: NGUYỄN THỊ THANH TÚ KHOÁ LUẬN TỐT NGHIỆP GVHD: Th.S DƯƠNG NHẬT LINH hành có các chất kháng sinh chính là Eleutherin, Isoeleutherin và Eleuthenol có tác dụng kháng khuẩn (Trương Minh Lương và cs, 2006). Các công trình nghiên cứu ứng dụng Người ta đã tìm thấy các chất trong củ, thân sâm đại hành như Eleutherin, Isoeleuthrin, Eleutherola có tác dụng kháng khuẩn mạnh (Schmid, 1957). Dịch chiết toàn phần củ sâm đại hành có tác dụng ức chế rõ rệt in vitro đối với phế cầu khuẩn, liên cầu tan máu, tụ cầu vàng, tác dụng yếu với Shigella flexneri, S. Cây khổ qua Phân loại thực vật (Đỗ Tất Lợi, 2004) Giới: Plantae Bộ: Cucurbitales Họ: Cucurbitaceae Chi: Momordica Loài: M.

3: Cây khổ qua (www.vn) Công dụng và dược tính 5 SVTH: NGUYỄN THỊ THANH TÚ KHOÁ LUẬN TỐT NGHIỆP GVHD: Th.S DƯƠNG NHẬT LINH Quả khổ qua được dùng làm thuốc mát, chữa ho, sốt, đái rắt, đái buốt, bệnh phù thũng do gan nhiệt, chữa đái tháo đường, dùng tắm cho trẻ trừ rôm sảy, chữa nhọt độc sưng tấy, các vết thương nhiễm độc, chữa đau dạ dày. Các công trình nghiên cứu ứng dụng Nghiên cứu in vitro cho thấy dịch chiết khổ qua gây ức chế sự xâm nhập tế bào của virus HIV, giảm sự lây nhiễm của tế bào lympho T với virus này. Nghiên cứu dịch chiết khổ qua cũng gây ức chế sự phát triển của một số chủng loại virus khác, (Wang và cs, 1999). Cây neem Phân loại thực vật (Đỗ Tất Lợi, 2004) + Tên khoa học : Azadirachta Indica A.

Juss, thuộc họ xoan (Meliaceae) + Tên khác: xoan Ấn Độ, xoan chịu hạn, sầu đâu, cây nim, xoan trắng. + Tên nước ngoài: neem tree, margosa, Indian lilac (Anh), nimb (Hindi), niembau (Đức), nimba (Singapore). + Vị trí phân loại cây neem Azadirachta Indica A. Juss (Biswas và cs, 2002) Giới: Plantae Ngành: Angiospermatophyta Bộ: Rutales Họ: Meliaceae Chi: Melieae Giống: Azadirachtia 6 SVTH: NGUYỄN THỊ THANH TÚ KHOÁ LUẬN TỐT NGHIỆP GVHD: Th.S DƯƠNG NHẬT LINH Loài: Azadirachta indica A.

4: Cây neem (www.com) Công dụng và dược tính Neem được người Ấn Độ sử dụng đầu tiên để hỗ trợ sức khỏe, giúp tăng cường sức khỏe một cách tổng thể, sử dụng neem không có bất cứ tác dụng phụ nào (Conrick, 2001). Cây neem có vị đắng, nồng, tính mát, chữa trị được giun, chống nôn ói, ung nhọt ở trẻ em, chữa trị sưng viêm, sốt, rụng tóc, dùng xoa chống đau khớp hay dùng để trị chàm, táo bón, ung nhọt,…đối với dịch trích từ lá cây này có tính xua đuổi hay ức chế sự tăng trưởng của côn trùng. Nhánh non có tác dụng trị giun, hen xuyễn và đầy bụng. Hoa có tính kích thích, bổ và dễ tiêu hóa.

Ngoài ra còn có thể dùng để trị đờm ở cổ. Trái có thể làm lành vết thương, chữa lao phổi, bệnh vàng da, sốt rét. Vỏ thân cây còn trị được bệnh lậu và bệnh đái tháo, trị viêm họng, suy nhược, chứng vàng da, làm giảm sốt. Ngoài ra, vỏ có thể được dùng làm thuốc ngừa thai (Thanh Huế, 2000; Võ Quang Yến, 1996).

Khảo sát dược lý học còn cho thấy lá cây neem có tác dụng kháng virus, có tính lợi niệu nhẹ. Dịch trích của lá trong nước và lá non có khả năng làm giảm đường huyết ở thỏ (Luscombe và cs, 1974). Hợp chất nimbidol được trích từ hạt neem có tính hạ sốt và trị sốt rét (Phan Đức Bình và Phạm Bách Cúc, 1996). Năm 2002, Biswas và cộng sự đã có nghiên cứu về hoạt tính sinh học của cây neem cho thấy dịch chiết bằng chloroform từ vỏ thân cây 7 SVTH: NGUYỄN THỊ THANH TÚ KHOÁ LUẬN TỐT NGHIỆP GVHD: Th.S DƯƠNG NHẬT LINH có tác dụng chống phù nề chân và viêm tai ở chuột, chiết xuất bằng nước từ vỏ thân cây đã được chứng minh có khả năng tăng cường đáp ứng miễn dịch ở chuột.

Ngoài ra, chiết xuất bằng nước từ lá neem có tác dụng chống loét hiệu quả ở chuột (Biswas và cs, 2002). Hợp chất nimbidin được trích từ hạt neem có tác dụng chống viêm loét bao tử, trị phong thấp, ức chế nấm da, nấm tóc Tinea rubrum, ức chế vi trùng lao (Phan Đức Bình, 2001). Hiện nay, các hoạt chất từ cây neem được cho là có khả năng kiểm soát trên 400 loài sinh vật như: côn trùng, vi sinh vật (vi nấm, vi khuẩn, virus), gây bệnh thực vật, người và động vật. Các hoạt chất từ cây neem được xác định là không độc đối với động vật có xương sống và vô hại đối với nhiều loài thiên địch và tác nhân thụ phấn trong tự nhiên.

Đây là cơ sở cho việc ứng dụng các dịch chiết từ cây neem để sản xuất thuốc trừ sâu và dược phẩm (Biswas và cs, 2002). Các công trình nghiên cứu ứng dụng Chandrashekhara và cộng sự đã phân lập được 7 chủng vi khuẩn nội sinh từ cây neem tại Ấn Độ trong đó có 2 chủng Gram (+) và 5 chủng Gram (-) (Chandrashekhara và cs, 2007). Năm 2009, Verma và cộng sự đã phân lập được 55 chủng xạ khuẩn nội sinh từ cây neem có khả năng ức chế được 54,4% hoạt động của vi khuẩn và nấm bệnh. Cây rau diếp cá Phân loại thực vật học (Đỗ Tất Lợi, 2004) Giới: Plantae Bộ: Piperales Họ: Saururaceae Chi: Houttuynia 8 SVTH: NGUYỄN THỊ THANH TÚ KHOÁ LUẬN TỐT NGHIỆP GVHD: Th.S DƯƠNG NHẬT LINH Loài: H.

5: Đặc điểm hình thái cây rau diếp cá (www.vn) Công dụng và dược tính Cây rau diếp cá có khả năng kháng nhiều loại virus như virus gây bệnh herpes (mụn rộp) chủng 1 (HSV-1), virus gây bệnh cúm và HIV chủng 1 của người (HIV-1) nhờ vào hoạt chất quercetin và tinh dầu. Mức độ giảm virus liên quan đến thời gian xử lý bằng thuốc. Hoạt chất decanonyl acetaldehyde từ cây rau diếp cá cũng có tác dụng kháng khuẩn (Kyoko Hayashi và cs, 1995). Cây rau diếp cá còn có tác dụng kháng viêm, thông tiểu.

Dược điển Trung Quốc chỉ định dùng lá diếp cá trong các trường hợp áp-xe phổi, ho khó thở, lỵ, nhiễm trùng đường tiểu tiện, mụn nhọt. Nhân dân ta có kinh nghiệm dùng diếp cá tươi để chữa đau mắt đỏ có tụ máu (giã nhỏ lá, ép vào hai miếng giấy bản, đắp vào mắt), bệnh trĩ (hãm lấy nước uống và rửa). Diếp cá là thứ rau ăn thông thường ở miền Nam. Đây cũng là nguồn cung cấp vitamin P rất tốt cho cơ thể.

Các công trình nghiên cứu ứng dụng Đến nay, nước ta đã có nhiều công trình nghiên cứu cây dược liệu nhưng phần lớn các nghiên cứu này chỉ tập trung khảo sát hoạt tính kháng khuẩn của rau diếp cá 9 SVTH: NGUYỄN THỊ THANH TÚ KHOÁ LUẬN TỐT NGHIỆP GVHD: Th.S DƯƠNG NHẬT LINH thông qua các nghiên cứu điều trị lâm sàng.