Luận án kế toán doanh thu, chi phí và kết quả kinh doanh tại các công ty dược phẩm niêm yết Việt Nam

Nghiên cứu kế toán doanh thu trong các doanh nghiệp dược phẩm niêm yết là vô cùng quan trọng. 229 trang · Học viện Tài chính · 2023.

• Tác giả: Ngô Xuân Tú
• Người hướng dẫn: PGS,TS. Nguyễn Trọng Cơ
• Trường học: Học viện Tài chính
• Chuyên ngành: Kế toán
• Đề tài: Nghiên Cứu Kế Toán Doanh Thu, Chi Phí và Kết Quả Kinh Doanh tại Doanh Nghiệp Dược Phẩm Niêm Yết
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU, SƠ ĐỒ
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ KẾ TOÁN DOANH THU, CHI PHÍ VÀ XÁC ĐỊNH KẾT QUẢ KINH DOANH TRONG DOANH NGHIỆP NIÊM YẾT
• 1.1. Tổng quan về thị trường chứng khoán, doanh nghiệp niêm yết và vai trò của kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh
• 1.1.1. Thị trường chứng khoán
• 1.1.2. Doanh nghiệp niêm yết
• 1.1.3. Vai trò kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh trong doanh nghiệp niêm yết
• 1.2. Nhận diện, phân loại doanh thu, chi phí và kết quả kinh doanh
• 1.2.1. Doanh thu và phân loại doanh thu
• 1.2.1.1. Nhận diện doanh thu
• 1.2.1.2. Phân loại doanh thu
• 1.2.2. Chi phí và phân loại chi phí
• 1.2.2.1. Nhận diện chi phí
• 1.2.2.2. Phân loại chi phí
• 1.2.3. Kết quả kinh doanh và phân loại kết quả kinh doanh
• 1.2.3.1. Nhận diện kết quả kinh doanh
• 1.2.3.2. Phân loại kết quả kinh doanh
• 1.3. Kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh trong doanh nghiệp niêm yết
• 1.3.1. Kế toán doanh thu
• 1.3.1.1. Xác định doanh thu
• 1.3.1.2. Ghi nhận doanh thu
• 1.3.2. Kế toán chi phí
• 1.3.2.1. Xác định chi phí
• 1.3.2.2. Ghi nhận chi phí
• 1.3.3. Kế toán xác định kết quả kinh doanh
• 1.4. Trình bày thông tin doanh thu, chi phí và kết quả kinh doanh trên Báo cáo tài chính
• 1.4.1. Cơ sở trình bày thông tin
• 1.4.2. Trình bày thông tin doanh thu, chi phí và kết quả kinh doanh trên Báo cáo tài chính
• 1.5. Nhân tố ảnh hưởng đến thông tin kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh trong doanh nghiệp niêm yết
• 1.5.1. Cơ sở lý thuyết nền tảng
• 1.5.1.1. Lý thuyết Thể chế
• 1.5.1.2. Lý thuyết Ngẫu nhiên
• 1.5.1.3. Lý thuyết Ủy nhiệm
• 1.5.1.4. Lý thuyết Tăng trưởng nội sinh
• 1.5.1.5. Lý thuyết Phụ thuộc nguồn lực
• 1.5.2. Một số nghiên cứu thực nghiệm liên quan
• 1.5.3. Các nhân tố ảnh hưởng
• 1.5.3.1. Quy định, chính sách đối với doanh nghiệp
• 1.5.3.2. Quy mô sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp
• 1.5.3.3. Quan điểm của nhà quản trị doanh nghiệp
• 1.5.3.4. Nhân sự kế toán
• 1.6. Kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh của các doanh nghiệp nước ngoài và bài học kinh nghiệm cho các doanh nghiệp niêm yết ở Việt Nam
• 1.6.1. Các hệ thống kế toán nước ngoài
• 1.6.1.1. Trường phái kế toán Anglo-Saxon
• 1.6.1.2. Trường phái kế toán Châu Âu lục địa
• 1.6.1.3. Hệ thống kế toán Nhật Bản
• 1.6.2. Một số doanh nghiệp nước ngoài ở Việt Nam
• 1.6.3. Bài học kinh nghiệm vận dụng cho kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh tại các doanh nghiệp niêm yết ở Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG KẾ TOÁN DOANH THU, CHI PHÍ VÀ XÁC ĐỊNH KẾT QUẢ KINH DOANH TẠI CÁC CÔNG TY DƯỢC PHẨM NIÊM YẾT Ở VIỆT NAM
• 2.1. Khái quát chung về các công ty dược phẩm niêm yết ở Việt Nam
• 2.1.1. Sự hình thành, phát triển và quy mô các công ty dược phẩm niêm yết ở Việt Nam
• 2.1.1.1. Sự hình thành và phát triển của ngành dược phẩm Việt Nam
• 2.1.1.2. Quy mô các công ty dược phẩm niêm yết ở Việt Nam
• 2.1.2. Đặc điểm sản xuất kinh doanh, phân phối tiêu thụ và tổ chức quản lý ảnh hưởng đến kế toán doanh thu chi phí và xác định kết quả kinh doanh của các công ty dược phẩm niêm yết ở Việt Nam
• 2.1.2.1. Đặc điểm sản xuất kinh doanh ngành dược phẩm
• 2.1.2.2. Đặc điểm tổ chức phân phối và tiêu thụ sản phẩm
• 2.1.2.3. Đặc điểm tổ chức quản lý và tổ chức kế toán
• 2.1.2.4. Đặc điểm thông tin kế toán tài chính
• 2.2. Nghiên cứu thực trạng kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh tại các công ty dược phẩm niêm yết ở Việt Nam
• 2.2.1. Thực trạng kế toán doanh thu
• 2.2.1.1. Nhận diện và phân loại doanh thu
• 2.2.1.2. Xác định và ghi nhận doanh thu
• 2.2.1.3. Thực trạng kế toán doanh thu một số hợp đồng với khách hàng
• 2.2.2. Thực trạng kế toán chi phí
• 2.2.2.1. Nhận diện và phân loại chi phí
• 2.2.2.2. Xác định và ghi nhận chi phí
• 2.2.2.3. Thực trạng kế toán một số khoản chi phí riêng biệt trong các doanh nghiệp dược phẩm niêm yết ở Việt Nam
• 2.2.3. Thực trạng kế toán xác định kết quả kinh doanh
• 2.2.4. Trình bày thông tin kế toán doanh thu, chi phí và kết quả kinh doanh trên Báo cáo tài chính
• 2.3. Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến thông tin kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh tại các công ty dược phẩm niêm yết ở Việt Nam
• 2.3.1. Mô hình nghiên cứu
• 2.3.2. Kiểm định độ tin cậy của thang đo bằng hệ số Cronbach’s Alpha
• 2.3.3. Phân tích nhân tố khám phá EFA (Exploratory Factor Analysis)
• 2.3.4. Phân tích tương quan (Correlation)
• 2.3.5. Phân tích hồi quy tuyến tính đa biến(Multivariate Linear regression)
• 2.3.6. Thảo luận kết quả
• 2.4. Đánh giá thực trạng kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh tại các công ty dược phẩm niêm yết ở Việt Nam
• 2.4.1. Những kết quả đạt được
• 2.4.2. Những hạn chế còn tồn tại
• 2.4.3. Phân tích nguyên nhân hạn chế
• 3. CHƯƠNG 3: HOÀN THIỆN KẾ TOÁN DOANH THU, CHI PHÍ VÀ XÁC ĐỊNH KẾT QUẢ KINH DOANH TẠI CÁC CÔNG TY DƯỢC PHẨM NIÊM YẾT Ở VIỆT NAM
• 3.1. Định hướng phát triển và yêu cầu hoàn thiện kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh tại các công ty dược phẩm niêm yết ở Việt Nam
• 3.1.1. Định hướng phát triển ngành dược phẩm Việt Nam
• 3.1.2. Yêu cầu hoàn thiện kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh tại Các công ty dược phẩm niêm yết ở Việt Nam
• 3.2. Nội dung hoàn thiện kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh tại Các công ty dược phẩm niêm yết ở Việt Nam
• 3.2.1. Giải pháp tổng quát hoàn thiện kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh
• 3.2.2. Điều chỉnh báo cáo tài chính lập theo VAS sang báo cáo tài chính lập theo IFRS
• 3.2.3. Hoàn thiện kế toán doanh thu một số hợp đồng với khách hàng
• 3.2.3.1. Hợp đồng có nhiều nghĩa vụ thực hiện
• 3.2.3.2. Hợp đồng có giá thanh toán thay đổi
• 3.2.3.3. Nhiều hợp đồng gắn kết với nhau
• 3.2.3.4. Hợp đồng được sửa đổi
• 3.2.3.5. Hợp đồng có kèm quyền trả lại
• 3.2.4. Hoàn thiện kế toán một số khoản chi phí riêng biệt
• 3.2.4.1. Chi phí nghiên cứu và phát triển (R&D)
• 3.2.4.2. Chi phí phát hành cổ phiếu theo chương trình lựa chọn cho người lao động
• 3.2.5. Hoàn thiện trình bày thông tin kế toán doanh thu, chi phí và kết quả kinh doanh trên Báo cáo tài chính
• 3.3. Một số điều kiện nhằm hoàn thiện kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh tại Các công ty dược phẩm niêm yết ở Việt Nam
• 3.3.1. Về phía Nhà nước
• 3.3.1.1. Các điều kiện chung
• 3.3.1.2. Bổ sung, sửa đổi các khung lý thuyết và quy định pháp lý cho việc áp dụng hệ thống chuẩn mực kế toán theo thông lệ quốc tế
• 3.3.2. Về phía các công ty dược phẩm niêm yết ở Việt Nam
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Kế Toán Doanh Thu Dược Phẩm Niêm Yết

Nghiên cứu kế toán doanh thu trong các doanh nghiệp dược phẩm niêm yết là vô cùng quan trọng. Ngành dược phẩm Việt Nam có vai trò to lớn trong nền kinh tế. Sự tăng trưởng của ngành, dù có chậm lại do dịch bệnh, vẫn rất đáng kể. Tuy nhiên, ngành vẫn còn nhiều hạn chế, đặc biệt là sự phụ thuộc vào dược phẩm nhập khẩu. Việc nâng cao trình độ kế toán doanh thu, chi phí và kết quả kinh doanh sẽ giúp các doanh nghiệp dược phẩm Việt Nam tăng sức cạnh tranh. Điều này góp phần vào sự phát triển bền vững của ngành. Nghiên cứu này tập trung vào các khía cạnh quan trọng của kế toán doanh thu trong bối cảnh đặc thù của ngành dược phẩm niêm yết.

1.1. Vai Trò Của Kế Toán Doanh Thu Trong Doanh Nghiệp Dược

Kế toán doanh thu đóng vai trò then chốt trong việc cung cấp thông tin chính xác và kịp thời cho việc ra quyết định quản lý. Thông tin này giúp các nhà quản lý đánh giá hiệu quả hoạt động kinh doanh, xác định các yếu tố ảnh hưởng đến doanh thu và đưa ra các biện pháp cải thiện. Theo tài liệu gốc, công tác tiêu thụ sản phẩm tốt sẽ đảm bảo thu hồi vốn nhanh, tăng vòng quay của vốn, tạo điều kiện để quá trình sản xuất kinh doanh được tiến hành ổn định. Doanh thu từ tiêu thụ sản phẩm tạo nguồn tích lũy để đầu tư tái sản xuất mở rộng.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Báo Cáo Tài Chính Dược Phẩm Niêm Yết

Báo cáo tài chính của các doanh nghiệp dược phẩm niêm yết cần phải minh bạch và tuân thủ các chuẩn mực kế toán. Điều này giúp các nhà đầu tư và các bên liên quan khác đánh giá đúng giá trị của doanh nghiệp. Việc áp dụng IFRS tại Việt Nam sẽ tạo ra nhiều thách thức, đặc biệt trong công tác kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh. Các doanh nghiệp cần chuẩn bị kỹ lưỡng để đáp ứng các yêu cầu mới.

II. Thách Thức Trong Kế Toán Chi Phí Dược Phẩm Niêm Yết Hiện Nay

Các doanh nghiệp dược phẩm niêm yết đối mặt với nhiều thách thức trong kế toán chi phí. Các chi phí đặc thù như chi phí nghiên cứu và phát triển (R&D), chi phí marketing, và chi phí phân phối cần được hạch toán một cách chính xác. Việc phân bổ chi phí chung và chi phí cố định cũng là một vấn đề phức tạp. Ngoài ra, các quy định về kế toán thuế và các chuẩn mực kế toán có thể thay đổi, đòi hỏi các doanh nghiệp phải liên tục cập nhật kiến thức và quy trình.

2.1. Hạch Toán Chi Phí Nghiên Cứu và Phát Triển R D Dược Phẩm

Chi phí R&D là một khoản đầu tư quan trọng cho sự phát triển của các doanh nghiệp dược phẩm. Tuy nhiên, việc hạch toán chi phí này có thể gặp nhiều khó khăn do tính chất không chắc chắn của kết quả nghiên cứu. Các doanh nghiệp cần phải tuân thủ các quy định về việc vốn hóa hay ghi nhận chi phí R&D vào chi phí trong kỳ. Theo tài liệu gốc, chi phí R&D cần được theo dõi và tổng hợp theo phòng ban để đảm bảo tính chính xác.

2.2. Quản Lý Chi Phí Marketing và Phân Phối Dược Phẩm

Chi phí marketing và chi phí phân phối chiếm một tỷ trọng lớn trong tổng chi phí của các doanh nghiệp dược phẩm. Việc quản lý hiệu quả các chi phí này là rất quan trọng để tăng lợi nhuận. Các doanh nghiệp cần phải đánh giá hiệu quả của các kênh marketing và phân phối khác nhau để đưa ra các quyết định đầu tư hợp lý. Các chính sách chiết khấu và hoa hồng cũng cần được quản lý chặt chẽ.

2.3. Tuân Thủ Chuẩn Mực Kế Toán và Kế Toán Thuế Chi Phí

Các doanh nghiệp dược phẩm phải tuân thủ các chuẩn mực kế toán và kế toán thuế liên quan đến chi phí. Điều này đòi hỏi các kế toán viên phải có kiến thức chuyên môn vững chắc và cập nhật thường xuyên các quy định mới. Việc không tuân thủ các quy định có thể dẫn đến các khoản phạt và ảnh hưởng đến uy tín của doanh nghiệp.

III. Phương Pháp Hạch Toán Kết Quả Kinh Doanh Dược Phẩm Niêm Yết

Việc xác định kết quả kinh doanh một cách chính xác là rất quan trọng để đánh giá hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp dược phẩm niêm yết. Các doanh nghiệp cần phải tuân thủ các nguyên tắc kế toán chung và các chuẩn mực kế toán cụ thể để đảm bảo tính minh bạch và đáng tin cậy của thông tin tài chính. Các chỉ số như lợi nhuận gộp, lợi nhuận thuần từ hoạt động kinh doanh, và lợi nhuận sau thuế cần được phân tích kỹ lưỡng để đưa ra các quyết định quản lý phù hợp.

3.1. Xác Định Doanh Thu Bán Hàng và Cung Cấp Dịch Vụ Dược Phẩm

Doanh thu bán hàng và cung cấp dịch vụ là nguồn thu chính của các doanh nghiệp dược phẩm. Việc xác định doanh thu cần phải tuân thủ các quy định về ghi nhận doanh thu khi hàng hóa đã được chuyển giao và rủi ro đã được chuyển cho người mua. Các khoản giảm trừ doanh thu như chiết khấu thương mại và giảm giá hàng bán cần được hạch toán một cách chính xác.

3.2. Tính Giá Vốn Hàng Bán và Chi Phí Hoạt Động Dược Phẩm

Giá vốn hàng bán và chi phí hoạt động là các yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến kết quả kinh doanh của các doanh nghiệp dược phẩm. Việc tính giá vốn hàng bán cần phải tuân thủ các phương pháp như FIFO, LIFO, hoặc bình quân gia quyền. Chi phí hoạt động cần được phân loại và hạch toán một cách hợp lý để đảm bảo tính chính xác của báo cáo tài chính.

3.3. Phân Tích Lợi Nhuận Gộp và Lợi Nhuận Sau Thuế Dược Phẩm

Lợi nhuận gộp và lợi nhuận sau thuế là các chỉ số quan trọng để đánh giá hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp dược phẩm. Việc phân tích các chỉ số này giúp các nhà quản lý xác định các yếu tố ảnh hưởng đến lợi nhuận và đưa ra các biện pháp cải thiện. Các chỉ số như ROA, ROE, và ROS cũng cần được xem xét để đánh giá hiệu quả sử dụng tài sản và vốn chủ sở hữu.

IV. Ứng Dụng IFRS 15 Trong Kế Toán Doanh Thu Dược Phẩm Niêm Yết

Việc áp dụng IFRS 15 (Doanh thu từ hợp đồng với khách hàng) mang lại nhiều thay đổi trong kế toán doanh thu của các doanh nghiệp dược phẩm niêm yết. IFRS 15 yêu cầu các doanh nghiệp phải xác định các nghĩa vụ thực hiện trong hợp đồng, phân bổ giá giao dịch cho các nghĩa vụ này, và ghi nhận doanh thu khi các nghĩa vụ được thực hiện. Điều này đòi hỏi các doanh nghiệp phải xem xét lại các quy trình kế toán hiện tại và điều chỉnh cho phù hợp.

4.1. Xác Định Nghĩa Vụ Thực Hiện Trong Hợp Đồng Dược Phẩm

Theo IFRS 15, các doanh nghiệp dược phẩm cần phải xác định rõ các nghĩa vụ thực hiện trong hợp đồng với khách hàng. Các nghĩa vụ này có thể bao gồm việc cung cấp thuốc, cung cấp dịch vụ tư vấn, hoặc cung cấp các dịch vụ hỗ trợ khác. Việc xác định chính xác các nghĩa vụ thực hiện là rất quan trọng để phân bổ giá giao dịch một cách hợp lý.

4.2. Phân Bổ Giá Giao Dịch Cho Các Nghĩa Vụ Thực Hiện Dược Phẩm

Sau khi xác định các nghĩa vụ thực hiện, các doanh nghiệp dược phẩm cần phải phân bổ giá giao dịch cho các nghĩa vụ này. Việc phân bổ cần phải dựa trên giá bán độc lập của từng nghĩa vụ. Nếu giá bán độc lập không có sẵn, các doanh nghiệp có thể sử dụng các phương pháp ước tính phù hợp.

4.3. Ghi Nhận Doanh Thu Khi Nghĩa Vụ Được Thực Hiện Dược Phẩm

Doanh thu được ghi nhận khi các nghĩa vụ thực hiện đã được hoàn thành. Điều này có nghĩa là hàng hóa đã được chuyển giao và rủi ro đã được chuyển cho người mua. Các doanh nghiệp dược phẩm cần phải có các quy trình để theo dõi và ghi nhận doanh thu một cách chính xác.

V. Giải Pháp Hoàn Thiện Kế Toán Doanh Thu Chi Phí Dược Phẩm Niêm Yết

Để hoàn thiện kế toán doanh thu, chi phí và kết quả kinh doanh tại các doanh nghiệp dược phẩm niêm yết, cần có các giải pháp đồng bộ từ phía nhà nước và từ phía doanh nghiệp. Nhà nước cần hoàn thiện khung pháp lý và các chuẩn mực kế toán phù hợp với thông lệ quốc tế. Doanh nghiệp cần nâng cao trình độ chuyên môn của đội ngũ kế toán, đầu tư vào công nghệ thông tin, và xây dựng hệ thống kiểm soát nội bộ hiệu quả.

5.1. Hoàn Thiện Khung Pháp Lý và Chuẩn Mực Kế Toán Dược Phẩm

Nhà nước cần tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý và các chuẩn mực kế toán để phù hợp với thông lệ quốc tế. Việc áp dụng IFRS cần được thực hiện một cách bài bản và có lộ trình rõ ràng. Các quy định về kế toán thuế cũng cần được điều chỉnh để tạo điều kiện thuận lợi cho các doanh nghiệp.

5.2. Nâng Cao Trình Độ Chuyên Môn Kế Toán Dược Phẩm

Các doanh nghiệp dược phẩm cần đầu tư vào việc nâng cao trình độ chuyên môn của đội ngũ kế toán. Các kế toán viên cần được đào tạo về các chuẩn mực kế toán mới, các quy định về kế toán thuế, và các kỹ năng sử dụng phần mềm kế toán. Việc có đội ngũ kế toán giỏi sẽ giúp doanh nghiệp đảm bảo tính chính xác và minh bạch của thông tin tài chính.

5.3. Đầu Tư Công Nghệ Thông Tin và Kiểm Soát Nội Bộ Dược Phẩm

Việc đầu tư vào công nghệ thông tin và xây dựng hệ thống kiểm soát nội bộ hiệu quả là rất quan trọng để nâng cao hiệu quả hoạt động kế toán. Các phần mềm kế toán hiện đại có thể giúp doanh nghiệp tự động hóa các quy trình kế toán, giảm thiểu sai sót, và cung cấp thông tin kịp thời cho việc ra quyết định. Hệ thống kiểm soát nội bộ giúp doanh nghiệp ngăn ngừa gian lận và đảm bảo tuân thủ các quy định.

VI. Triển Vọng Kế Toán Doanh Thu Chi Phí Dược Phẩm Niêm Yết Tương Lai

Trong tương lai, kế toán doanh thu, chi phí và kết quả kinh doanh tại các doanh nghiệp dược phẩm niêm yết sẽ tiếp tục phát triển và hoàn thiện. Các xu hướng như chuyển đổi số kế toán, kế toán xanh, và báo cáo phát triển bền vững sẽ ngày càng trở nên quan trọng. Các doanh nghiệp cần chủ động nắm bắt các xu hướng này để nâng cao năng lực cạnh tranh và đáp ứng yêu cầu của xã hội.

6.1. Chuyển Đổi Số Kế Toán Trong Ngành Dược Phẩm

Chuyển đổi số kế toán sẽ giúp các doanh nghiệp dược phẩm tự động hóa các quy trình kế toán, giảm thiểu sai sót, và cung cấp thông tin kịp thời cho việc ra quyết định. Các công nghệ như trí tuệ nhân tạo (AI) và học máy (Machine Learning) có thể được sử dụng để phân tích dữ liệu kế toán và đưa ra các dự báo chính xác.

6.2. Kế Toán Xanh và Báo Cáo Phát Triển Bền Vững Dược Phẩm

Kế toán xanh và báo cáo phát triển bền vững sẽ ngày càng trở nên quan trọng trong bối cảnh các doanh nghiệp phải đối mặt với áp lực ngày càng tăng về bảo vệ môi trường và trách nhiệm xã hội. Các doanh nghiệp dược phẩm cần phải đo lường và báo cáo các tác động môi trường và xã hội của hoạt động kinh doanh của mình.

6.3. Ứng Dụng Công Nghệ Blockchain Trong Kế Toán Dược Phẩm

Công nghệ blockchain có thể được sử dụng để tăng cường tính minh bạch và an toàn của các giao dịch kế toán. Blockchain có thể giúp các doanh nghiệp dược phẩm theo dõi nguồn gốc của thuốc, ngăn chặn hàng giả, và đảm bảo tuân thủ các quy định về an toàn dược phẩm.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Đề tài luận án tiến sĩ "Hoàn thiện kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh tại các công ty dược phẩm niêm yết ở Việt Nam" do nghiên cứu sinh Ngô Xuân Tú thực hiện tại Học viện Tài chính dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS,TS. Nguyễn Trọng Cơ và TS. Bùi Thị Thu Hương. Luận án thuộc chuyên ngành Kế toán, hướng tiếp cận nghiên cứu kết hợp giữa phương pháp định tính và định lượng, đặt trọng tâm vào việc đánh giá thực trạng và hoàn thiện công tác kế toán tài chính theo thông lệ quốc tế và Chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế (IFRS).

Tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ vị trí thiết yếu của ngành dược phẩm trong nền kinh tế quốc dân và đời sống xã hội. Theo các báo cáo được tác giả trích dẫn, ngành dược duy trì tốc độ tăng trưởng bình quân 18,8%/năm trong giai đoạn 2009-2014 (theo FPTS, 2017) và 13,8%/năm giai đoạn 2015-2019 (theo BSC, 2020), dự báo quy mô tiêu thụ thuốc đạt khoảng 16,1 tỷ USD vào năm 2026 (theo IBM, 2021). Tuy nhiên, thuốc sản xuất trong nước mới chỉ đáp ứng khoảng 45% nhu cầu thị trường, trong khi tỷ lệ nhập khẩu chiếm trên 50%, đặc biệt ở phân khúc biệt dược có giá trị cao. Một trong những nguyên nhân làm suy giảm sức cạnh tranh của các doanh nghiệp dược nội địa là hệ thống phân phối và tiêu thụ còn hạn chế về công nghệ quản lý, thiếu liên kết thông tin.

Về mặt thể chế kế toán, Thông tư 200/2014/TT/BTC ra đời đã tạo ra nhiều chuyển biến, song vẫn bộc lộ sự khác biệt đáng kể so với thông lệ kế toán quốc tế. Quyết định phê duyệt Đề án áp dụng IFRS tại Việt Nam ngày 16/3/2020 của Bộ Tài chính đặt ra lộ trình áp dụng tự nguyện từ năm 2022 đến 2025 và áp dụng bắt buộc sau năm 2025 cho một số đối tượng, đòi hỏi các doanh nghiệp niêm yết phải chuẩn bị các điều kiện kỹ thuật để ghi nhận doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh theo các chuẩn mực mới, tiêu biểu là IFRS 15.

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định là việc thiếu vắng các công trình nghiên cứu toàn diện tiếp cận kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh theo bản chất hợp đồng và nghĩa vụ thực hiện (IFRS 15) gắn với chu trình 4 bước: Nhận diện, xác định, ghi nhận và trình bày thông tin trên báo cáo tài chính tại các công ty dược phẩm niêm yết ở Việt Nam. Đồng thời, các nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào giác độ kế toán quản trị hoặc tiếp cận theo chu trình tổ chức chứng từ, tài khoản, sổ sách truyền thống dựa trên chuẩn mực kế toán Việt Nam (VAS), chưa kết hợp kiểm định định lượng các nhân tố tác động đến thông tin kế toán tài chính của nhóm doanh nghiệp này.

Mục tiêu nghiên cứu tổng quát của luận án là hệ thống hóa lý luận, phân tích thực trạng theo chu trình 4 bước, kiểm định mô hình định lượng các nhân tố ảnh hưởng và đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện kế toán doanh thu, chi phí, xác định kết quả kinh doanh tại các công ty dược phẩm niêm yết ở Việt Nam.

Tác giả thiết lập hệ thống 6 câu hỏi nghiên cứu đánh số cụ thể như sau:

• (1). Cơ sở lý luận kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh theo IFRS gồm những nội dung gì?
• (2). Các nhân tố nào ảnh hưởng đến thông tin kế toán doanh thu, chi phí và kết quả kinh doanh trong doanh nghiệp niêm yết?
• (3). Thực trạng kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh trong các công ty dược phẩm niêm yết ở Việt Nam như thế nào?
• (4). Mức độ ảnh hưởng của các nhân tố đến kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh trong các công ty dược phẩm niêm yết ở Việt Nam như thế nào?
• (5). Những ưu điểm, hạn chế và nguyên nhân hạn chế của kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh trong các công ty dược phẩm niêm yết ở Việt Nam là gì?
• (6). Có những giải pháp nào giúp hoàn thiện kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh trong các công ty dược phẩm niêm yết ở Việt Nam?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu được xác định rõ ràng:

• Đối tượng nghiên cứu: Lý luận và thực trạng kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh tại các công ty dược phẩm niêm yết ở Việt Nam tiếp cận theo thông lệ quốc tế và IFRS.
• Phạm vi nội dung: Tập trung vào hoạt động kinh doanh phân phối dược phẩm là thuốc và một số hoạt động mang tính đặc thù; đi sâu vào một số hợp đồng kinh tế phát sinh đặc thù dưới góc độ kế toán tài chính.
• Phạm vi không gian: Nghiên cứu tại 17 công ty dược phẩm niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh (HOSE) và Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX); không bao gồm các doanh nghiệp trên sàn UPCOM do mức độ minh bạch và độ tin cậy của thông tin kế toán chưa đáp ứng yêu cầu. Tập trung phân tích số liệu công ty mẹ của các doanh nghiệp quy mô lớn như: Công ty Cổ phần Dược phẩm Hậu Giang, Công ty Cổ phần Dược phẩm Imexpharm, Công ty Cổ phần Dược phẩm Hà Tây, Công ty Cổ phần Dược phẩm Trung ương Mediplantex, Công ty Cổ phần Dược phẩm OPC, Công ty Cổ phần Dược - Trang thiết bị y tế Bình Định.
• Phạm vi thời gian: Khảo sát số liệu tài chính kế toán phát sinh từ năm 2016 đến năm 2021.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan nghiên cứu của tác giả phân loại các công trình đã công bố theo 4 hướng tiếp cận chính:

Hướng thứ nhất: Quan điểm ghi nhận doanh thu, chi phí và kết quả kinh doanh. Tác giả phân tích sự chuyển dịch từ mô hình kế toán tĩnh sang mô hình kế toán động. Trong mô hình kế toán động, hướng tiếp cận dựa trên giao dịch và chuyển giao rủi ro, lợi ích gắn với hàng hóa được thể hiện qua các nghiên cứu của Chatfield, W. Bedford (1965), các văn bản trước năm 2014 của FASB và IASB (IAS 18, IAS 11). Tại Việt Nam, hướng tiếp cận này được phản ánh qua luận án tiến sĩ của Mai Ngọc Anh (2008) về dịch vụ vận tải biển, Văn Thị Thái Thu (2008) về kinh doanh khách sạn, Trương Thanh Hằng (2014) về vận tải hành khách, Nguyễn Thị Thanh Loan (2014) về hợp đồng xây dựng thủy điện, và Đỗ Minh Thoa (2015) về du lịch lữ hành. Ngược lại, hướng tiếp cận dựa trên hợp đồng và chuyển giao quyền kiểm soát xuất phát từ nghiên cứu của Jonathan C. Glover và Yuji Ijiri (2000) trong thương mại điện tử; Yuri Biondi, Jonathan C. Glover và cộng sự (2011) về mô hình kết hợp ghi nhận doanh thu và lợi nhuận; Mathew G. Lamoreaux (2012) phân tích chuẩn mực mới do IASB và FASB phối hợp xây dựng, đặt nền móng cho IFRS 15.

Hướng thứ hai: Vận dụng phương pháp kế toán doanh thu, chi phí và kết quả kinh doanh. Các công trình truyền thống phân tích thực trạng theo chu trình thu nhận, xử lý và cung cấp thông tin dựa trên hệ thống chứng từ, tài khoản, sổ kế toán, tiêu biểu là luận án của Hà Thị Thúy Vân (2011) về du lịch tour, Đỗ Thị Hồng Hạnh (2015) về sản xuất thép, Trần Tuấn Anh (2016) về sản xuất chè. Hướng tiếp cận hiện đại hơn chuyển sang chu trình: Nhận diện, xác định, ghi nhận và trình bày thông tin trên báo cáo tài chính theo IFRS 15, gồm có luận án của Lương Khánh Chi (2017) về sản xuất xi măng, Vũ Thị Quỳnh Chi (2019) về dịch vụ viễn thông tại VNPT, và Trần Thị Ngọc Anh (2021) về xây dựng dân dụng.

Hướng thứ ba: Kế toán trong các doanh nghiệp ngành dược phẩm. Tác giả điểm lại các luận án chuyên sâu trong ngành dược tại Việt Nam: Thái Bá Công (2007) nghiên cứu tổ chức công tác kế toán trong điều kiện ứng dụng công nghệ thông tin; Phạm Thị Thủy (2007) xây dựng mô hình kế toán quản trị chi phí; Trần Tú Uyên (2017) nghiên cứu áp dụng phương pháp kế toán chi phí theo hoạt động (ABC) tại các công ty dược phẩm niêm yết; Nguyễn Thị Bình (2018) nghiên cứu kế toán quản trị chi phí tại các doanh nghiệp kinh doanh dược phẩm trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa; Nguyễn Thị Phương Dung (2021) nghiên cứu tổ chức kế toán tại các doanh nghiệp sản xuất dược phẩm khu vực phía Bắc.

Hướng thứ tư: Phương pháp nghiên cứu kế toán doanh thu, chi phí. Nghiên cứu quốc tế áp dụng kinh tế lượng để đo lường các nhân tố ảnh hưởng có công trình của W. Mal (2016) tại Hoa Kỳ, Wang Xiao Yan (2017) tại Bắc Kinh, Kim Chang Sheo (2019) tại Hàn Quốc. Tại Việt Nam, phương pháp định lượng kết hợp định tính được vận dụng trong nghiên cứu của Trần Tú Uyên (2017) với mô hình 5 nhân tố ảnh hưởng đến áp dụng ABC, Vũ Thị Quỳnh Chi (2019) xác định 7 nhân tố ảnh hưởng và 3 nhóm khó khăn khi áp dụng IFRS 15 tại VNPT, Nguyễn Thị Hường (2021) nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến kế toán quản trị doanh thu, chi phí, kết quả kinh doanh tại doanh nghiệp thương mại Hà Nội.

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết: Từ việc tổng thuật y văn, tác giả chỉ ra 4 khoảng trống học thuật:

• Các nghiên cứu quốc tế đã xây dựng lý luận doanh thu từ hợp đồng với khách hàng nhưng chưa giải quyết chi tiết về nghĩa vụ thực hiện, sửa đổi hợp đồng gắn với các giao dịch phân phối thuốc có tính chất thương mại phức tạp.
• Các công trình nghiên cứu trong nước về thực trạng kế toán doanh thu, chi phí chủ yếu phân tích dựa trên chế độ kế toán và chuẩn mực Việt Nam (VAS), chưa phát triển phân tích thực trạng trên cơ sở lý thuyết kế toán hiện đại và chu trình: Nhận diện, xác định, ghi nhận, trình bày.
• Các nghiên cứu kế toán trong ngành dược phẩm tại Việt Nam chủ yếu tiếp cận ở giác độ kế toán quản trị hoặc tổ chức bộ máy, rất ít công trình nghiên cứu chuyên sâu về kế toán tài chính đối với doanh nghiệp dược phẩm niêm yết.
• Thiếu các nghiên cứu định lượng kiểm định mức độ ảnh hưởng của các nhân tố đến thông tin kế toán tài chính doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh tại các công ty dược phẩm niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án xây dựng khung phân tích dựa trên sự kết hợp của 5 lý thuyết nền tảng trong nghiên cứu kế toán và quản trị:

• Lý thuyết Thể chế (Institutional Theory): Giải thích sức ép từ các quy định pháp lý, chế độ kế toán của Nhà nước, chuẩn mực kế toán và sự hội nhập quốc tế buộc doanh nghiệp phải điều chỉnh thực hành kế toán nhằm đạt được tính chính danh.
• Lý thuyết Ngẫu nhiên (Contingency Theory): Luận giải sự thích ứng của hệ thống kế toán doanh nghiệp trước các yếu tố môi trường kinh doanh, công nghệ sản xuất, văn hóa tổ chức và quy mô doanh nghiệp.
• Lý thuyết Ủy nhiệm (Agency Theory): Phân tích mối quan hệ giữa cổ đông (bên ủy nhiệm) và người điều hành doanh nghiệp (bên nhận ủy nhiệm), làm rõ nguy cơ sai lệch thông tin và vai trò của kế toán trong việc giảm thiểu sự bất đối xứng thông tin trên thị trường chứng khoán.
• Lý thuyết Tăng trưởng nội sinh (Endogenous Growth Theory): Đánh giá vai trò của nguồn lực nội tại, hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D), đào tạo trình độ nhân sự kế toán đối với hiệu quả quản trị và giá trị doanh nghiệp.
• Lý thuyết Phụ thuộc nguồn lực (Resource Dependence Theory): Giải thích cách thức doanh nghiệp thiết lập các hợp đồng kinh tế, mạng lưới phân phối và huy động vốn từ thị trường tài chính tác động đến dòng tiền và cấu trúc chi phí.

Song song với các lý thuyết nền tảng, tác giả sử dụng các khái niệm và chuẩn mực kế toán chuyên ngành: Định nghĩa thu nhập, chi phí của IASB và FASB; Chuẩn mực kế toán quốc tế IAS 1 (Trình bày báo cáo tài chính), IAS 8 (Chính sách kế toán, thay đổi ước tính kế toán và sai sót), IAS 18, IAS 11; Chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế IFRS 15 (Doanh thu từ hợp đồng với khách hàng) cùng mô hình 5 bước ghi nhận doanh thu; Chuẩn mực kế toán Việt Nam VAS 14, VAS 15 và Thông tư 200/2014/TT/BTC.

Hệ thống phương pháp nghiên cứu thực tế bao gồm phương pháp định tính và định lượng:

• Phương pháp định tính: Áp dụng phép duy vật biện chứng và duy vật lịch sử; phương pháp phân tích tài liệu văn bản quy phạm pháp luật, điều lệ công ty, báo cáo tài chính kiểm toán; phương pháp so sánh đối chiếu giữa VAS và IFRS; phương pháp phỏng vấn trực tiếp cán bộ quản lý kinh doanh, kế toán trưởng và chuyên viên kế toán tại các doanh nghiệp nghiên cứu.
• Phương pháp định lượng: Khảo sát bằng bảng câu hỏi được thiết kế theo thang đo Likert, thu thập dữ liệu và xử lý trên phần mềm thống kê SPSS 26 qua các bước:
  • Kiểm định độ tin cậy thang đo bằng hệ số Cronbach’s Alpha (tiêu chuẩn: hệ số tương quan biến tổng $\ge 0,3$ và Cronbach’s Alpha nằm trong khoảng $0,6 - 0,8$ hoặc lớn hơn 0,6).
  • Phân tích nhân tố khám phá EFA (Exploratory Factor Analysis) để nhóm các biến quan sát, kiểm tra hệ số KMO (Kaiser-Meyer-Olkin) và kiểm định Bartlett với mức ý nghĩa Sig. < 0,05.
  • Phân tích tương quan tuyến tính Pearson.
  • Phân tích hồi quy tuyến tính đa biến (Multivariate Linear Regression), kiểm tra mức độ giải thích của mô hình qua hệ số $R^2$, kiểm định ANOVA để xác định sự phù hợp của mô hình và đưa ra phương trình hồi quy chuẩn hóa đánh giá mức độ tác động của các biến độc lập đến biến phụ thuộc (thông tin kế toán doanh thu, chi phí, kết quả kinh doanh).

Nguồn tư liệu và dữ liệu nghiên cứu được tác giả phân định thành dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp:

• Dữ liệu thứ cấp: Các văn bản luật (Luật Doanh nghiệp 59/2020/QH14, Luật Chứng khoán 54/2019/QH14), thông tư, chuẩn mực kế toán; báo cáo tài chính riêng lẻ (công ty mẹ) giai đoạn 2016-2021 của 17 công ty dược niêm yết; các báo cáo ngành của FPTS, BSC, IBM.
• Dữ liệu sơ cấp: Thu thập qua 3 mẫu phiếu khảo sát và hoạt động phỏng vấn trực tiếp tại 17 công ty dược phẩm niêm yết:

Mẫu phiếu điều tra	Đối tượng khảo sát	Mục đích thu thập thông tin	Số phiếu phát ra	Số phiếu thu về hợp lệ	Tỷ lệ thu hồi hợp lệ
Mẫu số 1	Cán bộ quản lý kinh doanh	Đặc điểm kinh doanh, hệ thống và phương thức phân phối sản phẩm	17	17	100%
Mẫu số 2	Kế toán trưởng / Kế toán tổng hợp	Đặc điểm tổ chức bộ máy kế toán và chính sách kế toán áp dụng	17	17	100%
Mẫu số 3	Cán bộ làm công tác kế toán	Đánh giá mức độ ảnh hưởng của các nhân tố đến thông tin kế toán	153	136	88,9%

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Lý luận chung về kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh trong doanh nghiệp niêm yết

Chương này tập trung xây dựng nền tảng lý luận về thị trường chứng khoán, doanh nghiệp niêm yết và chu trình kế toán doanh thu, chi phí, xác định kết quả kinh doanh. Tác giả chỉ ra 4 đặc thù cơ bản của doanh nghiệp niêm yết chi phối trực tiếp đến thông tin kế toán tài chính:

• Thông tin tài chính được sự quan tâm rộng rãi của công chúng, cổ đông và các định chế đầu tư.
• Doanh nghiệp phải tuân thủ hệ thống quy định pháp lý và nghĩa vụ công bố thông tin khắt khe hơn so với doanh nghiệp chưa niêm yết.
• Khả năng huy động các nguồn vốn lớn từ công chúng thông qua phát hành cổ phiếu, trái phiếu thuận lợi hơn.
• Sự tách biệt tương đối giữa quyền sở hữu (cổ đông) và quyền quản lý điều hành (ban giám đốc) tiềm ẩn nguy cơ thao túng hoặc làm sai lệch thông tin tài chính nhằm mục đích cá nhân.

Về bản chất và phân loại:

• Doanh thu: Tác giả so sánh các định nghĩa của IASC, AICPA, Kế toán Pháp, FASB và IASB. Điểm cốt lõi là doanh thu thể hiện sự gia tăng lợi ích kinh tế dưới hình thức dòng vào của tài sản hoặc giảm nợ phải trả, làm tăng vốn chủ sở hữu không gắn với vốn góp của cổ đông. Tác giả phân tích bước chuyển dịch từ mô hình nhận diện doanh thu theo giao dịch sang mô hình 5 bước theo IFRS 15 (nhận diện hợp đồng; nhận diện các nghĩa vụ thực hiện; xác định giá giao dịch; phân bổ giá giao dịch cho từng nghĩa vụ; ghi nhận doanh thu khi chuyển giao quyền kiểm soát). Doanh thu được phân loại theo: nội dung kinh tế (bán hàng, cung cấp dịch vụ, tiền lãi, tiền bản quyền, cổ tức); nguồn gốc kho hàng (thành phẩm, hàng hóa); nhóm và loại sản phẩm; phương thức thanh toán (thu tiền ngay, bán chịu); giới hạn địa lý (nội bộ, bên ngoài).
• Chi phí: Được tiếp cận dưới góc độ hao phí tài nguyên làm suy giảm lợi ích kinh tế (giảm tài sản hoặc tăng nợ phải trả) không bao gồm phân phối cho chủ sở hữu. Tác giả phân biệt rành mạch giữa chi phí (gắn với tạo ra doanh thu và được bù đắp từ kết quả kinh doanh) với chi tiêu (khoản tiền chi ra thuần túy). Chi phí được phân loại theo: mục đích, công dụng kinh tế (chi phí nguyên vật liệu trực tiếp, chi phí nhân công trực tiếp, chi phí sản xuất chung, chi phí bán hàng, chi phí quản lý doanh nghiệp, chi phí tài chính, chi phí khác); theo nội dung và tính chất kinh tế (5 yếu tố chi phí: nguyên vật liệu, nhân công, khấu hao tài sản cố định, dịch vụ mua ngoài, chi phí khác bằng tiền); theo mối quan hệ với báo cáo tài chính (chi phí sản phẩm gắn với giá vốn hàng bán/tồn kho và chi phí thời kỳ).
• Kết quả kinh doanh: Phản ánh kết quả cuối cùng qua chỉ tiêu lợi nhuận kế toán. Tác giả làm rõ quan niệm lợi nhuận dựa trên bảo toàn vốn về mặt tài chính và bảo toàn vốn về mặt vật chất theo Khung khái niệm của IASB; phân định các chỉ tiêu: lợi nhuận gộp, lợi nhuận hoạt động tài chính, lợi nhuận thuần từ hoạt động kinh doanh, lợi nhuận khác và lợi nhuận kế toán trước thuế.

Chương 1 cũng phân tích 5 nhóm nhân tố ảnh hưởng (quy định chính sách, quy mô kinh doanh, quan điểm nhà quản trị, nhân sự kế toán) và khảo cứu kinh nghiệm quốc tế qua 3 trường phái kế toán tiêu biểu: Trường phái Kế toán Anglo-Saxon (chú trọng bảo vệ nhà đầu tư, đề cao tính trung thực hợp lý và nguyên tắc kinh tế hơn hình thức), Trường phái Kế toán Châu Âu lục địa (chịu ảnh hưởng sâu sắc của luật pháp và chính sách thuế, bảo vệ chủ nợ, đề cao tính thận trọng) và Hệ thống kế toán Nhật Bản, từ đó rút ra bài học kinh nghiệm về hoàn thiện khuôn khổ pháp lý và đào tạo nhân sự cho các doanh nghiệp niêm yết tại Việt Nam.

Chương 2: Thực trạng kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh tại các công ty dược phẩm niêm yết ở Việt Nam

Chương 2 trình bày bức tranh toàn cảnh về hoạt động kinh doanh và thực trạng kế toán tại 17 công ty dược phẩm niêm yết trên HOSE và HNX. Ngành dược có đặc thù sản xuất kinh doanh có điều kiện, quy định nghiêm ngặt về tiêu chuẩn chất lượng thuốc, hạn sử dụng và hệ thống kho vận chuyên dụng.

Về phương thức tiêu thụ và tổ chức kế toán:

• Hệ thống tiêu thụ gồm hai kênh chính: kênh tiêu thụ trực tiếp (bán cho bệnh viện - kênh ETC, hoặc nhà thuốc - kênh OTC) và kênh tiêu thụ gián tiếp thông qua mạng lưới chi nhánh phân phối trải dài trên toàn quốc.
• Tổ chức bộ máy kế toán tồn tại ở hai hình thức: kế toán tập trung (toàn bộ chứng từ đổ về phòng kế toán công ty mẹ xử lý) và kế toán phân tán (các chi nhánh có bộ máy kế toán riêng, tổng hợp báo cáo định kỳ gửi về công ty mẹ).

Về thực trạng nhận diện, ghi nhận theo chu trình:

• Thực trạng doanh thu: Các công ty ghi nhận doanh thu bán hàng cơ bản dựa trên thời điểm xuất hóa đơn hoặc khi giao hàng cho khách hàng, tuân thủ Thông tư 200/2014/TT/BTC và VAS 14. Luận án phát hiện những bất cập lớn trong các hợp đồng phức tạp:
  • Hợp đồng có nhiều nghĩa vụ thực hiện (bán thiết bị y tế đi kèm gói bảo trì, đào tạo, cung cấp vật tư tiêu hao) chưa được phân tách giá trị giao dịch độc lập để ghi nhận doanh thu theo từng thời điểm hoàn thành.
  • Hợp đồng có giá thanh toán thay đổi (chiết khấu thương mại, giảm giá căn cứ theo doanh số tích lũy cuối kỳ) thường ghi nhận theo giá danh nghĩa ban đầu và điều chỉnh giảm doanh thu ở kỳ sau, làm sai lệch doanh thu thực tế phát sinh trong kỳ.
  • Hợp đồng có kèm quyền trả lại hàng (do thuốc cận date, lỗi kỹ thuật hoặc đổi trả theo thỏa thuận phân phối) chưa thực hiện trích lập ước tính doanh thu hoàn trả và giá vốn hoàn trả theo thông lệ IFRS 15.
• Thực trạng chi phí: Phân loại chi phí giá vốn, chi phí bán hàng, chi phí quản lý doanh nghiệp còn nặng tính tuân thủ quy định thuế hơn là bản chất kinh tế. Điển hình là:
  • Chi phí nghiên cứu và phát triển (R&D): Doanh nghiệp gặp khó khăn trong việc tách biệt ranh giới giữa giai đoạn nghiên cứu (bắt buộc hạch toán vào chi phí thời kỳ) và giai đoạn phát triển (đủ điều kiện vốn hóa thành tài sản vô hình). Hầu hết doanh nghiệp chọn giải pháp an toàn là đưa toàn bộ vào chi phí quản lý doanh nghiệp trong kỳ, dẫn đến biến động bất thường về chỉ tiêu lợi nhuận và không phản ánh đúng giá trị tài sản tạo ra.
  • Chi phí phát hành cổ phiếu theo chương trình lựa chọn cho người lao động (ESOP): Chưa được ghi nhận là chi phí nhân viên theo giá trị hợp lý tại ngày cấp quyền (như thông lệ IFRS 2), dẫn đến chi phí hoạt động bị phản ánh thiếu hụt.
• Thực trạng kết quả kinh doanh và trình bày BCTC: Các doanh nghiệp phản ánh báo cáo kết quả kinh doanh theo mẫu biểu quy định tại Thông tư 200/2014/TT/BTC, thiếu thuyết minh chi tiết về phân khúc doanh thu theo loại hợp đồng, nghĩa vụ thực hiện còn tồn đọng và rủi ro công nợ khách hàng.

Kết quả phân tích định lượng: Tác giả nhập số liệu khảo sát từ 136 phiếu hợp lệ vào phần mềm SPSS 26. Quy trình xử lý thực hiện qua kiểm định Cronbach’s Alpha cho các thang đo nhân tố ảnh hưởng và biến phụ thuộc, phân tích nhân tố khám phá EFA, phân tích tương quan Pearson và mô hình hồi quy tuyến tính đa biến. Kết quả khẳng định các nhân tố: Quy định chính sách của Nhà nước, Quy mô sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp, Quan điểm của nhà quản trị và Trình độ của nhân sự kế toán đều có ảnh hưởng cùng chiều, có ý nghĩa thống kê đến chất lượng thông tin kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh tại các công ty dược phẩm niêm yết.

Đánh giá chung:

• Kết quả đạt được: Doanh nghiệp đã tuân thủ tương đối nghiêm ngặt các quy định của chuẩn mực và chế độ kế toán Việt Nam hiện hành; vận dụng phần mềm kế toán để quản lý số liệu; đáp ứng các yêu cầu cơ bản về báo cáo tài chính kiểm toán phục vụ thị trường chứng khoán.
• Hạn chế và nguyên nhân: Thông tin chưa cập nhật kịp thời bản chất kinh tế của các giao dịch hiện đại; chưa áp dụng mô hình phân tách nghĩa vụ thực hiện theo IFRS 15; chưa có cơ chế kế toán rõ ràng cho chi phí R&D và ESOP; nguyên nhân bắt nguồn từ sự chậm trễ trong việc cập nhật khung pháp lý chuẩn mực kế toán Việt Nam tiệm cận quốc tế, tâm lý e ngại rủi ro về thuế của ban lãnh đạo doanh nghiệp, và năng lực chuyên môn về IFRS của đội ngũ nhân sự kế toán còn hạn chế.

Chương 3: Hoàn thiện kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh tại các công ty dược phẩm niêm yết ở Việt Nam

Trên cơ sở đánh giá thực trạng và định hướng phát triển ngành dược, Chương 3 xây dựng hệ thống các giải pháp hoàn thiện có tính khả thi:

Giải pháp tổng quát: Xây dựng quy trình chuyển đổi và điều chỉnh báo cáo tài chính lập theo chuẩn mực kế toán Việt Nam (VAS) sang báo cáo tài chính lập theo chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế (IFRS), đáp ứng lộ trình áp dụng IFRS của Bộ Tài chính.

Hoàn thiện kế toán doanh thu một số hợp đồng với khách hàng theo mô hình 5 bước của IFRS 15:

• Hợp đồng có nhiều nghĩa vụ thực hiện: Doanh nghiệp phải phân tách rõ ràng từng cam kết chuyển giao hàng hóa, dịch vụ độc lập; xác định giá bán độc lập (standalone selling price) của từng nghĩa vụ để phân bổ giá trị giao dịch và ghi nhận doanh thu tương ứng tại thời điểm hoàn thành từng nghĩa vụ.
• Hợp đồng có giá thanh toán thay đổi: Áp dụng phương pháp giá trị kỳ vọng (expected value) hoặc phương pháp giá trị có khả năng xảy ra cao nhất (most likely amount) để ước tính các khoản chiết khấu, giảm giá, tiền thưởng doanh số và ghi nhận vào doanh thu với điều kiện chắc chắn không xảy ra sự sụt giảm đáng kể trong tương lai.
• Nhiều hợp đồng gắn kết với nhau: Kết hợp các hợp đồng được ký kết cùng thời điểm hoặc gần nhau với cùng một khách hàng để xử lý như một hợp đồng duy nhất nếu các hợp đồng đó có chung mục đích thương mại và giá trị phụ thuộc lẫn nhau.
• Hợp đồng được sửa đổi: Đưa ra quy tắc kế toán khi phát sinh việc sửa đổi điều khoản về phạm vi cung cấp thuốc hoặc đơn giá; phân loại thành hợp đồng mới riêng biệt hoặc điều chỉnh giá trị của hợp đồng hiện hữu.
• Hợp đồng có kèm quyền trả lại hàng: Doanh thu ghi nhận phải loại trừ phần giá trị thuốc ước tính khách hàng sẽ trả lại; đồng thời kế toán ghi nhận một khoản nợ phải trả tiền hoàn lại (refund liability) và một tài sản thu hồi từ quyền trả lại hàng (asset for recovery of products).

Hoàn thiện kế toán một số khoản chi phí riêng biệt:

• Chi phí nghiên cứu và phát triển (R&D): Thiết lập tiêu chuẩn ghi nhận rõ ràng giữa giai đoạn nghiên cứu (hạch toán chi phí quản lý trong kỳ) và giai đoạn phát triển (vốn hóa thành tài sản cố định vô hình khi đáp ứng đủ 6 điều kiện kỹ thuật, thương mại và tài chính theo IAS 38).
• Chi phí phát hành cổ phiếu theo chương trình lựa chọn cho người lao động (ESOP): Hạch toán giá trị hợp lý của quyền chọn cổ phiếu vào chi phí nhân viên trong kỳ tương ứng với thời gian phục vụ của người lao động theo nguyên tắc của IFRS 2.

Hoàn thiện trình bày thông tin trên Báo cáo tài chính: Bổ sung bảng thuyết minh chi tiết phân loại doanh thu theo các nhóm nghĩa vụ thực hiện, địa bàn tiêu thụ, phân loại công nợ theo tuổi nợ gắn với mô hình tổn thất tín dụng dự kiến, và thuyết minh đầy đủ các giả định ước tính kế toán đối với chi phí R&D, hàng bán trả lại.

Điều kiện thực hiện giải pháp:

• Về phía Nhà nước: Hoàn thiện khung khổ pháp lý kế toán, ban hành các văn bản hướng dẫn cụ thể về lộ trình chuyển đổi IFRS; hoàn thiện đồng bộ chính sách thuế thu nhập doanh nghiệp phù hợp với các ước tính kế toán theo IFRS.
• Về phía các công ty dược phẩm niêm yết: Nâng cấp hệ thống phần mềm công nghệ thông tin (ERP); tổ chức đào tạo, nâng cao trình độ nghiệp vụ IFRS cho nhân sự kế toán; thay đổi nhận thức của ban quản trị về tính minh bạch của thông tin kế toán tài chính trên thị trường chứng khoán.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án đã tự công bố các kết quả và đóng góp mới về mặt lý luận và thực tiễn:

Về mặt lý luận:

• Hệ thống hóa và bổ sung cơ sở lý luận về kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh trong doanh nghiệp niêm yết trên nền tảng tích hợp 5 lý thuyết: Lý thuyết Thể chế, Lý thuyết Ngẫu nhiên, Lý thuyết Ủy nhiệm, Lý thuyết Tăng trưởng nội sinh và Lý thuyết Phụ thuộc nguồn lực.
• Làm rõ bản chất của việc chuyển đổi phương pháp ghi nhận doanh thu từ cách tiếp cận dựa trên giao dịch sang cách tiếp cận dựa trên hợp đồng và chuyển giao quyền kiểm soát theo IFRS 15.
• Xác lập khung lý thuyết hoàn chỉnh về chu trình kế toán tài chính gồm 4 giai đoạn gắn kết: Nhận diện, Xác định, Ghi nhận và Trình bày thông tin trên báo cáo tài chính cho các loại giao dịch phát sinh phức tạp.

Về mặt thực tiễn:

• Khảo sát, đánh giá toàn diện thực trạng kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh tại 17 công ty dược phẩm niêm yết trên sàn HOSE và HNX giai đoạn 2016-2021, chỉ ra các nút thắt kỹ thuật đối với các hợp đồng tiêu thụ thuốc có điều khoản phức tạp và các khoản chi phí R&D, ESOP.
• Kiểm định bằng mô hình định lượng trên phần mềm SPSS 26 với cỡ mẫu 136 phiếu điều tra hợp lệ, lượng hóa mức độ tác động của 4 nhóm nhân tố (Quy định chính sách, Quy mô kinh doanh, Quan điểm nhà quản trị, Nhân sự kế toán) đến thông tin kế toán tài chính tại các công ty dược phẩm niêm yết.
• Đề xuất hệ thống các giải pháp xử lý kế toán cụ thể theo IFRS 15 cho 5 loại hợp đồng với khách hàng đặc thù ngành dược, hướng dẫn vốn hóa chi phí R&D theo IAS 38, ghi nhận chi phí ESOP theo IFRS 2 và quy trình lập, trình bày báo cáo tài chính khi chuyển đổi từ VAS sang IFRS.
• Đề xuất các điều kiện đồng bộ về phía cơ quan quản lý Nhà nước và doanh nghiệp niêm yết nhằm bảo đảm tính khả thi cho việc áp dụng IFRS tại Việt Nam.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Căn cứ theo nội dung văn bản và phạm vi nghiên cứu, các hạn chế và hướng mở rộng nghiên cứu bao gồm:

• Về phạm vi đối tượng: Luận án chỉ giới hạn khảo sát tại 17 công ty dược phẩm niêm yết trên HOSE và HNX, chủ động loại trừ các doanh nghiệp kinh doanh dược trên sàn UPCOM do mức độ minh bạch số liệu chưa cao. Hướng nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng khảo sát nhóm doanh nghiệp đại chúng chưa niêm yết trên UPCOM khi chất lượng công bố thông tin của sàn này được cải thiện.
• Về phạm vi dữ liệu: Tác giả chỉ tập trung nghiên cứu số liệu trên báo cáo tài chính riêng lẻ (công ty mẹ), chưa phân tích sâu các vấn đề kế toán phát sinh trên báo cáo tài chính hợp nhất của các tập đoàn dược phẩm lớn có mạng lưới công ty con, công ty liên kết phức tạp. Hướng nghiên cứu tiếp theo cần giải quyết các giao dịch loại trừ nội bộ, chuyển giá và ghi nhận doanh thu, chi phí hợp nhất.
• Về mốc thời gian: Dữ liệu tài chính kế toán kết thúc khảo sát ở năm 2021. Các nghiên cứu tiếp theo có thể cập nhật dữ liệu sau năm 2021 khi Đề án áp dụng IFRS tại Việt Nam bước vào giai đoạn thí điểm và triển khai thực tế.
• Về góc độ tiếp cận: Luận án tập trung chuyên sâu vào góc độ kế toán tài chính, chưa phân tích toàn diện mối liên hệ với hệ thống kế toán quản trị phân tích chi phí theo từng dòng sản phẩm thuốc đặc thù.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị học thuật và thực tiễn cho nhiều nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Kế toán - Kiểm toán: Tham khảo khung lý thuyết tích hợp 5 lý thuyết nền tảng (Thể chế, Ngẫu nhiên, Ủy nhiệm, Tăng trưởng nội sinh, Phụ thuộc nguồn lực); quy trình thiết kế và xử lý khảo sát 3 mẫu phiếu điều tra; kỹ thuật phân tích định lượng kết hợp định tính trong nghiên cứu kế toán tài chính.
• Kế toán trưởng, cán bộ quản lý tài chính tại các công ty dược phẩm niêm yết: Sử dụng trực tiếp các hướng dẫn nghiệp vụ tại Chương 3 để giải quyết các vướng mắc khi hạch toán hợp đồng bán hàng có điều khoản giảm giá, chiết khấu phức tạp, thuốc có quyền trả lại, kỹ thuật phân định và vốn hóa chi phí R&D, hạch toán chi phí cổ phiếu ESOP, cũng như lộ trình chuyển đổi báo cáo tài chính sang IFRS.
• Cơ quan quản lý Nhà nước và nhà hoạch định chính sách (Bộ Tài chính, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước): Có thêm căn cứ thực tiễn từ hoạt động của các công ty dược phẩm niêm yết để hoàn thiện hệ thống chuẩn mực kế toán Việt Nam, ban hành các văn bản hướng dẫn IFRS đồng bộ với quy định về thuế thu nhập doanh nghiệp và giám sát thị trường chứng khoán.

Câu hỏi thường gặp

1. Mẫu nghiên cứu định lượng của luận án được tiến hành như thế nào và tỷ lệ thu hồi đạt bao nhiêu? Tác giả thiết kế 3 mẫu phiếu khảo sát tại 17 công ty dược phẩm niêm yết trên HOSE và HNX: Mẫu 1 khảo sát cán bộ quản lý kinh doanh (thu về 17/17 phiếu hợp lệ, đạt 100%); Mẫu 2 khảo sát kế toán trưởng hoặc kế toán tổng hợp về chính sách kế toán (thu về 17/17 phiếu hợp lệ, đạt 100%); Mẫu 3 khảo sát cán bộ làm công tác kế toán về các nhân tố ảnh hưởng (gửi 153 phiếu, thu về 136 phiếu hợp lệ, đạt tỷ lệ 88,9%). Dữ liệu 136 phiếu được đưa vào xử lý định lượng trên phần mềm SPSS 26.

2. Tại sao luận án loại trừ các công ty dược phẩm trên sàn UPCOM ra khỏi phạm vi nghiên cứu? Tác giả loại trừ các công ty trên sàn UPCOM do số liệu kế toán tài chính của các doanh nghiệp trên sàn này được đánh giá là chưa đủ tin cậy và có mức độ minh bạch không cao bằng các doanh nghiệp niêm yết chính thức trên HOSE và HNX, không đáp ứng được các đòi hỏi khắt khe về chất lượng dữ liệu nghiên cứu kế toán tài chính.

3. Những dạng hợp đồng tiêu thụ thuốc đặc thù nào được luận án tập trung hoàn thiện theo IFRS 15? Luận án hoàn thiện kế toán doanh thu cho 5 dạng hợp đồng với khách hàng: Hợp đồng có nhiều nghĩa vụ thực hiện (bán thuốc/thiết bị kèm dịch vụ hỗ trợ); Hợp đồng có giá thanh toán thay đổi (kèm chiết khấu, giảm giá theo doanh số); Nhiều hợp đồng ký kết có sự gắn kết mục đích thương mại với nhau; Hợp đồng có sự sửa đổi về phạm vi hoặc giá trị; Hợp đồng tiêu thụ thuốc có kèm quyền trả lại hàng.

4. Hai khoản mục chi phí riêng biệt nào trong các công ty dược phẩm niêm yết được tác giả đề xuất hoàn thiện hạch toán? Hai khoản mục chi phí riêng biệt được phân tích chuyên sâu là: Chi phí nghiên cứu và phát triển (R&D) với tiêu chuẩn vốn hóa giai đoạn phát triển thành tài sản cố định vô hình theo IAS 38; Chi phí phát hành cổ phiếu theo chương trình lựa chọn cho người lao động (ESOP) được ghi nhận vào chi phí nhân viên theo giá trị hợp lý tại ngày cấp quyền theo IFRS 2.

5. Luận án sử dụng những lý thuyết nền tảng nào để xây dựng mô hình nghiên cứu? Luận án kết hợp 5 lý thuyết nền tảng gồm: Lý thuyết Thể chế (Institutional Theory), Lý thuyết Ngẫu nhiên (Contingency Theory), Lý thuyết Ủy nhiệm (Agency Theory), Lý thuyết Tăng trưởng nội sinh (Endogenous Growth Theory) và Lý thuyết Phụ thuộc nguồn lực (Resource Dependence Theory).

Kết luận

Luận án của nghiên cứu sinh Ngô Xuân Tú là công trình nghiên cứu toàn diện về kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh tại các công ty dược phẩm niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam trong giai đoạn 2016-2021. Luận án đã giải quyết đồng bộ từ việc củng cố cơ sở lý luận theo cách tiếp cận hợp đồng của IFRS 15, tích hợp 5 lý thuyết nền tảng, đến việc đánh giá thực trạng theo chu trình 4 bước và lượng hóa mức độ ảnh hưởng của các nhân tố tác động bằng phần mềm SPSS 26. Hệ thống giải pháp được đề xuất tập trung vào việc hoàn thiện kế toán cho các hợp đồng phân phối thuốc phức tạp, chi phí R&D, cổ phiếu ESOP và xây dựng quy trình chuyển đổi báo cáo tài chính từ VAS sang IFRS, mang lại giá trị tham khảo rõ ràng cho các đơn vị thực hành kế toán, các cơ quan ban hành chính sách và giới nghiên cứu học thuật chuyên ngành.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. 84 THỰC TRẠNG KẾ TOÁN DOANH THU, CHI PHÍ VÀ XÁC ĐỊNH KẾT QUẢ KINH DOANH TẠI CÁC CÔNG TY DƯỢC PHẨM NIÊM YẾT Ở VIỆT NAM. Khái quát chung về các công ty dược phẩm niêm yết ở Việt Nam. Sự hình thành, phát triển và quy mô các công ty dược phẩm niêm yết ở Việt Nam.

Sự hình thành và phát triển của ngành dược phẩm Việt Nam. Quy mô các công ty dược phẩm niêm yết ở Việt Nam. Đặc điểm sản xuất kinh doanh, phân phối tiêu thụ và tổ chức quản lý ảnh hưởng đến kế toán doanh thu chi phí và xác định kết quả kinh doanh của các công v ty dược phẩm niêm yết ở Việt Nam. Đặc điểm sản xuất kinh doanh ngành dược phẩm.

Đặc điểm tổ chức phân phối và tiêu thụ sản phẩm. Đặc điểm tổ chức quản lý và tổ chức kế toán. Đặc điểm thông tin kế toán tài chính. Nghiên cứu thực trạng kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh tại các công ty dược phẩm niêm yết ở Việt Nam.

Thực trạng kế toán doanh thu. Nhận diện và phân loại doanh thu. Xác định và ghi nhận doanh thu. Thực trạng kế toán doanh thu một số hợp đồng với khách hàng.

Thực trạng kế toán chi phí. Nhận diện và phân loại chi phí. Xác định và ghi nhận chi phí. Thực trạng kế toán một số khoản chi phí riêng biệt trong các doanh nghiệp dược phẩm niêm yết ở Việt Nam.

Thực trạng kế toán xác định kết quả kinh doanh. Trình bày thông tin kế toán doanh thu, chi phí và kết quả kinh doanh trên Báo cáo tài chính. Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến thông tin kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh tại các công ty dược phẩm niêm yết ở Việt Nam. Mô hình nghiên cứu.

Kiểm định độ tin cậy của thang đo bằng hệ số Cronbach’s Alpha. Phân tích nhân tố khám phá EFA (Exploratory Factor Analysis). Phân tích tương quan (Correlation). Phân tích hồi quy tuyến tính đa biến(Multivariate Linear regression).

Thảo luận kết quả. Đánh giá thực trạng kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh tại các công ty dược phẩm niêm yết ở Việt Nam. Những kết quả đạt được. Những hạn chế còn tồn tại.

Phân tích nguyên nhân hạn chế. 152 KẾT LUẬN CHƯƠNG 2. 155 HOÀN THIỆN KẾ TOÁN DOANH THU, CHI PHÍ VÀ XÁC ĐỊNH KẾT QUẢ KINH DOANH TẠI CÁC CÔNG TY DƯỢC PHẨM NIÊM YẾT Ở vi VIỆT NAM. Định hướng phát triển và yêu cầu hoàn thiện kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh tại các công ty dược phẩm niêm yết ở Việt Nam 155 3.

Định hướng phát triển ngành dược phẩm Việt Nam. Yêu cầu hoàn thiện kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh tại Các công ty dược phẩm niêm yết ở Việt Nam. Nội dung hoàn thiện kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh tại Các công ty dược phẩm niêm yết ở Việt Nam. Giải pháp tổng quát hoàn thiện kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh.

Điều chỉnh báo cáo tài chính lập theo VAS sang báo cáo tài chính lập theo IFRS. Hoàn thiện kế toán doanh thu một số hợp đồng với khách hàng. Hợp đồng có nhiều nghĩa vụ thực hiện. Hợp đồng có giá thanh toán thay đổi.

Nhiều hợp đồng gắn kết với nhau. Hợp đồng được sửa đổi. Hợp đồng có kèm quyền trả lại. Hoàn thiện kế toán một số khoản chi phí riêng biệt.

Chi phí nghiên cứu và phát triển (R&D). Chi phí phát hành cổ phiếu theo chương trình lựa chọn cho người lao động. Hoàn thiện trình bày thông tin kế toán doanh thu, chi phí và kết quả kinh doanh trên Báo cáo tài chính. Một số điều kiện nhằm hoàn thiện kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh tại Các công ty dược phẩm niêm yết ở Việt Nam.

Về phía Nhà nước. Các điều kiện chung. Bổ sung, sửa đổi các khung lý thuyết và quy định pháp lý cho việc áp dụng hệ thống chuẩn mực kế toán theo thông lệ quốc tế. Về phía các công ty dược phẩm niêm yết ở Việt Nam.

184 KẾT LUẬN CHƯƠNG 3. 189 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ. 190 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 194 vii DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT BCTC Báo cáo tài chính CTCP Công ty cổ phần DP Dược phẩm TSCĐ Tài sản cố định GTGT Giá trị gia tăng TNDN Thu nhập doanh nghiệp BHXH Bảo hiểm xã hội BHYT Bảo hiểm y tế CPBH Chi phí bán hàng CPQLDN Chi phí quản lý doanh nghiệp FASB Financial Accounting Standards Board Hội đồng chuẩn mực kế toán tài chính của Mỹ IASB International Accounting Standards Board Hội đồng chuẩn mực kế toán quốc tế IAS International Accounting Standards Chuẩn mực kế toán quốc tế IFRS International Financial Reporting Standards Chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế VAS Vietnamese Accounting Standards Chuẩn mực kế toán Việt Nam R&D Research and development Nghiên cứu và phát triển ESOP Employee Stock Ownership Plan Kế hoạch phát hành cổ phiếu theo chương trình lựa chọn cho người lao động viii DANH MỤC BẢNG BIỂU, SƠ ĐỒ Bảng 2.1: Các công ty dược phẩm niêm yết ở Việt Nam.2: Tỷ trọng thị phần của ngành dược Việt Nam .3: Quy mô kinh doanh các công ty dược phẩm niêm yết ở Việt Nam.4: Sơ đồ tiêu thụ sản phẩm theo phương thức tiêu thụ trực tiếp .5: Sơ đồ tiêu thụ sản phẩm gián tiếp thông qua các chi nhánh .6: Sơ đồ tổ chức bộ máy quản lý công ty .7: Sơ đồ tổ chức kế toán theo hình thức tập trung .8: Sơ đồ tổ chức kế toán theo hình thức phân tán .9: Bảng phân loại doanh thu theo nội dung hoạt động năm 2020 .10: Bảng phân loại doanh thu theo nguồn gốc hàng tồn kho năm 2020 .11: Phân loại doanh thu theo sản phẩm của CTCP Dược Hậu Giang .12: Trình tự khái quát kế toán doanh thu với phương thức bán hàng trực tiếp tại Công ty cổ phần Dược phẩm Hà Tây .13: Trình tự khái quát quá trình bán hàng thông qua hệ thống các chi nhánh tại Công ty cổ phần Dược phẩm Hà Tây .14: Bảng phân loại chi phí theo mục đích, công dụng kinh tế của .15: Bảng phân loại chi phí theo nội dung, tính chất kinh tế năm 2020 .16: Bảng theo dõi và tổng hợp chi phí theo phòng ban nghiên cứu và phát triển của Công ty cổ phần Dược phẩm Hậu Giang .17: Sơ đồ mô hình nghiên cứu .18: Các thang đo và biến quan sát.

Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu Ngành dược phẩm Việt Nam là một ngành kinh tế có vai trò quan trọng trong nền kinh tế quốc dân và có ý nghĩa xã hội rất to lớn. Trong những năm gần đây, khi khủng hoảng toàn cầu và dịch bệnh kéo theo sự đi xuống của nhiều ngành sản xuất kinh doanh, ngành dược phẩm vẫn có sự tăng trưởng cao, với tỉ lệ trung bình khoảng 18,8%/năm giai đoạn 2009-20141, khoảng 13,8%/năm trong giai đoạn 5 năm 2015 – 20192, và chỉ chậm lại giai đoạn 2020-2021 do tác động của dịch bệnh Covid19. Nhân tố chính tác động đến xu hướng này do bản thân dược phẩm là sản phẩm thiết yếu không thể thay thế, cùng với sự nhận thức về chăm sóc sức khỏe của người dân được nâng cao. Vì vậy, khi mức sống cải thiện và việc tiếp cận với các mặt hàng dược phẩm dễ dàng, đồng thời nhu cầu ngày càng cao của người dân đã tạo điều kiện thuận lợi cho ngành dược phát triển.

Tỉ lệ đóng góp của ngành cho GDP cả nước cũng tăng qua các năm và được dự báo tiếp tục giữ xu hướng này trong vòng 5 năm tới với sản lượng tiêu thụ thuốc tăng lên khoảng 16,1 tỷ USD vào năm 20263. Bên cạnh những kết quả tăng trưởng đáng ghi nhận, ngành dược Việt Nam vẫn còn tồn tại những vấn đề hạn chế ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của ngành. Tỷ lệ nhập khẩu dược phẩm còn ở mức cao, chiếm đến hơn 50% tổng nhu cầu của người tiêu dùng nội địa, đặc biệt phân khúc giá trị cao. Trong khi đó, dù có tiềm năng lớn về quy mô sản xuất và thị trường tiêu thụ, dược phẩm sản xuất trong nước của các công ty dược phẩm Việt Nam chỉ chiếm được khoảng 45% thị trường, kim ngạch xuất khẩu còn rất thấp.

Một trong những nguyên nhân ảnh hưởng quan trọng đến sức cạnh tranh của các công ty dược phẩm Việt Nam chính là hệ thống và phương thức tiêu thụ dược phẩm còn yếu về trình độ và công nghệ quản lý, thiếu sự liên kết thông tin. Tiêu thụ dược phẩm là khâu cuối cùng, trực tiếp quyết định đến 1 Báo cáo ngành dược phẩm của FPTS (2017). 2 Báo cáo ngành dược phẩm của BSC (2020). 3 Báo cáo nghiên cứu thị trường của IBM (2021).

2 kết quả sản xuất kinh doanh, công tác tiêu thụ sản phẩm tốt sẽ đảm bảo thu hồi vốn nhanh, tăng vòng quay của vốn, tạo điều kiện để quá trình sản xuất kinh doanh được tiến hành ổn định, mặt khác doanh thu từ tiêu thụ sản phẩm tạo nguồn tích lũy để đầu tư tái sản xuất mở rộng. Để ngành dược Việt Nam chiếm được thế chủ động, giảm sự tác động bởi dược phẩm nước ngoài, yêu cầu cải tiến, nâng cao trình độ của hệ thống công cụ quản lý nói chung, hệ thống kế toán nói riêng trong công tác tiêu thụ sản phẩm ở các công ty dược phẩm Việt Nam là vô cùng cấp thiết. Trong những năm qua, hệ thống kế toán Việt Nam đã được xây dựng và hoàn thiện cho phù hợp với sự phát triển của nền kinh tế thị trường. Năm 2014, Thông tư 200/2014/TT/BTC ra đời đã tạo ra những thay đổi đáng kể trong công tác kế toán của các doanh nghiệp Việt Nam.

Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu đáng ghi nhận vẫn còn tồn tại nhiều khác biệt và chưa phù hợp với các thông lệ và Chuẩn mực kế toán quốc tế. Những hạn chế này ảnh hưởng không nhỏ đến kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh cũng như hiệu quả của công tác quản lý trong các doanh nghiệp nói chung và doanh nghiệp dược phẩm nói riêng. Kế toán doanh thu, chi phí và xác định kết quả kinh doanh trong doanh nghiệp là nội dung đòi hỏi có tính cập nhật cao, nhằm phù hợp với sự phát triển đa dạng của các phương thức sản xuất hiện đại và các công cụ phát sinh phức tạp.