Nghiên Cứu Hợp Chất Có Hoạt Tính Sinh Học Trong Thân Rễ Cây Ngải Tiên Bousigon

Luận văn thạc sĩ phân tích góp phần nghiên cứu các hợp chất có hoạt tính sinh học trong thân rễ cây ngải tiên bousigon, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả

• Tác giả: Đỗ Thị Hiền
• Người hướng dẫn: PGS. Văn Ngọc Hướng
• Trường học: Trường Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Hóa Hữu Cơ
• Đề tài: Nghiên Cứu Các Hợp Chất Có Hoạt Tính Sinh Học Trong Thân Rễ Cây Ngải Tiên Bousigon
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ Khoa Học
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Khái quát về chi Hedychium
• 1.2. Đặc điểm thực vật học
• 1.3. Thành phần hóa học của chi Hedychium
• 1.3.1. Tecpenoid và tinh dầu chi Hedychium
• 1.3.2. Sesquiterpenoid và diterpenoid
• 1.3.3. Các hợp chất Steroids
• 1.3.4. Các hợp chất có hoạt tính sinh học trong chi Hedychium
• 1.4. Tác dụng của các loài thuộc chi Hedychium
• 1.4.1. Tác dụng của tinh dầu
• 1.4.2. Tác dụng của các chất được chiết từ thân rễ
• 1.5. Tình hình nghiên cứu về chi Hedychium tại Việt Nam
• 1.6. Tổng quan về cây ngải tiên bousigon
• 1.6.1. Một số đặc điểm thực vật
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỀ TÀI, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VÀ THỰC NGHIỆM
• 2.1. Đề tài, mục tiêu và nhiệm vụ
• 2.2. Mục tiêu của đề tài
• 2.3. Nhiệm vụ của đề tài. Các phương tiện nghiên cứu
• 2.4. Thiết bị nghiên cứu
• 2.5. Mẫu thực vật và phương pháp xử lí
• 2.6. Điều chế tinh dầu thân rễ ngải tiên bousigon
• 2.7. Phân tích và nhận biết các thành phần của tinh dầu thân rễ ngải tiên bousigon
• 2.8. Chiết các hợp chất có hoạt tính sinh học trong thân rễ ngải tiên bousigon
• 2.9. Thử hoạt tính kháng vi sinh vật kiểm định (Antimicrobial activity)
• 2.10. Khảo sát các cặn chiết bằng sắc ký lớp mỏng (SKLM)
• 2.11. Phân lập và xác định cấu trúc phân tử của các chất trong các cặn chiết. Các hằng số vật lí và các số liệu phổ của các chất thu được
• 2.12. Khảo sát hoạt tính gây độc tế bào của các hợp chất phân lập được
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Đối tượng và đề tài nghiên cứu
• 3.2. Nghiên cứu tinh dầu của thân rễ cây ngải tiên bousigon
• 3.2.1. Điều chế tinh dầu
• 3.2.2. Phân tích và nhận biết các thành phần của tinh dầu
• 3.3. Nghiên cứu các hợp chất có hoạt tính sinh học trong thân rễ cây ngải tiên bousigon
• 3.3.1. Chiết chọn lọc các chất có hoạt tính sinh học trong thân rễ ngải tiên bousigon
• 3.3.2. Khảo sát hoạt tính kháng vi sinh vật kiểm định của các cặn chiết của thân rễ ngải tiên bousigon
• 3.3.3. Phân lập các hợp chất trong cặn chiết H và C của thân rễ ngải tiên bousigon
• 3.3.4. Khảo sát các cặn chiết H và C bằng SKLM. Phân lập các chất tinh khiết trong các cặn chiết C và H. Xác định cấu trúc phân tử của các chất phân lập được
• 3.3.5. Xác định cấu tạo phân tử của hợp chất HB3
• 3.3.6. Xác định cấu trúc phân tử của hợp chất HB5
• 3.3.7. Xác định cấu trúc phân tử HB7
• 3.3.8. Khảo sát hoạt tính chống ung thư của hợp chất HB5 phân lập được từ thân rễ ngải tiên bousigon
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Hợp Chất Sinh Học Ngải Tiên Bousigon

Nước ta, với khí hậu nhiệt đới gió mùa, sở hữu hệ thực vật phong phú, đặc biệt là các loại cây có tinh dầu và cây thuốc. Thống kê sơ bộ cho thấy có hơn 600 loài cây có tinh dầu, nhưng phần lớn chưa được nghiên cứu đầy đủ. Hệ thực vật đa dạng là nguồn tài nguyên quý giá, liên quan trực tiếp đến đời sống con người. Nghiên cứu hóa học các hợp chất thiên nhiên và hoạt tính sinh học của cây thuốc có ý nghĩa khoa học và thực tiễn. Việc nghiên cứu các hợp chất sinh học trong cây thuốc dân tộc không chỉ hấp dẫn về mặt khoa học mà còn góp phần sử dụng cây thuốc hiệu quả và chính xác hơn. Họ gừng (Zingiberaceae) là một họ thực vật gần gũi với đời sống nhân dân Việt Nam. Nhu cầu sử dụng các sản phẩm từ cây họ gừng làm thuốc và hương liệu ngày càng tăng. Chi Ngải (Hedychium) thuộc họ gừng, chưa được nghiên cứu rộng rãi ở Việt Nam, nhưng lại rất hấp dẫn với các nhà nghiên cứu trên thế giới bởi hương thơm của hoa và các hợp chất có hoạt tính sinh học thú vị thuộc dãy các γ-lacton diterpen α, β không no. Các hợp chất này có hoạt tính chống ung thư, chống viêm mạnh mẽ, thu hút sự quan tâm đặc biệt của giới khoa học. Đề tài nghiên cứu về hợp chất sinh học trong thân rễ cây ngải tiên bousigon (Hedychium bousigonianum Pierre ex Gagn) được chọn với định hướng như vậy.

1.1. Giới Thiệu Chi Hedychium Ngải Tiên và Đặc Điểm

Chi Ngải (Hedychium) thuộc họ gừng (Zingiberaceae), bao gồm các cây lâu năm, chiều cao khoảng 120 – 180 cm. Chi này còn được gọi là chi của những cây hoa loa kèn gừng, thân thảo, thân rễ mập và phân nhánh. Nguồn gốc từ vùng nhiệt đới Châu Á và dãy Himalaya. Các loài có hoa đẹp, rực rỡ và hương thơm. Tại Nam Á, có hơn 80 loài, trong đó Ấn Độ có 41 loài, 17 loài đặc hữu. Theo cuốn ―Cây cỏ Việt Nam‖ của Phạm Hoàng Hộ, Việt Nam có 12 loài, phân bố từ Bắc chí Nam. Các loài Ngải Tiên khác nhau có đặc điểm hình thái và phân bố khác nhau.

1.2. Tổng Quan Về Cây Ngải Tiên Bousigon Hedychium bousigonianum

Ngải tiên Bousigon (Hedychium bousigonianum Pierre ex Gagn) là một loài thân cỏ, cao 1-1,2 m. Căn hành to 6 – 7 mm. Lá có phiến thon hẹp, nhọn, dài 30 – 50 cm, rộng 7 cm, không lông. Gié thưa, dài 20 cm; lá hoa có lông, dài 2,5 cm; hoa to, vàng; tiểu nhụy lép hẹp, dài 4cm; môi xoan, chẻ đến ½; noãn sào có lông. Thường mọc trong rừng ở Đà Lạt. Nghiên cứu về loài cây này còn hạn chế, đặc biệt về thành phần hóa học và hoạt tính sinh học.

II. Thách Thức Nghiên Cứu Hợp Chất Sinh Học Ngải Tiên Bousigon

Mặc dù chi Hedychium nói chung và cây Ngải Tiên Bousigon nói riêng có tiềm năng lớn về dược liệu, nhưng việc nghiên cứu còn gặp nhiều thách thức. Thứ nhất, thông tin về thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của Ngải Tiên Bousigon còn rất hạn chế. Thứ hai, việc phân lập và xác định cấu trúc các hợp chất sinh học trong cây đòi hỏi kỹ thuật hiện đại và tốn kém. Thứ ba, việc đánh giá tác dụng dược lý và độc tính của các hợp chất cần tiến hành các thử nghiệm in vitro và in vivo phức tạp. Cuối cùng, việc bảo tồn và phát triển nguồn dược liệu Ngải Tiên Bousigon cần có các biện pháp quản lý và khai thác bền vững.

2.1. Thiếu Dữ Liệu Về Thành Phần Hóa Học và Hoạt Tính Sinh Học

So với các loài Hedychium khác, thông tin về thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của Ngải Tiên Bousigon còn rất ít. Điều này gây khó khăn cho việc định hướng nghiên cứu và phát triển các sản phẩm dược liệu tiềm năng. Cần có các nghiên cứu chuyên sâu để xác định các hợp chất sinh học có giá trị và đánh giá tác dụng dược lý của chúng.

2.2. Khó Khăn Trong Phân Lập và Xác Định Cấu Trúc Hợp Chất

Việc phân lập và xác định cấu trúc các hợp chất sinh học trong Ngải Tiên Bousigon đòi hỏi các kỹ thuật hiện đại như sắc ký (sắc ký lớp mỏng - SKLM), khối phổ (EI-MS, ESI-MS), cộng hưởng từ hạt nhân (1H-NMR, 13C-NMR, DEPT, HMBC, HSQC). Các kỹ thuật này đòi hỏi trang thiết bị đắt tiền và đội ngũ chuyên gia có trình độ cao. Quá trình này cũng tốn nhiều thời gian và công sức.

2.3. Đánh Giá Tác Dụng Dược Lý và Độc Tính Của Hợp Chất

Sau khi phân lập và xác định cấu trúc, cần đánh giá tác dụng dược lý (ví dụ: kháng khuẩn, chống viêm, chống ung thư) và độc tính của các hợp chất sinh học. Việc này đòi hỏi các thử nghiệm in vitro (trên tế bào) và in vivo (trên động vật). Các thử nghiệm này cần được thực hiện theo các quy trình chuẩn và tuân thủ các quy định về an toàn sinh học.

III. Phương Pháp Chiết Xuất Hợp Chất Sinh Học Từ Thân Rễ

Nghiên cứu hợp chất sinh học trong thân rễ cây Ngải Tiên Bousigon đòi hỏi quy trình chiết xuất và phân tích tỉ mỉ. Đầu tiên, thân rễ được thu hái, làm sạch và sấy khô. Sau đó, sử dụng các dung môi khác nhau (ví dụ: hexane, dichloromethane, ethyl acetate, methanol) để chiết xuất các hợp chất theo độ phân cực tăng dần. Các cặn chiết được khảo sát bằng sắc ký lớp mỏng (SKLM) để đánh giá thành phần. Các cặn chiết có hoạt tính sinh học tiềm năng được phân lập bằng các phương pháp sắc ký khác nhau để thu được các chất tinh khiết. Cấu trúc của các chất tinh khiết được xác định bằng các phương pháp phổ nghiệm (NMR, MS).

3.1. Quy Trình Chiết Xuất Chọn Lọc Hợp Chất Sinh Học

Quy trình chiết xuất chọn lọc là yếu tố then chốt để thu được các hợp chất sinh học có giá trị. Việc lựa chọn dung môi phù hợp và điều kiện chiết xuất tối ưu (ví dụ: nhiệt độ, thời gian, tỷ lệ dung môi/mẫu) ảnh hưởng lớn đến hiệu suất và độ tinh khiết của các chất chiết. Sử dụng quy trình chiết xuất phân đoạn với các dung môi có độ phân cực khác nhau giúp phân tách sơ bộ các hợp chất theo nhóm chức năng.

3.2. Phân Tích Sơ Bộ Bằng Sắc Ký Lớp Mỏng SKLM

Sắc ký lớp mỏng (SKLM) là phương pháp đơn giản, nhanh chóng và hiệu quả để khảo sát thành phần của các cặn chiết. SKLM cho phép đánh giá số lượng các hợp chất có trong mẫu, độ phân cực của chúng và sự có mặt của các hợp chất tương tự. Kết quả SKLM giúp định hướng cho quá trình phân lập tiếp theo.

3.3. Phân Lập Hợp Chất Tinh Khiết Bằng Sắc Ký Cột

Sắc ký cột là phương pháp quan trọng để phân lập các hợp chất tinh khiết từ các cặn chiết phức tạp. Có nhiều loại vật liệu nhồi cột khác nhau (ví dụ: silica gel, RP-18) và các hệ dung môi khác nhau có thể được sử dụng để tách các hợp chất dựa trên độ phân cực, kích thước hoặc ái lực đặc biệt. Quá trình phân lập đòi hỏi sự kiên nhẫn và kinh nghiệm để tối ưu hóa các điều kiện sắc ký.

IV. Xác Định Cấu Trúc Hợp Chất Bằng Phương Pháp Phổ Nghiệm

Sau khi phân lập được các chất tinh khiết, việc xác định cấu trúc là bước quan trọng để hiểu rõ về tính chất và hoạt tính sinh học của chúng. Các phương pháp phổ nghiệm như NMR (1H-NMR, 13C-NMR, DEPT, HMBC, HSQC) và MS (EI-MS, ESI-MS) cung cấp thông tin chi tiết về cấu trúc phân tử, bao gồm các liên kết, nhóm chức và khối lượng phân tử. Việc giải đoán phổ đòi hỏi kiến thức chuyên sâu về hóa học hữu cơ và kinh nghiệm.

4.1. Phổ Cộng Hưởng Từ Hạt Nhân NMR và Ứng Dụng

Phổ cộng hưởng từ hạt nhân (NMR) là phương pháp mạnh mẽ để xác định cấu trúc phân tử. 1H-NMR cung cấp thông tin về số lượng và môi trường hóa học của các proton trong phân tử. 13C-NMR cung cấp thông tin về số lượng và môi trường hóa học của các carbon trong phân tử. Các thí nghiệm NMR hai chiều (ví dụ: COSY, HSQC, HMBC) cung cấp thông tin về sự tương quan giữa các nguyên tử trong phân tử, giúp xác định cấu trúc một cách chính xác.

4.2. Phổ Khối Lượng MS và Vai Trò Trong Nghiên Cứu

Phổ khối lượng (MS) cung cấp thông tin về khối lượng phân tử của các hợp chất. Các kỹ thuật ion hóa khác nhau (ví dụ: EI, ESI) tạo ra các ion phân tử hoặc các mảnh ion đặc trưng, giúp xác định cấu trúc và thành phần nguyên tố của các hợp chất. MS đặc biệt hữu ích cho việc xác định các hợp chất mới hoặc các hợp chất có cấu trúc phức tạp.

V. Hoạt Tính Sinh Học và Ứng Dụng Tiềm Năng Của Ngải Tiên

Nghiên cứu về hoạt tính sinh học của các hợp chất từ Ngải Tiên Bousigon mở ra nhiều ứng dụng tiềm năng trong y học và nông nghiệp. Các hợp chất có thể có tác dụng dược lý như kháng khuẩn, chống viêm, chống ung thư, hoặc có thể được sử dụng làm thuốc trừ sâu sinh học. Tuy nhiên, cần có các nghiên cứu sâu hơn để đánh giá hiệu quả và an toàn của các hợp chất này trước khi đưa vào sử dụng.

5.1. Khảo Sát Hoạt Tính Kháng Khuẩn và Chống Viêm

Hoạt tính kháng khuẩn và chống viêm là hai trong số những tác dụng dược lý quan trọng của các hợp chất từ thực vật. Các thử nghiệm in vitro có thể được sử dụng để đánh giá khả năng ức chế sự phát triển của vi khuẩn và khả năng giảm viêm của các hợp chất. Các hợp chất có hoạt tính cao có thể được phát triển thành các loại thuốc mới để điều trị các bệnh nhiễm trùng và viêm nhiễm.

5.2. Nghiên Cứu Hoạt Tính Chống Ung Thư Tiềm Năng

Một số hợp chất từ chi Hedychium đã được chứng minh là có hoạt tính chống ung thư trong các nghiên cứu in vitro và in vivo. Các hợp chất này có thể ức chế sự phát triển của tế bào ung thư, gây ra quá trình chết tế bào theo chương trình (apoptosis) hoặc ngăn chặn sự di căn của tế bào ung thư. Nghiên cứu sâu hơn về hoạt tính chống ung thư của các hợp chất từ Ngải Tiên Bousigon có thể dẫn đến việc phát triển các loại thuốc mới để điều trị ung thư.

VI. Kết Luận và Hướng Nghiên Cứu Phát Triển Hợp Chất Ngải Tiên

Nghiên cứu về hợp chất sinh học trong thân rễ cây Ngải Tiên Bousigon là một lĩnh vực đầy tiềm năng. Việc phân lập và xác định cấu trúc các hợp chất mới, đánh giá hoạt tính sinh học và tác dụng dược lý của chúng sẽ góp phần làm phong phú thêm nguồn dược liệu tự nhiên của Việt Nam. Cần có sự đầu tư và hợp tác giữa các nhà khoa học, các doanh nghiệp dược phẩm và các cơ quan quản lý để khai thác và phát triển bền vững nguồn dược liệu quý giá này.

6.1. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Dược Liệu Bản Địa

Nghiên cứu dược liệu bản địa có vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị của các nguồn tài nguyên thiên nhiên. Việc tìm kiếm và phát triển các loại thuốc mới từ dược liệu bản địa có thể giúp giảm sự phụ thuộc vào thuốc nhập khẩu và góp phần nâng cao sức khỏe cộng đồng.

6.2. Hợp Tác và Đầu Tư Cho Nghiên Cứu Phát Triển

Để khai thác và phát triển bền vững nguồn dược liệu Ngải Tiên Bousigon, cần có sự hợp tác chặt chẽ giữa các nhà khoa học, các doanh nghiệp dược phẩm và các cơ quan quản lý. Cần có sự đầu tư thích đáng cho các nghiên cứu cơ bản và ứng dụng, cũng như cho việc xây dựng các quy trình sản xuất và kiểm soát chất lượng thuốc từ dược liệu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

LỜI MỞ ĐẦU Nƣớc ta nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa nên hệ thực vật vô cùng đa dạng và phong phú đặc biệt là cây có tinh dầu và cây làm thuốc. Theo thống kê bƣớc đầu, nƣớc ta có hơn 600 loài cây có tinh dầu, nhƣng phần lớn chƣa đƣợc nghiên cứu đầy đủ, hệ thống và triệt để. Hệ thực vật phong phú và đa dạng của mỗi vùng, mỗi quốc gia đƣợc xem là một trong những nguồn tài nguyên quí giá, có quan hệ trực tiếp tới đời sống con ngƣời. Hóa học các hợp chất thiên nhiên với vai trò nghiên cứu thành phần hóa học và tìm hiểu hoạt tính sinh học của cây thuốc mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn.

Việc nghiên cứu các hợp chất có hoạt tính sinh học trong cây thuốc dân tộc là vấn đề không những hấp dẫn về khoa học mà còn đóng góp cho việc sử dụng cây thuốc có hiệu quả hơn, chính xác hơn. Góp phần phong phú cho hệ thực vật Việt Nam, lại rất gần gũi với đời sống nhân dân phải kể đến họ gừng (Zingiberaceae). Nhu cầu sử dụng các sản phẩm từ các cây họ gừng làm thuốc và hƣơng liệu trên thế giới và trong nƣớc ngày càng tăng. Các nghiên cứu về các cây họ gừng đến nay là rất nhiều nhƣng nó luôn là điều hấp dẫn với các nhà nghiên cứu.

Trong họ gừng có một chi mà ở Việt Nam chƣa đƣợc nghiên cứu rộng rãi đó là chi ngải Hedychium. Trong khi đó thế giới với rất nhiều các nghiên cứu báo cáo rằng đây là một chi rất hấp dẫn bởi hƣơng thơm của hoa và những hợp chất có hoạt tính sinh học thú vị thuộc dãy các  - lacton diterpen ,  không no. Đây là những hợp chất có hoạt tính chống ung thƣ, chống viêm rất mạnh đang đƣợc các nhà khoa học thế giới quan tâm một cách đặc biệt. Với định hƣớng nhƣ vậy chúng tôi đã chọn đề tài: “ Góp phần nghiên cứu các hợp chất có hoạt tính sinh học trong thân rễ cây ngải tiên bousigon (Hedychium bousigonianum Pierre ex Gagn) ” 1 z CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN 1.

Khái quát về chi Hedychium 1.1 Đặc điểm thực vật học Hedychium (chi ngải) là một chi thuộc họ gừng (Zingiberaceae) gồm những cây lâu năm phổ biến với chiều cao khi phát triển khoảng 120 – 180 cm. Chi này thƣờng đƣợc gọi với cái tên là chi của những cây hoa loa kèn gừng và chi của các loại cây thân thảo, thân rễ mập và phân nhánh. Chi này có nguồn gốc từ những vùng đất nhiệt đới ở Châu Á và dãy Himalaya. Các loài của chi này thƣờng có hoa rất đẹp, rực rỡ và hấp dẫn bởi mùi hƣơng.

Tại Nam Á, chi Hedychium đã có hơn 80 loài. Các nghiên cứu gần đây báo cáo có 41 loài ở Ấn Độ, trong đó có 17 loài đặc hữu của Ấn Độ [29]. Ba loài mới của chi Hedychium từ Thái Lan mới đƣợc nhận dạng và phân lập năm 1995 là H.[30] Theo cuốn ―Cây cỏ Việt Nam‖ của Phạm Hoàng Hộ thì ở Việt Nam chi Hedychium có 12 loài, phân bố ở hầu hết các tỉnh từ Bắc chí Nam [4] 1) Hedychium coronarium Koen. Thƣờng gọi là ngải tiên.

Địa thực vật: Dạng giống gừng, lá thơm, phiến to, không lông, mép cao 2-3 cm. Phát hoa ở chót thân, có nhiều lá hoa xanh, hoa trắng rất thơm. Đài là ống dài; vành có 3 tai hẹp, dài; tiểu nhụy lép dạng cánh hoa to; 1 tiểu nhụy thụ; môi to, 2 thùy. Nang cao 2,5 cm; mảnh vàng; hột đỏ.

Phân bố ở Lào Cai, Đà Lạt, Hà Giang. 2) Hedychium coronarium var. Gọi là ngải tiên vàng vàng. Cành ngắn, có sợi; thân cao đến 2m, đáy đo đỏ.

Lá có phiến thon dài, mặt trên láng, mặt dƣới có lông; mép cao 3-4 cm. Phát hoa hơi thông; đài có ống có lông; vành có ống dài đến 10 cm; phiến vàng lợt; môi có bớt vàng sẫm. Hoa thơm ngọt, màu vàng. 3) Hedychium coronarium var.

Gọi là ngải tiên vàng. 2 z Thân cỏ cao, cành ngắn; thân đo đỏ ở dƣới. Lá có phiến thon, chót có đuôi dài 4- 6 cm; mép cao đến 5cm. Phát hoa hình bắp cao đến 15cm, lá hoa có lông ở chót, mang 3 – 4 hoa; hoa vàng; ống vành dài 5 cm, môi to, chẻ ở chót.

4) Hedychium bousigonianum Pierre ex Gagn. Gọi là Ngải tiên Bousigon. Thân cỏ, cao 1-1,2 m. Căn hành to 6 – 7 mm.

Lá có phiến thon hẹp, nhọn, dài 30 – 50 cm, rộng 7 cm, không lông. Gié thƣa, dài 20 cm; lá hoa có lông, dài 2,5 cm; hoa to, vàng; tiểu nhụy lép hẹp, dài 4cm; môi xoan, chẻ đến ½; noãn sào có lông. Thƣờng mọc trong rừng ở Đà Lạt. 5) Hedychium coccineum Hamilt.

Địa thực vật: cao 1,5 – 2m. Lá có phiến dài 25 – 50 cm, rộng 3- 5 cm, đáy tà, có khi hình tim; mép cao 1- 2,5 cm; hoa đỏ; đài dài 3 cm, cánh hoa 3 cm; môi 2 thùy, noãn sao có lông. Thƣờng mọc ở những nơi đất ẩm lầy, vùng núi cao. 6) Hedychium ellipticum Sm.

, Ngải tiên bầu dục. Lá có phiến bầu dục, to 20 – 40 x 10-15 cm, mỏng, có điểm trong; mép nâu, cao 1 cm; bẹ không lông. Phát hoa nghiên, dày, to 12x3-4 cm; lá hoa không lông, cao 3 cm; hoa trắng, cao 8 cm; vành có lông nhung; noãn sào có lông. Mọc ở những nơi triền núi.

7) Hedychium gardnerianum Roscoe. Ngải tiên Gardner. Kanili Ginger, Ginger Lily Địa thực vật: Cao đến 1 m, dạng nhƣ gừng. Lá có phiến bầu dục, không cuống; mép cao.

Phát hoa đứng cao; lá hoa xanh, 2x1 cm; đài là 2 vảy; hoa vàng bua; ống hoa dài 5-6 cm; cánh hoa hẹp, dài 3 cm, rộng 3 – 4 mm; tiểu nhụy lép dẹp, vàng tƣơi; môi vàng chanh, xoan có 2 thùy; tiểu nhụy thụ màu cam đậm, chi tía, chứa nuốm ở giữa, lục; noãn sào không lông. Thích hợp với đất cầm thủy: Đà Lạt. 8) Hedychium forresti Diels var. Ngải tiên lá hoa rộng.

Địa thực vật: cao 1,2 m, thơm. Lá có phiến thon nhọn, to 40 x 10 cm; mép cao 2,5 – 3 cm; bẹ không lông. Phát hoa cao 15 cm; lá hoa dài 3 -4 cm; hoa vàng tƣơi; môi tam giác, có 2 thùy xoan thon, sống ở những nơi cao 1500 m. Ngải tiên Poilane 3 z Địa thực vật : Thân cỏ cao 1,3 m.

Lá có phiến thon he ̣p nho ̣n , to 40x12 cm; mép cao 1 – 1,5 cm, ria nâu. Phát hoa dài 12 cm; lá hoa to 4-5 x 2- 3 cm, hoa thanh, thơm dịu; ống vành dài đến 10 cm. Cánh hoa trắng hay ngà. Phân bố ở Bảo Lô ̣c.

10) Hedychium stenopetalum Lodd. Ngải tiên Cánh hoa hẹp Địa thực vật: cao hơn 1 m, lá có phiến to , đến 60x10 cm, mặt trên không lông,mă ̣t dƣới có lông dài , nằm; mép mỏng, cao 1-2 cm, phát hoa chót thân , to, dài đến 35 cm có lá hoa to, gắn thẳng góc vào trục ; hoa trắ ng hoa thơm ngào ngạt ; cánh hoa hẹp ; bao phấn dài 7 mm, môi bầu dục , có 2 thùy, noãn sào có lông phún. Thƣờng mọc ở Quảng Trị vào tháng 6. 11) Hedychium villosum Wall.

Ngải tiên lông Địa thực vật cao 1,5 m. Lá có phiế n tròn dài , thon hẹp; mép cao 2-3cm. Phát hoa dài 10 – 15 cm, dày; lá hoa có lông nhung, nâu hoe, dài 2- 2,5 cm, rộng 1 cm; lá hoa phụ ngắn hơn , hoa trắ ng , ống đài 2 cm; ống vành dài 4 cm cánh hoa và tiểu nhụy lép dài 3 cm; môi hẹp, thùy sâu; tiểu nhụy cao 4,5 cm bao phấ n không dài. Có ở Đèo Btian 12) Hedychium yunnanensis Gagn., Ngải tiên Vân nam Địa thực vật: Lá có phiến thon, to 30x8 -13 cm; mép mỏng,cao 3-6 cm, nâu.

Phát hoa dài 20 cm, thƣa; lá hoa nhỏ, không lông; hoa trắng hay vàng, thơm; ống đài không lông; ống vành 2 cm, cánh hoa và tiểu nhụy lép hẹp, dài 2 cm; chỉ tiểu nhụy dài 5,5 cm, bao phấn cam; môi hình tam giác hẹp, chẻ hai. Phân bố ở Đà Lạt. Thành phần hóa học của chi Hedychium 1.Tecpenoid và tinh dầu của chi Hedychium: Trong thiên nhiên có các loại hợp chất : Terpenoit, Steroit, Flavonoit, ancaloit, cacbohidrat, lipit, protit… Nhƣng không phải loài thực vật nào cũng có chứa đủ các loại trên mà tùy loài thực vật mà hợp chất này là chủ yếu mà lại không có loại hợp chất kia. Trong mỗi loại thực vật, các bộ phận khác nhau cũng có thành phần hóa học khác nhau.

Đối với các loài thuộc chi Ngải (Hedychium) đều có đặc điểm chung là các bộ phận thân rễ và hoa có mùi thơm đặc biệt. Vì vậy ngƣời ta chú 4 z ý trƣớc tiên là các chất dễ bay hơi, các chất có mùi, đó chính là thành phần của tinh dầu hai bộ phận này. Tinh dầu là hỗn hợp của các chất thu đƣợc bằng chƣng cất lôi cuốn hơi nƣớc, vì vậy chúng là các chất không phân cực hay kém phân cực, không tan trong nƣớc hay kém tan trong nƣớc. Vì nhiệt độ sôi thấp nên dễ bay hơi, có mùi, và thành phần chủ yếu là Hemiterpen (C5), monoterpen (C10), sesquiterpen (C15), điterpen(C20)… và các dẫn xuất oxi của chúng.

Tinh dầu của cây ngải chủ yếu nằm trong hoa và thân rễ. Tinh dầu hoa có mùi thơm đặc biệt, êm dịu, quý phái nên có giá trị cao và đƣợc quan tâm trƣớc tiên. Bằng phƣơng pháp phân tích không gian đầu (headspace) thành phần mùi của hoa do Matsumoto và cộng sự thực hiện trên máy GC / MS và GC cho thấy có đến 175 hợp chất đƣợc xác định, trong đó có linalool, methyl benzonate; cis- jasmone, eugenol, (E) isoeugenol, lacton Jasmin, methyl epi-jasmonate, indole, nitriles và oximes đã đóng góp lớn cho hƣơng thơm của hoa [14]. Thành phần của tinh dầu không những phụ thuộc vào loài, vào bộ phận mà còn phụ thuộc vào phƣơng pháp điều chế nữa.

Quả vậy, khi nghiên cứu tinh dầu của một số loài thuộc chi Ngải H. spicatum, Sushil Joshi và các cộng sự đã chỉ ra các kết quả nhƣ sau [13]: Tinh dầu của H.coronarium chứa trans-meta- metha-2,8-diene (25,2%), linalool (21,7%), - tecpineol (10,9%), Terpin-4-ol (4,1%), - pinen (4,0%), - terpinene (3,6%), và camphene (3,1%), tổng đóng góp 83,1% đƣợc xác định trong tinh dầu thân rễ. ellipticum chứa hơn 30 hợp chất, trong đó có 28 thành phần đóng góp chiếm 97,8% tổng hàm lƣợng tinh dầu, hợp chất chính là 1,8 -cineole (33,0%), sabinene (22,2%), Terpin-4-ol (14,3%), -terpinene (5,3%), và -caryophyllene (5,6%). Trong tinh dầu thân rễ của H.

aurantiacum, Terpin-4-ol (24,8%) đã đƣợc xác định là thành phần quan trọng duy nhất, cùng với para-cymene (8,2%), bornyl 5 z acetate (7,6%), borneol (3,3%), -pinen ( 3,1%), - pinen (2,8%), -tecpineol (2,4%), germacrene D (2,1%), và sabinene (2. Trong tinh dầu thân rễ của H.