Tổng quan luận án

Công trình khoa học được khảo sát có tiêu đề Hồi chỉ zéro trong hội thoại qua một số truyện ngắn và tiểu thuyết tiêu biểu Việt Nam từ 1986 đến 2000, do nghiên cứu sinh Đào Thị Luyến thực hiện tại Học viện Khoa học Xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, chuyên ngành Ngôn ngữ học (mã số 9229020), dưới sự hướng dẫn khoa học của tập thể gồm PGS.TS. Phạm Văn Tình và TS. Nguyễn Thị Tố Ninh, bảo vệ năm 2023.

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, tác giả chỉ ra rằng việc nghiên cứu ngữ nghĩa trong hoạt động giao tiếp và sự chuyển hướng từ ngữ pháp văn bản sang phân tích diễn ngôn là bước phát triển của ngôn ngữ học hiện đại. Diễn ngôn văn chương là sản phẩm của hoạt động giao tiếp xã hội, trong đó các phương tiện quy chiếu, đặc biệt là hồi chỉ, được sử dụng với tần số cao. Trong thực tế hành chức, các phương tiện ngôn ngữ dùng trong phép liên kết quy chiếu thường khiếm diện trên câu chữ tạo ra các ô trống ngữ pháp, tức đại từ zéro hoặc lược tố zéro. Trước đây, hiện tượng này chủ yếu được nhắc đến như một phương thức liên kết văn bản đơn thuần (phép tỉnh lược, phép thế bằng zéro) ở mức độ khái quát. Luận án đặt ra yêu cầu khảo cứu chuyên biệt và có hệ thống hiện tượng hồi chỉ zéro trong hội thoại như một phát ngôn độc lập, đồng thời gắn với việc phân tích cách tổ chức ngôn ngữ nghệ thuật của văn xuôi Việt Nam giai đoạn Đổi mới (1986–2000).

Mục đích nghiên cứu của luận án là phân loại, miêu tả đặc điểm của các loại hồi chỉ zéro, đồng thời chỉ ra giá trị của các loại hồi chỉ zéro khi được nhìn nhận dưới ánh sáng của các siêu chức năng ngôn ngữ trong phân tích diễn ngôn. Để đạt được mục đích trên, luận án xác định ba nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

  1. Tổng quan tình hình nghiên cứu về hồi chỉ và hồi chỉ zéro trên thế giới và ở Việt Nam; trình bày hệ thống cơ sở lý thuyết liên quan đến hồi chỉ zéro trong hội thoại hoặc diễn ngôn (lý thuyết phân tích diễn ngôn, liên kết, mạch lạc, quy chiếu, ba siêu chức năng ngôn ngữ và hệ thống lý thuyết về phép tỉnh lược).
  2. Phân loại, miêu tả các loại hồi chỉ zéro trong các truyện ngắn và tiểu thuyết tiêu biểu Việt Nam từ 1986 đến 2000; phân tích ngữ liệu để tìm ra cơ chế tạo lập của phép tỉnh lược sinh ra hồi chỉ zéro.
  3. Ứng dụng lý thuyết về siêu chức năng ngôn ngữ để chỉ ra giá trị của hồi chỉ zéro trong hội thoại.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là hồi chỉ zéro trong hội thoại/diễn ngôn qua các truyện ngắn và tiểu thuyết tiêu biểu giai đoạn 1986–2000. Phạm vi nghiên cứu được giới hạn ở giá trị liên kết, giá trị ngữ nghĩa và giá trị ngữ dụng của hồi chỉ zéro khi tương đương với các thành phần câu trong ngữ cảnh giao tiếp của các nhân vật văn học thuộc các tác phẩm giai đoạn này.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan lịch sử nghiên cứu cho thấy hiện tượng hồi chỉ và hồi chỉ zéro đã được tiếp cận qua nhiều giai đoạn và trường phái khác nhau:

Trên thế giới, khái niệm hồi chỉ được manh nha từ thời cổ đại Hy Lạp với tên gọi Latin là "paraphrasis". F. de Saussure đặt nền móng tiếp cận qua sự đối lập giữa ngôn ngữ và lời nói. Các tác giả J. Lyons (1995) và George Yule (1997) công nhận các biến thể câu tỉnh lược. Gillian Brown và George Yule (1983/1991, bản dịch tiếng Việt của Trần Thuần năm 2002) xác định hồi chỉ là phép liên kết quy chiếu nội hướng với tần suất sử dụng cao hơn ngoại chỉ. Gast và Koning (2008) so sánh phương tiện hồi chỉ giữa tiếng Anh và tiếng Đức, phân tích các đại từ nhân xưng như những biểu thức hồi chỉ mang tính ngữ dụng. M.A.K. Halliday và R. Hasan (1976) trong Cohesion in English và Halliday trong Dẫn luận ngữ pháp chức năng (bản dịch của Hoàng Văn Vân) xác định tỉnh lược là một dạng của phép thế (thế bằng zéro), gắn liền với việc bỏ trống thành phần mang thông tin đã biết. I.R. Gal’perin (1987, bản dịch của Hoàng Lộc) tiếp cận văn bản qua tính chỉnh thể trên câu, coi sự hồi cố là phương tiện liên kết dựa trên thông tin đã qua. O. Moskalskaja (1981, bản dịch của Trần Ngọc Thêm) xem hiện tượng rút gọn là cơ sở nén thông tin trong khối liên hiệp các câu. Về cấu trúc hội thoại, J. Sinclair và M. Coulthard (1975) đề xuất mô hình tương tác năm bậc. S.C. Levinson (1983/1991) và S. Dik (1981) phát triển các khía cạnh ngữ dụng và tiêu điểm thông tin của phát ngôn.

Tại Việt Nam, các tác giả Diệp Quang Ban, Cao Xuân Hạo, Trần Ngọc Thêm, Nguyễn Minh Thuyết, Nguyễn Văn Hiệp, Nguyễn Văn Lộc, Nguyễn Chí Hòa, Phan Mậu Cảnh, Nguyễn Thiện Giáp, Phạm Văn Tình, Nguyễn Thị Lương, Nguyễn Hòa, Bùi Minh Toán, Trần Kim Phượng và Đỗ Hữu Châu đã tiếp cận hiện tượng này theo hai xu hướng chính:

  • Xu hướng thứ nhất phân tích cấu trúc ngữ pháp câu tách rời ngữ cảnh (tiêu biểu gồm Nguyễn Kim Thản, Hoàng Trọng Phiến, Nguyễn Minh Thuyết), xếp phát ngôn thiếu thành phần vào các loại câu rút gọn, câu đơn phần, câu danh xưng hoặc câu đặc biệt.
  • Xu hướng thứ hai xem xét phát ngôn tỉnh lược trong toàn bộ chuỗi phát ngôn và ngữ cảnh giao tiếp. Diệp Quang Ban chia tỉnh lược thành tỉnh lược danh từ, động từ và mệnh đề, coi tỉnh lược là thế bằng zéro. Cao Xuân Hạo tiếp cận theo ngữ pháp chức năng với cấu trúc thông báo đề – thuyết, trong đó phần đề có thể bị lược bỏ lâm thời. Trần Ngọc Thêm chia thành tỉnh lược mạnh (lược bỏ thành phần nòng cốt) và tỉnh lược yếu (lược bỏ thành phần phụ). Đỗ Hữu Châu xem hồi chỉ zéro là phương thức liên kết tỉnh lược dựa vào ngữ cảnh và cấu trúc hội thoại. Phạm Văn Tình nghiên cứu chuyên sâu về ngữ trực thuộc tỉnh lược từ văn bản đến hội thoại qua các công trình từ năm 1988 đến 2006, làm rõ mối quan hệ đối ứng giữa chủ ngôn và lược ngôn, tiền tố và lược tố, cũng như cấu trúc giả định của câu tỉnh lược. Một số luận án tiến sĩ liên quan gồm công trình của Dương Xuân Quang về biến thể cú pháp câu đơn, Nguyễn Tú Quyên về sở chỉ và đồng sở chỉ, Nguyễn Nhân Ái về liên kết hồi chỉ trên bình diện dụng học, và Phạm Văn Thấu về cấu trúc liên kết của cặp thoại.

Vị trí của luận án: Tác giả chỉ ra rằng các công trình trước đây chủ yếu dừng lại ở việc xem tỉnh lược hoặc hồi chỉ zéro như một phương thức liên kết văn bản nói chung hoặc dựa trên đặc tính ngữ pháp biến hình của tiếng Anh (như quan điểm của Halliday), chưa thực sự phù hợp trọn vẹn với ngôn ngữ đơn lập như tiếng Việt. Luận án lựa chọn giải quyết khoảng trống này bằng cách khảo sát chuyên biệt hồi chỉ zéro trong cấu trúc hội thoại (lấy cặp thoại làm đơn vị cơ sở), xác lập hệ thống phân loại cụ thể và đánh giá giá trị của chúng dưới ánh sáng của ba siêu chức năng ngôn ngữ trên nguồn ngữ liệu văn xuôi Việt Nam giai đoạn 1986–2000.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Về cơ sở lý thuyết, luận án xây dựng trên bốn trụ cột chính:

  1. Lý thuyết phân tích diễn ngôn và phân tích hội thoại: Diễn ngôn được xác định theo quan điểm của Nguyễn Hòa là sự kiện hoặc quá trình giao tiếp hoàn chỉnh, thống nhất, có mục đích và được sử dụng trong hoàn cảnh xã hội cụ thể. Cấu trúc hội thoại được tiếp thu theo trường phái phân tích hội thoại Anh và các tổng kết của Đỗ Hữu Châu, bao gồm năm bậc: cuộc thoại, đoạn thoại, cặp thoại, tham thoại và hành vi ngôn ngữ. Trong đó, cặp thoại (gồm lượt lời dẫn nhập và lượt lời hồi đáp) được lựa chọn làm đơn vị cơ sở để phân tích hồi chỉ zéro vì thỏa mãn đầy đủ các điều kiện về tương tác trực tiếp mặt đối mặt, có sự lặp lại của các thành tố ngôn ngữ và cho phép lược tố xuất hiện.
  2. Lý thuyết ba siêu chức năng ngôn ngữ của M.A.K. Halliday: Gồm siêu chức năng kinh nghiệm (experiential metafunction, tương ứng với trường diễn ngôn - field), siêu chức năng liên nhân (interpersonal metafunction, tương ứng với không khí diễn ngôn - tenor), và siêu chức năng văn bản (textual metafunction, tương ứng với cách thức diễn ngôn - mode).
  3. Lý thuyết về phép tỉnh lược và liên kết diễn ngôn: Luận án kế thừa cách phân loại tỉnh lược mạnh và tỉnh lược yếu, cùng bốn kiểu cấu trúc nòng cốt của Trần Ngọc Thêm (nòng cốt đặc trưng, nòng cốt quan hệ, nòng cốt tồn tại, nòng cốt qua lại); đồng thời vận dụng quan điểm của Phạm Văn Tình về quan hệ đối ứng giữa chủ ngôn (chứa tiền tố) và kết ngôn/lược ngôn (chứa lược tố), các tỷ lệ tương ứng (1:1, 1:n, n:1) và cấu trúc giả định của câu tỉnh lược.
  4. Khái niệm hồi chỉ zéro: Luận án định nghĩa hồi chỉ zéro là phương thức liên kết diễn ngôn (văn bản) thể hiện bằng việc sử dụng lược tố zéro (ký hiệu Ø) ở kết ngôn làm thay đổi cấu trúc và nội dung của phát ngôn này.

Về phương pháp nghiên cứu, tác giả kết hợp các phương pháp định tính và định lượng:

  • Phương pháp miêu tả ngôn ngữ: Khảo sát, phân tích đặc điểm chức năng, cấu trúc và quan hệ giữa tiền tố và lược tố zéro.
  • Phương pháp phân tích diễn ngôn: Làm rõ giá trị ngữ nghĩa, dụng học và liên kết của hồi chỉ zéro trong chuỗi tương tác hội thoại.
  • Phương pháp suy luận: Xác định các nét nghĩa hàm ẩn, chiến lược giao tiếp khi xuất hiện lược tố zéro.
  • Phương pháp mô hình hóa cấu trúc: Mô hình hóa cấu trúc ngữ pháp của các phát ngôn chứa hồi chỉ zéro.
  • Thủ pháp thống kê, phân loại: Thu thập, đo đếm số lượng, tỷ lệ xuất hiện của từng loại lược tố và quy về các nhóm chức năng cụ thể.

Nguồn ngữ liệu khảo sát gồm 14 đơn vị tác phẩm (tiểu thuyết và tuyển tập truyện ngắn) tiêu biểu giai đoạn 1986–2000:

STT Thể loại Tác giả / Người tuyển chọn Tác phẩm khảo sát Năm xuất bản
1 Tiểu thuyết Chu Lai Ăn mày dĩ vãng 1991
2 Tiểu thuyết Ma Văn Kháng Đám cưới không có giấy giá thú 1989
3 Tiểu thuyết Nguyễn Khắc Trường Mảnh đất lắm người nhiều ma 1988
4 Tiểu thuyết Bảo Ninh Nỗi buồn chiến tranh 1990
5 Tiểu thuyết Lê Lựu Thời xa vắng 1986
6 Truyện ngắn Đoàn Ánh Dương (tuyển chọn) Truyện ngắn đặc sắc Việt Nam từ 1986 đến nay 2015
7 Truyện ngắn Nguyễn Minh Châu Mẹ con chị Hằng 1999
8 Truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp Tình yêu, tội ác và trừng phạt 2013
9 Truyện ngắn Nhiều tác giả Truyện ngắn hay 2000 2000
10 Truyện ngắn Nguyễn Khải Tuyển tập truyện ngắn Nguyễn Khải 1999
11 Truyện ngắn Tuần báo Văn nghệ Truyện ngắn hay 1997 1998
12 Truyện ngắn Hoàng Duệ Thụ (tuyển chọn) Truyện ngắn trẻ tuyển chọn 1999
13 Truyện ngắn Ma Văn Kháng Cỏ dại 2003
14 Truyện ngắn Tạp chí Văn nghệ Quân đội Truyện ngắn dự thi 1996 chọn lọc 1997

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lí luận

Chương 1 hệ thống hóa lịch sử nghiên cứu về hồi chỉ và hồi chỉ zéro trên thế giới và tại Việt Nam, đồng thời xây dựng khung lý thuyết nền tảng cho luận án. Tác giả phân tích tiến trình từ ngữ pháp văn bản đến phân tích diễn ngôn và phân tích hội thoại. Phân tích hội thoại làm rõ bản chất tương tác giữa người phát tin (SP1) và người nhận tin (SP2). Trong các bậc cấu trúc hội thoại, cặp thoại và tham thoại là môi trường trực tiếp cho sự xuất hiện của các lược tố zéro.

Chương này trình bày cơ chế tạo lập hồi chỉ zéro dựa trên mối quan hệ giữa câu chủ ngôn và kết ngôn (ngữ trực thuộc). Luận án phân tích sự phụ thuộc của hồi chỉ zéro vào ngữ cảnh rộng (toàn bộ tác phẩm, hoàn cảnh văn hóa - xã hội) và ngữ cảnh hẹp (các phát ngôn đi trước trực tiếp). Cấu trúc giả định của phát ngôn chứa hồi chỉ zéro được người tiếp nhận khôi phục thông qua sự suy luận cú pháp và ngữ nghĩa, dựa trên tiền tố ở chủ ngôn. Tác giả cũng tổng hợp hệ thống phương thức liên kết qua Bảng 1.1 (hệ thống liên kết của Trần Ngọc Thêm) và Bảng 1.2 (hệ thống liên kết của Halliday & Hasan), xác định hồi chỉ zéro thuộc phương thức liên kết tỉnh lược quy chiếu.

Chương 2: Các loại hồi chỉ zéro trong hội thoại qua một số truyện ngắn và tiểu thuyết tiêu biểu Việt Nam từ 1986 đến 2000

Chương 2 tập trung phân loại và miêu tả đặc điểm cấu trúc, ngữ nghĩa của các loại hồi chỉ zéro xuất hiện trong ngữ liệu khảo sát. Kết quả thống kê được thể hiện qua các bảng số liệu: Bảng 2.1 (Số lượng và tỉ lệ hồi chỉ zéro trong hội thoại), Bảng 2.2 (Số lượng và tỉ lệ hồi chỉ zéro đơn), Bảng 2.3 (Số lượng và tỉ lệ hồi chỉ zéro tương đương chủ ngữ), Bảng 2.4 (Số lượng và tỉ lệ hồi chỉ zéro phức), và Bảng 2.5 (Số lượng và tỉ lệ hồi chỉ zéro là sự im lặng). Luận án xác lập ba nhóm loại hình chính:

  1. Hồi chỉ zéro đơn: Là trường hợp phát ngôn khiếm diện một thành phần ngữ pháp duy nhất. Nhóm này bao gồm:
  • Hồi chỉ zéro tương đương với chủ ngữ: Chiếm số lượng và tỷ lệ lớn nhất trong ngữ liệu khảo sát. Do chủ thể của hành động hoặc đối tượng bàn luận đã được xác định ở câu chủ ngôn hoặc hiển lộ trong ngữ cảnh hội thoại, vị trí chủ ngữ bị lược bỏ để đưa vị ngữ (chứa thông tin mới) lên đầu phát ngôn.
  • Hồi chỉ zéro tương đương với vị ngữ (hoặc thành tố của vị ngữ): Thường xuất hiện trong các phản hồi ngắn, phát ngôn xác nhận hoặc trả lời câu hỏi lựa chọn, nơi động từ hoặc cụm vị từ đã được nêu ở lượt lời trước.

  1. Hồi chỉ zéro phức: Là trường hợp phát ngôn khiếm diện đồng thời nhiều thành phần câu (chủ ngữ và vị ngữ, hoặc thành phần nòng cốt kết hợp với các thành phần phụ như bổ ngữ, trạng ngữ). Lược tố zéro phức tạo ra những phát ngôn cực tiểu (tương đương từ ngữ đơn lẻ như thán từ, danh từ chỉ sự vật, trạng từ), đòi hỏi người tiếp nhận phải dựa vào toàn bộ khung cấu trúc của câu chủ ngôn để phục hồi đầy đủ nghĩa thông báo.

  2. Hồi chỉ zéro là sự im lặng: Luận án xác định sự im lặng trong lượt lời hội đáp của cặp thoại là một biến thể đặc biệt của hồi chỉ zéro. Khi người nghe tiếp nhận lời trao nhưng không đáp lại bằng âm thanh ngôn từ, khoảng trống ngữ âm này vẫn mang giá trị thông báo và liên kết ngữ nghĩa với phát ngôn trước. Tác giả phân loại sự im lặng thành bốn nhóm chức năng biểu đạt:

  • Im lặng thể hiện trạng thái cảm xúc của nhân vật giao tiếp (xúc động, bàng hoàng, đau đớn, lúng túng).
  • Im lặng thể hiện sự phê phán đối với đối ngôn hoặc sự việc được đề cập.
  • Im lặng thể hiện sự khinh bỉ, coi thường đối tượng tham gia giao tiếp.
  • Im lặng thể hiện sự phản đối hoặc bất hợp tác trong cuộc thoại.

Chương 3: Giá trị của hồi chỉ zéro trong hội thoại qua một số truyện ngắn và tiểu thuyết tiêu biểu Việt Nam từ 1986 đến 2000

Chương 3 vận dụng lý thuyết ngữ pháp chức năng hệ thống của Halliday để làm rõ giá trị của hồi chỉ zéro trên ba bình diện siêu chức năng:

  1. Siêu chức năng kinh nghiệm: Hồi chỉ zéro phản ánh phương thức tổ chức kinh nghiệm thực tại của các nhân vật. Sự lược bỏ các tham thể (chủ yếu là hành thể) giúp:
  • Tạo tính ngắn gọn, cô đọng cho phát ngôn trong hội thoại đời thường.
  • Tránh việc lặp lại từ ngữ gây nặng nề, làm đa dạng hóa cấu trúc diễn ngôn văn học.
  • Duy trì đề tài hội thoại xuyên suốt các lượt lời mà không làm gián đoạn dòng thông tin.
  • Phát triển đề tài hội thoại mới dựa trên các tiêu điểm vị ngữ hoặc bổ ngữ còn lại.
  • Tạo tính logic và chặt chẽ giữa các phát ngôn trao và đáp.
  1. Siêu chức năng liên nhân: Hồi chỉ zéro tham gia thiết lập và điều chỉnh mối quan hệ tương tác giữa các nhân vật giao tiếp:
  • Thể hiện thông tin cũ (phần tin đã biết, không mang trọng tâm thông báo) qua việc khiếm diện hình thức, giúp người nghe tập trung vào thông tin mới.
  • Tiêu điểm hóa thông tin trong phát ngôn, đưa các thành phần chứa nội dung trọng tâm (thuyết, hành động, kết quả) lên vị trí nổi bật.
  • Chuyển tải các nội dung thông tin ngầm ẩn và hàm ý hội thoại.
  • Thể hiện tính cách, vị thế xã hội và tâm lý của các kiểu nhân vật (như tính cách dứt khoát, ngạo mạn, nhẫn nhục hoặc xuồng xã).
  • Tương tác với quy tắc cộng tác hội thoại của H.P. Grice (tuân thủ hoặc cố ý vi phạm các phương châm về lượng, chất, quan hệ, cách thức để tạo hàm ngôn) và quy tắc lịch sự trong giao tiếp.
  1. Siêu chức năng văn bản: Hồi chỉ zéro đóng vai trò cấu trúc hóa diễn ngôn nghệ thuật:
  • Thể hiện phương thức tổ chức ngôn ngữ tác phẩm của các nhà văn giai đoạn Đổi mới, đưa ngôn ngữ văn xuôi tiệm cận với cấu trúc khẩu ngữ tự nhiên sinh động.
  • Thể hiện giọng điệu trần thuật mang tính cá thể hóa của từng tác giả (như chất giọng chiến trường thô ráp của Chu Lai, chất thế sự đa tầng của Ma Văn Kháng, nhịp điệu dồn dập, sắc lạnh của Nguyễn Huy Thiệp, hoặc sự trầm mặc của Bảo Ninh).

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận, luận án đóng góp vào việc cụ thể hóa lý thuyết phân tích diễn ngôn và ngữ pháp chức năng hệ thống trong nghiên cứu tiếng Việt. Luận án làm rõ giá trị liên kết, giá trị ngữ nghĩa và giá trị ngữ dụng của hồi chỉ zéro trong phân tích hội thoại. Công trình chỉ ra cơ chế tổ chức phát ngôn có ô trống ngữ pháp dưới sự chi phối của ba siêu chức năng ngôn ngữ, bổ sung vào hệ thống lý luận về ngữ trực thuộc tỉnh lược trong ngôn ngữ học tiếng Việt.

Về mặt thực tiễn, luận án cung cấp hệ thống ngữ liệu thực chứng có phân loại và thống kê tần số về hiện tượng hồi chỉ zéro trong các tác phẩm văn xuôi tiêu biểu từ năm 1986 đến năm 2000. Kết quả nghiên cứu là tài liệu tham khảo cho việc phân tích diễn ngôn văn chương, đồng thời đề xuất hướng tiếp cận và phương pháp giảng dạy, phân tích tác phẩm văn học trong nhà trường từ góc độ ngôn ngữ học chức năng và tổ chức diễn ngôn.

Về mặt kiến nghị, tác giả đề xuất áp dụng đường hướng phân tích diễn ngôn và ngữ pháp chức năng vào việc giảng dạy tiếng Việt và phân tích văn bản nghệ thuật trong chương trình giáo dục phổ thông và đại học, thay vì chỉ giới hạn ở việc phân tích các thành phần cú pháp câu cô lập theo ngữ pháp truyền thống.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án: Luận án giới hạn phạm vi khảo sát ở nguồn ngữ liệu văn xuôi (truyện ngắn và tiểu thuyết) của một số tác giả tiêu biểu trong giai đoạn 1986–2000. Do đặc thù của thể loại tự sự, hội thoại trong tác phẩm văn học là sản phẩm sáng tạo nghệ thuật của nhà văn dựa trên hiện thực, nên chưa bao quát toàn bộ các biến thể của hồi chỉ zéro trong hội thoại đời thường tự nhiên. Luận án cũng chưa khảo sát mở rộng sang các thể loại giàu tính thoại khác như kịch bản văn học hoặc các văn bản đa phương thức.

Hướng nghiên cứu tiếp:

  • Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang hội thoại khẩu ngữ tự nhiên trong giao tiếp xã hội hàng ngày để so sánh sự tương đồng và khác biệt giữa hội thoại nghệ thuật và hội thoại thực tế.
  • Khảo sát hiện tượng hồi chỉ zéro trong các thể loại văn bản khác như kịch bản sân khấu, kịch bản điện ảnh, hoặc diễn ngôn báo chí và truyền thông.
  • Tiếp tục theo dõi và nghiên cứu sự biến đổi của phương thức hồi chỉ zéro trong văn xuôi Việt Nam giai đoạn sau năm 2000 đến nay.

Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị tham khảo đối với nhiều đối tượng nghiên cứu và giảng dạy:

  • Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Ngôn ngữ học, Ngữ dụng học, Việt ngữ học: Luận án cung cấp khung lý thuyết hoàn chỉnh về phân tích diễn ngôn, liên kết hội thoại và phương pháp xử lý các hiện tượng tỉnh lược/hồi chỉ zéro.
  • Đối với giảng viên và giáo viên Ngữ văn: Chương 2 và Chương 3 là nguồn tư liệu thực hành trực tiếp, gợi mở phương pháp hướng dẫn học sinh tiếp cận tác phẩm văn học thông qua cấu trúc hội thoại, hành vi ngôn ngữ của nhân vật và giọng điệu tác giả.
  • Đối với các nhà nghiên cứu văn học: Luận án cung cấp các minh chứng ngôn ngữ học định lượng và định tính để làm sáng tỏ phong cách nghệ thuật của các nhà văn tiêu biểu giai đoạn Đổi mới như Chu Lai, Ma Văn Kháng, Nguyễn Huy Thiệp, Bảo Ninh.

Câu hỏi thường gặp

  1. Hồi chỉ zéro trong hội thoại được luận án định nghĩa như thế nào?
    Trả lời: Luận án định nghĩa hồi chỉ zéro là phương thức liên kết diễn ngôn (văn bản) thể hiện bằng việc sử dụng lược tố zéro (ký hiệu Ø) ở kết ngôn làm thay đổi cấu trúc và nội dung của phát ngôn này. Lược tố zéro có chức năng quy chiếu ngược về yếu tố tiền đề (tiền tố) xuất hiện ở câu chủ ngôn đứng trước nhờ vào ngữ cảnh giao tiếp.

  2. Vì sao luận án lại chọn "cặp thoại" làm đơn vị cơ sở để phân tích hồi chỉ zéro thay vì câu đơn lẻ hoặc toàn bộ cuộc thoại?
    Trả lời: Cặp thoại là đơn vị lưỡng thoại nhỏ nhất gồm hai lượt lời tương tác trực tiếp (trao và đáp). Tại đây có sự tiếp xúc mặt đối mặt, có yếu tố lặp lại ngữ nghĩa và có sự xuất hiện của câu chủ ngôn và kết ngôn, đáp ứng đầy đủ điều kiện ngôn cảnh cần và đủ để lược tố xuất hiện mà không gây đứt gãy mạch thông tin. Các đơn vị lớn hơn như đoạn thoại hay cuộc thoại đóng vai trò là ngữ cảnh rộng hỗ trợ giải mã.

  3. Hồi chỉ zéro trong hội thoại qua ngữ liệu văn xuôi 1986–2000 được phân loại thành những dạng nào?
    Trả lời: Luận án phân loại thành ba nhóm chính:

  • Hồi chỉ zéro đơn (khiếm diện một thành phần: tương đương chủ ngữ hoặc tương đương vị ngữ).
  • Hồi chỉ zéro phức (khiếm diện đồng thời nhiều thành phần nòng cốt và thành phần phụ).
  • Hồi chỉ zéro là sự im lặng trong lượt lời hội đáp (gồm im lặng thể hiện cảm xúc, im lặng phê phán, im lặng khinh bỉ/coi thường, và im lặng phản đối).

  1. Dựa trên cơ sở nào luận án xác định "sự im lặng" là một dạng hồi chỉ zéro?
    Trả lời: Trong cấu trúc cặp thoại, khi lượt lời dẫn nhập đòi hỏi một phản hồi nhưng nhân vật tiếp nhận không phát ra âm thanh ngôn từ, sự im lặng đó tạo thành một vị trí khiếm diện hình thức trong cấu trúc hội thoại. Tuy nhiên, khoảng trống này vẫn mang nội dung thông báo, vẫn quy chiếu vào phát ngôn trước và được người đọc/người nghe giải mã thông qua ngữ cảnh để nhận diện thái độ, cảm xúc hoặc phản ứng của nhân vật.

  2. Ba siêu chức năng của ngôn ngữ được ứng dụng để làm rõ giá trị gì của hồi chỉ zéro?
    Trả lời: Luận án ứng dụng lý thuyết của Halliday để làm rõ: siêu chức năng kinh nghiệm (tạo tính ngắn gọn, tránh lặp từ, duy trì và phát triển đề tài, bảo đảm logic hội thoại); siêu chức năng liên nhân (phân bổ cấu trúc tin cũ/mới, tiêu điểm hóa thông tin, thể hiện hàm ý, bộc lộ tính cách nhân vật và tương tác với quy tắc cộng tác, quy tắc lịch sự); và siêu chức năng văn bản (tổ chức ngôn ngữ tác phẩm và khắc họa giọng điệu trần thuật của tác giả).

Kết luận

Luận án Hồi chỉ zéro trong hội thoại qua một số truyện ngắn và tiểu thuyết tiêu biểu Việt Nam từ 1986 đến 2000 của tác giả Đào Thị Luyến là công trình nghiên cứu chuyên sâu thuộc chuyên ngành Ngôn ngữ học, kết hợp liên ngành giữa phân tích diễn ngôn, ngữ pháp văn bản và ngữ pháp chức năng hệ thống. Công trình đã phân loại toàn diện các biến thể của hồi chỉ zéro (đơn, phức và sự im lặng) và chứng minh vai trò của chúng trong việc chuyển tải thông tin, duy trì liên kết và định hình phong cách nghệ thuật văn xuôi giai đoạn Đổi mới. Kết quả nghiên cứu đóng góp cơ sở lý luận cho việc nghiên cứu câu tỉnh lược trong tiếng Việt và mở ra hướng ứng dụng thiết thực trong việc phân tích, giảng dạy tác phẩm văn chương trong nhà trường.