Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu
Trong lịch sử y dược học trước thế kỷ XX, hoạt động tìm kiếm và phát triển thuốc chủ yếu diễn ra theo phương thức thử nghiệm và sai sót (trial and error) trên các nguồn nguyên liệu tự nhiên như vỏ cây, rễ, lá và quả thực vật nhằm làm giảm các triệu chứng lâm sàng. Trong quá trình tích lũy kinh nghiệm trị liệu, nhiều học thuyết đã được hình thành để giải thích mối quan hệ giữa tự nhiên và sức khỏe con người, nổi bật là Học thuyết Dấu hiệu (The Doctrine of Signatures - DOS). Học thuyết này giữ vai trò quan trọng trong tư duy khoa học và y học từ thế kỷ XVI đến thời kỳ cận đại, dựa trên tiền đề rằng các đặc tính hình thái bên ngoài của sinh vật phản ánh công dụng chữa bệnh tương ứng với các cơ quan trên cơ thể con người.
Khóa luận tốt nghiệp ngành Dược học của tác giả Lê Diễm Quỳnh thực hiện nghiên cứu này nhằm hệ thống hóa lại các giá trị lý luận và thực tiễn của Học thuyết Dấu hiệu, qua đó đánh giá vai trò của học thuyết dưới lăng kính y dược học hiện đại. Tác giả xác định ba mục tiêu nghiên cứu cụ thể:
- Tìm hiểu về nguồn gốc ra đời của Học thuyết Dấu hiệu.
- Tìm hiểu về đặc điểm và vai trò của Học thuyết Dấu hiệu.
- Khảo sát một số ứng dụng của Học thuyết Dấu hiệu trong nghiên cứu y học và dược học được áp dụng vào cuộc sống.
Đối tượng nghiên cứu của khóa luận là toàn bộ các tài liệu, công trình nghiên cứu về Học thuyết Dấu hiệu trong lịch sử y dược thế giới, bao gồm cả các bài báo thừa nhận và không thừa nhận học thuyết này. Phạm vi dữ liệu được thu thập từ tháng 09/2020 trở về trước. Thời gian tiến hành nghiên cứu khóa luận kéo dài từ tháng 02/2022 đến tháng 06/2022 tại Trường Đại học Y Dược, Đại học Quốc gia Hà Nội.
Cơ sở lý thuyết và phương pháp
Khung lý thuyết nền tảng của khóa luận dựa trên định nghĩa cổ điển về Học thuyết Dấu hiệu: mọi loài thực vật có đặc tính y học hữu ích đều mang dấu ấn hình thái bên ngoài (hình dáng, màu sắc, cấu trúc, mùi vị, môi trường sinh trưởng) tương tự như cơ quan hoặc triệu chứng bệnh mà nó có khả năng điều trị. Học thuyết phản ánh thế giới quan tiền hiện đại, gắn liền với nguyên lý triết học similia similibus curatur (lấy cái giống nhau để chữa trị cho nhau) do Paracelsus cổ vũ, đối lập với nguyên lý contraria contrariis curantur (các mặt đối lập chữa khỏi bởi các mặt đối lập) của Galen.
Khóa luận sử dụng phương pháp nghiên cứu tổng quan hệ thống tài liệu (systematic literature review) với quy trình thu thập và phân tích dữ liệu cụ thể:
- Nguồn dữ liệu: Cơ sở dữ liệu y sinh học quốc tế PubMed và ClinicalTrials.gov.
- Chiến lược tìm kiếm: Xây dựng danh mục từ khóa dựa trên hệ thống tiêu đề y khoa MeSH (Medical Subject Headings), bao gồm các từ khóa:
doctrine of signatures, medicinal substances, medicinal plant selection, medicinal plants, signatures. Qua tra cứu trường MeSH, từ khóa medicinal plants xác định được 15 từ đồng nghĩa (như Medicinal Plant, Plant, Medicinal, Pharmaceutical Plants, Healing Plants). Các từ khóa được kết hợp bằng toán tử logic "OR" và "AND" trong chế độ tìm kiếm nâng cao (Advanced Search), mang lại kết quả sơ bộ gồm 29.581 bài báo khoa học xuất bản trong giai đoạn 2000–2022.
- Tiêu chuẩn lựa chọn: (1) Các nghiên cứu khảo sát Học thuyết Dấu hiệu trong y học cận đại và hiện đại; (2) Đối tượng nghiên cứu trực tiếp là Học thuyết Dấu hiệu; (3) Nghiên cứu có hoặc không có kết quả thực nghiệm đi kèm.
- Tiêu chuẩn loại trừ: (1) Báo cáo tóm tắt hội nghị, hội thảo; (2) Bài báo không viết bằng tiếng Anh.
- Quy trình tổng hợp và sàng lọc: Tiến hành qua 4 bước: (1) Nhập dữ liệu vào phần mềm quản lý tài liệu Zotero và loại bỏ bài trùng lặp (trùng tên tác giả, năm công bố, tiêu đề); (2) Sàng lọc sơ bộ qua tiêu đề và phần tóm tắt (abstract); (3) Đọc toàn văn (fulltext) để thẩm định mức độ phù hợp; (4) Chiết xuất dữ liệu chính thức. Quá trình lựa chọn được tiến hành độc lập bởi hai người nghiên cứu, các điểm bất đồng được giải quyết thông qua thảo luận đồng thuận.
- Đánh giá chất lượng nghiên cứu: Sử dụng hệ số ảnh hưởng (Impact Factor - IF) của các tạp chí chuyên ngành xuất bản bài báo để thẩm định độ tin cậy và giá trị khoa học của nguồn tài liệu.
Nội dung chính theo từng chương
Đặt vấn đề, Khái niệm và Lịch sử ra đời và phát triển (Chương I)
Tác giả phân tích toàn diện tiến trình hình thành của Học thuyết Dấu hiệu từ thời cổ đại đến hiện đại:
- Thời kỳ cổ đại: Dấu vết của học thuyết xuất hiện trong các ghi chép của Pliny the Elder (Natural History) và Pedanius Dioscorides (De Materia Medica). Dù Dioscorides ghi nhận việc dùng cây cỏ có hình thái tương đồng (như loài Scorpius hình đuôi bọ cạp trị bọ cạp cắn), ông không xem đây là nguyên lý khoa học tiên quyết mà chỉ ghi chép kinh nghiệm dân gian. Ngược lại, Galen theo đuổi thuyết cân bằng dịch thể và nguyên lý đối lập, bác bỏ việc áp dụng dấu hiệu hình thái.
- Thời kỳ Phục hưng (thế kỷ XVI–XVII): Đây là giai đoạn cực thịnh của học thuyết. Paracelsus chính thức thúc đẩy học thuyết thành hệ thống triết học y học thực nghiệm, cho rằng Đấng Tạo hóa đã đặt các dấu hiệu bên ngoài vào thực vật để chỉ dẫn công dụng trị bệnh. Các môn đồ và học giả tiếp nối như Nicolas Monardes (quảng bá thảo dược Tân Thế giới), Giambattista Della Porta (Phytognomonica), Oswald Crollius (De Signaturis Internis Rerum, 1669), Jakob Böhme (Signatura Rerum, 1621), Nicholas Culpeper (The English Physitian, 1652) và William Cole (Art of Simpling) đã phát triển chi tiết các diễn giải hình thái và liên kết chiêm tinh học.
- Làn sóng phản biện: Bắt đầu từ giữa thế kỷ XVI, các nhà khoa học như Rembert Dodoens (1583) và John Ray đã thách thức tính khoa học của học thuyết, chỉ ra tính bất định, thiếu căn cứ và sự phụ thuộc vào trí tưởng tượng chủ quan.
- Dấu ấn trong văn học: Học thuyết xuất hiện trong các tác phẩm văn học kinh điển như Paradise Lost của John Milton (nhắc đến cây Eyebright chữa mắt), Ulysses của James Joyce, và hình tượng cây Khoai ma (Mandrake - Mandragora officinarum) trong loạt truyện Harry Potter của J.K. Rowling. Cây Khoai ma với phần rễ phân nhánh giống hình người đã dẫn đến hàng loạt truyền thuyết huyền bí thời Trung cổ, từng là căn cứ trong phiên tòa xét xử dị giáo đối với nữ anh hùng Jeanne d'Arc vào năm 1431 trước khi được khoa học làm rõ chứa các alkaloid gây ảo giác.
- Đặc điểm phân loại dấu hiệu: Tác giả hệ thống hóa 5 nhóm đặc điểm nhận diện:
- Màu sắc: Liên hệ màu hoa/lá với bệnh lý hoặc trung tâm năng lượng (hoa oải hương Lavandula spp. với luân xa và hệ thần kinh; hoa/rễ màu đỏ bổ máu; màu vàng trị bệnh gan).
- Hình dạng: Rễ, thân, lá mô phỏng bộ phận cơ thể (cây thông Pinus strobus giống hệ hô hấp; quả óc chó Juglans regia giống bộ não; nhân sâm giống người).
- Kết cấu: Bề mặt lông, gai, nhựa (lá thảo bản bông vàng Verbascum thapsus mềm như niêm mạc phế nang, dùng trị hen suyễn, long đờm).
- Hương thơm: Tinh dầu bay hơi tác động khứu giác và thần kinh (bạc hà Mentha piperita thanh nhiệt, làm dịu đau bụng).
- Địa điểm sinh trưởng: Môi trường sống chỉ thị tác tính (nha đam Aloe barbadensis miller mọc vùng khô hạn tích trữ gel làm mát, dịu vết bỏng; cây liễu mọc nơi ẩm ướt trị sốt và thấp khớp).
- Vai trò thực tế: Tác giả khẳng định bản chất cốt lõi của Học thuyết Dấu hiệu không phải là phương thức phát hiện dược tính tiên nghiệm mà là một công cụ hỗ trợ ghi nhớ (mnemonic device) hiệu quả trong các nền văn hóa truyền khẩu tiền kim loại.
Đối tượng và phương pháp nghiên cứu (Chương II)
Chương này trình bày chi tiết thiết kế nghiên cứu tổng quan tài liệu. Tác giả cụ thể hóa cấu trúc tìm kiếm từ khóa MeSH, chỉ ra sự hạn chế của các kết quả trả về khi tìm cụm từ đơn lẻ như doctrine of signatures (không có kết quả đồng nghĩa trong MeSH) so với tính hiệu quả của chuỗi từ khóa medicinal plants. Quy trình lựa chọn 4 bước qua phần mềm Zotero giúp kiểm soát độ trùng lặp và phân loại bài báo khoa học theo tiêu chuẩn lựa chọn/loại trừ nghiêm ngặt. Hệ số IF được sử dụng như công cụ định lượng chất lượng nguồn tài liệu y văn từ hệ thống PubMed và ClinicalTrials.gov.
Kết quả (Chương III)
Chương III phân tích các bằng chứng thực tiễn về ứng dụng của học thuyết trong hai nhánh y học:
- Ứng dụng trong Đông y: Tập trung vào nền văn minh Trung Hoa cổ đại từ thời vua Thần Nông (Shen-Nung, 3500–2600 TCN) với chuyên luận Thần Nông Bản Thảo Kinh (Shen Nung Ben Cao Jing) ghi nhận 365 vị thuốc. Trường hợp điển hình là nhân sâm (Panax ginseng): do phần rễ trưởng thành có hình dáng mô phỏng cơ thể con người, nó được định vị là vị thuốc kích thích sinh lực, trẻ hóa và cải thiện rối loạn cương dương. Quan niệm này cũng xuất hiện trong y văn Vệ Đà (Ayurveda) của Ấn Độ. Hiện tượng "hội chứng nhân sâm" (gồm hưng phấn tình dục quá mức, mất ngủ, lo lắng) từng được y văn ghi nhận vào thập niên 1970.
- Ứng dụng trong Y Dược hiện đại: Dấu ấn nổi bật nhất là lịch sử phát minh thuốc Aspirin. Từ kinh nghiệm nhai vỏ liễu (Salix spp.) của người Sumer và Hy Lạp cổ đại (Hippocrates), đến năm 1763, mục sư Edward Stone dựa vào niềm tin rằng phương thuốc chữa bệnh thường xuất hiện tại chính nơi phát sinh bệnh tật (cây liễu sống nơi ẩm ướt đầm lầy, liên quan đến chứng sốt rét và thấp khớp) kết hợp với vị đắng tương đồng vỏ cây canhkina để thử nghiệm bột vỏ liễu sấy khô hạ sốt thành công trên người. Sau đó, Johann Buchner tinh chế salicin, các nhà hóa học tổng hợp acid acetylsalicylic (1853), và hãng Bayer thương mại hóa Aspirin vào năm 1897.
Bàn luận (Chương IV)
Tác giả tổng hợp 4 luận điểm đánh giá bản chất học thuật của Học thuyết Dấu hiệu:
- Dựa trên phân loại hình thái, các dấu hiệu thực tế hiếm khi dẫn dắt việc tìm ra các cây thuốc mới; việc quy kết hình thái học cho tác dụng trị liệu phần lớn không thể kiểm chứng bằng phương pháp khoa học.
- Đa số các dấu hiệu là sự gán ghép danh pháp hậu kỳ (post-hoc) dựa trên trí tưởng tượng hơn là bằng chứng tiên nghiệm (a priori).
- Khi mở rộng khái niệm dấu hiệu sang các đặc tính cảm quan (vị đắng, mùi hăng cay, hương thơm mạnh), học thuyết lại có mối liên hệ mật thiết với các hợp chất có hoạt tính sinh học (alkaloid, flavonoid, tinh dầu), mở ra hướng sàng lọc dược lý hợp lý.
- Học thuyết vận hành chủ yếu như một phương thức truyền thông tin văn hóa và công cụ ghi nhớ trong y học dân gian giữa các cộng đồng bản địa.
Kết quả và đóng góp
Khóa luận đã tổng hợp danh mục 20 loài dược liệu tiêu biểu minh họa cho mối tương quan giữa dấu hiệu hình thái bên ngoài và công dụng y học truyền thống được ghi nhận trong y văn:
| Tên thông thường |
Tên khoa học |
Họ thực vật |
Đặc điểm dấu hiệu |
Tác dụng y học truyền thống |
| Hoàng liên |
Ranunculus ficaria |
Ranunculaceae |
Lá có nốt sần giống hạt mụn |
Trị mụn cóc và bệnh trĩ |
| Lá gan |
Hepatica nobilis |
Ranunculaceae |
Lá có hình dạng giống thùy gan người |
Chữa các bệnh lý về gan |
| Óc chó |
Juglans regia L. |
Juglandaceae |
Quả có hình dạng và nếp nhăn giống não |
Trị chấn thương đầu, cải thiện trí nhớ |
| Phong lan |
Ophrys spp. |
Orchidaceae |
Rễ chùm có hình dạng giống tinh hoàn |
Cải thiện chức năng sinh lý |
| Nhân sâm |
Panax ginseng |
Araliaceae |
Rễ chia nhánh mô phỏng dáng người |
Đại bổ nguyên khí, tăng cường thể lực |
| Cây liễu |
Salix spp. |
Salicaceae |
Cành dẻo dai, sống nơi ẩm ướt |
Hạ sốt, giảm đau, trị thấp khớp |
| Húng quế |
Ocimum basilicum L. |
Lamiaceae |
Rễ phát triển nhiều nhánh như hạch bạch huyết |
Tác động có lợi lên hệ bạch huyết |
| Tầm gửi |
Viscum album L. |
Santalaceae |
Loài sống ký sinh hút chất từ cây chủ |
Dùng trong liệu pháp hỗ trợ u bướu |
| Địa du |
Sanguisorba officinalis L. |
Rosaceae |
Cụm hoa màu đỏ thẫm như máu |
Cầm máu trong các chứng xuất huyết |
| Cỏ đuôi chuông |
Briza media |
Poaceae |
Cụm hoa rung rinh hình trái tim |
Trị chứng tim đập nhanh, hồi hộp |
| Tỳ bà diệp |
Asplenium trichomanes L. |
Aspleniaceae |
Trục cuống lá khi rụng giống chùm tóc |
Ngăn ngừa rụng tóc |
| Eyebright |
Euphrasia rostkoviana |
Orobanchaceae |
Hoa có sọc tia giống mạch máu mắt |
Chữa viêm kết mạc, viêm bờ mi |
| Aconite |
Aconitum napellus |
Ranunculaceae |
Hoa nở có hình dạng tương tự đôi mắt |
Hỗ trợ điều trị các bệnh về mắt |
| Nho |
Vitis vinifera |
Vitaceae |
Chùm quả kết thành chùm giống phế nang phổi |
Giảm nguy cơ tổn thương phổi, khí thũng |
| Cà chua |
Solanum lycopersicum |
Solanaceae |
Cắt ngang có bốn ngăn và màu đỏ như tim |
Bổ tim mạch, hỗ trợ tuần hoàn máu |
| Lạc (đậu phộng) |
Arachis hypogaea |
Fabaceae |
Củ/hạt có dạng thùy giống tinh hoàn |
Cải thiện sinh lý nam giới |
| Bơ |
Persea americana |
Lauraceae |
Quả có hình dạng giống tử cung phụ nữ |
Cân bằng nội tiết, bảo vệ tử cung |
| Khoai lang |
Ipomoea batatas |
Convolvulaceae |
Củ có hình dạng thon dài giống tuyến tụy |
Hỗ trợ ổn định đường huyết bệnh tiểu đường |
| Ô liu |
Olea europaea |
Oleaceae |
Quả mọc thành chùm giống cụm buồng trứng |
Hỗ trợ cải thiện chức năng buồng trứng |
| Sung |
Ficus racemosa |
Moraceae |
Quả chứa nhiều hạt mọc theo cặp |
Tăng số lượng và vận động của tinh trùng |
Về mặt đóng góp khoa học, khóa luận xác lập một góc nhìn khách quan: giải ảo tính thần bí của Học thuyết Dấu hiệu, phân định rõ ranh giới giữa quy luật ngụy biện nguyên nhân (post hoc ergo propter hoc) với vai trò giá trị thực tế của nó như một phương tiện ghi nhớ dân tộc học (ethnobotanical mnemonic tool). Nghiên cứu chỉ ra rằng dù không có giá trị tiên đoán lâm sàng, học thuyết đóng vai trò cầu nối lịch sử dẫn tới các khám phá dược lý quan trọng như acid acetylsalicylic từ cây liễu.
Tác giả đề xuất định hướng ứng dụng đối với ngành Dược học Việt Nam: cần tận dụng nguồn tài nguyên dược liệu phong phú trong nước, tiếp cận tri thức y học cổ truyền một cách có chọn lọc; thiết lập quy trình khép kín từ khâu chọn giống, vùng trồng, bảo tồn cây thuốc quý đến nghiên cứu chiết xuất hoạt chất và bào chế công nghiệp, kết hợp chặt chẽ giữa phương pháp luận Đông y và Tây y hiện đại.
Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp
Khóa luận chỉ rõ những hạn chế nội tại của Học thuyết Dấu hiệu cũng như phạm vi thực hiện của đề tài:
- Hạn chế của học thuyết: Học thuyết mang tính phi khoa học khi xét dưới tiêu chuẩn thực nghiệm hiện đại; dựa trên sự gán ghép hình thức chủ quan, thiếu tính nhất quán và không lý giải được tại sao nhiều loài thực vật có cùng dấu hiệu hình thái lại không có hoạt tính sinh học, hoặc nhiều loài mang hoạt tính mạnh nhưng không có dấu hiệu nhận biết bên ngoài. Sự phân bố thực vật không đồng đều giữa các vùng địa lý cũng hạn chế tính phổ quát của học thuyết.
- Hạn chế của khóa luận: Nghiên cứu dừng lại ở mức độ tổng quan tài liệu thứ cấp, dựa trên dữ liệu PubMed và ClinicalTrials.gov đến tháng 09/2020; chưa tiến hành khảo sát thực địa hay thử nghiệm sàng lọc dược lý in vitro/in vivo trên các dược liệu bản địa tại Việt Nam mang đặc tính dấu hiệu.
- Hướng nghiên cứu tiếp: Cần tiến hành các đề tài sàng lọc thực nghiệm đối với các cây thuốc dân gian Việt Nam dựa trên các đặc tính cảm quan (vị đắng, mùi thơm, dịch nhựa); xây dựng cơ sở dữ liệu hóa dược đối chiếu giữa kinh nghiệm định danh dân gian và cấu trúc hoạt chất hiện đại.
Giá trị tham khảo
Khóa luận là tài liệu tham khảo hữu ích cho:
- Sinh viên, học viên ngành Dược học, Y học cổ truyền, Thực vật dược và Dược liệu học quan tâm đến lịch sử dược học, phương pháp luận nghiên cứu thuốc từ tự nhiên và dân tộc dược học (ethnopharmacology).
- Các nhà nghiên cứu cần tài liệu tham khảo về phương pháp xây dựng đề cương tổng quan hệ thống (systematic review) trong y dược, đặc biệt là kỹ thuật tra cứu từ khóa MeSH nâng cao trên PubMed và xử lý dữ liệu qua Zotero tại Chương II.
- Các cán bộ nghiên cứu y dược học cổ truyền cần hệ thống hóa danh mục cây thuốc theo nhóm kinh nghiệm dân gian để định hướng chiết xuất hoạt chất mới.
Câu hỏi thường gặp
1. Mục sư Edward Stone đã dựa trên nguyên lý nào của Học thuyết Dấu hiệu để phát hiện ra công dụng của vỏ cây liễu vào năm 1763?
Edward Stone không dựa trên hình thái trực tiếp của cây mà dựa vào mở rộng của học thuyết về địa điểm sinh trưởng: niềm tin rằng phương thuốc điều trị thường xuất hiện ở chính môi trường phát sinh bệnh tật. Do cây liễu phát triển mạnh ở vùng đất ngập nước, ẩm ướt — nơi thường gây ra chứng sốt và thấp khớp — kết hợp việc nếm thấy vỏ cây có vị đắng giống vỏ cây canhkina (chứa quinine), ông đã tiến hành sấy khô vỏ liễu, nghiền bột và thử nghiệm điều trị hạ sốt thành công trên bệnh nhân, mở đường cho việc chiết xuất salicin và tổng hợp Aspirin sau này.
2. Sự đối lập giữa quan điểm y học của Paracelsus và Galen thể hiện như thế nào trong Học thuyết Dấu hiệu?
Galen chủ trương thuyết cân bằng bốn thể dịch và áp dụng nguyên lý đối lập contraria contrariis curantur (dùng tính chất trái ngược để chữa trị, như dùng nhiệt trị hàn), do đó ông không chấp nhận việc chọn thuốc dựa trên sự tương đồng hình thái. Ngược lại, Paracelsus bác bỏ thuyết dịch thể của Galen, thúc đẩy nguyên lý similia similibus curatur (lấy cái tương đồng để chữa cái tương đồng), khẳng định Đấng Tạo hóa đã in dấu các đặc điểm bên ngoài lên cây cỏ để con người nhận biết công năng điều trị đối với các cơ quan tương ứng.
3. Cây Khoai ma (Mandrake) liên quan như thế nào đến Học thuyết Dấu hiệu và vụ án xét xử Jeanne d'Arc?
Cây Khoai ma (Mandragora officinarum) có rễ chia nhánh mang hình dáng mô phỏng thân thể con người, kết hợp với độc tính alkaloid gây ảo giác mạnh, khiến nó bị gán cho nhiều yếu tố thần bí và tà thuật trong văn hóa dân gian châu Âu thời Trung cổ. Vào năm 1431, nữ anh hùng Jeanne d'Arc đã bị tòa án giáo hội kết tội và thiêu sống với một trong những cáo buộc là sở hữu và sử dụng cây Khoai ma như một lá bùa phù thủy dị giáo.
4. Tại sao tác giả khóa luận khẳng định Học thuyết Dấu hiệu bản chất là công cụ ghi nhớ (mnemonic device) thay vì phương pháp phát hiện thuốc tiên nghiệm?
Các phân tích trong khóa luận chỉ ra rằng việc gán ghép đặc điểm hình thái của cây với cơ quan cơ thể hầu hết diễn ra sau khi công dụng của cây đã được biết đến qua thử nghiệm thực tế (định danh hậu kỳ - post hoc). Giữa vô số loài thực vật, việc đặt tên và liên kết hình thái với công năng trị liệu đóng vai trò như một phương tiện hỗ trợ trí nhớ giúp các cộng đồng cổ đại dễ dàng lưu truyền kinh nghiệm dùng thuốc trong điều kiện chưa có chữ viết hoặc hệ thống phân loại sinh học chính xác.
5. Chiến lược tìm kiếm y văn trên hệ thống PubMed được khóa luận thiết kế như thế nào?
Tác giả đã xác định 5 từ khóa chính (doctrine of signatures, medicinal substances, medicinal plant selection, medicinal plants, signatures) và tra cứu qua hệ thống tiêu đề y khoa MeSH. Kết quả cho thấy từ khóa medicinal plants có 15 từ đồng nghĩa chuẩn hóa. Tác giả đã dùng toán tử "OR" để liên kết các từ đồng nghĩa và toán tử "AND" trong trường tìm kiếm nâng cao (Advanced Search), thu được 29.581 bài báo khoa học xuất bản trong giai đoạn 2000–2022 trước khi đưa vào sàng lọc qua 4 bước với phần mềm Zotero.
Kết luận
Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Lê Diễm Quỳnh đã hệ thống hóa toàn diện nguồn gốc lịch sử, các đặc điểm phân loại và ứng dụng thực tiễn của Học thuyết Dấu hiệu trong y dược học phương Đông và phương Tây. Nghiên cứu khẳng định rằng dù học thuyết không mang tính khoa học tiên nghiệm để dự đoán dược tính theo các tiêu chuẩn thử nghiệm lâm sàng hiện đại, nó giữ vai trò vô cùng giá trị như một hệ thống ghi nhớ kinh nghiệm và truyền tải văn hóa dân tộc dược liệu. Kết quả nghiên cứu là tài liệu tham khảo hữu ích cho việc đánh giá tri thức y học cổ truyền, gợi mở định hướng khai thác khoa học nguồn tài nguyên dược liệu tự nhiên phục vụ công tác chăm sóc sức khỏe tại Việt Nam.
