LỜI MỞ ĐẦU Thị trường bảo hiểm (TTBH) đóng góp vai trò quan trọng đối với thị trường tài chính nói riêng và đối với nền kinh tế nói chung. Thị trường bảo hiểm không chỉ là kênh huy động vốn trung gian mà còn đóng vai trò rất quan trọng đối với nền kinh tế.Tuy nhiên, vai trò đó chỉ có thể được thực hiện khi thị trường bảo hiểm phát triển lành mạnh, bền vững. Kinh nghiệm của các nước trên thế giới cho thấy, để đạt được mục tiêu đó, hoạt động giám sát thị trường bảo hiểm là một yêu cầu rất quan trọng và đóng vai trò tất yếu trong sự phát triển bền vững của thị trường. Qua 20 năm thị trường bảo hiểm đi vào hoạt động, những kết quả đạt được bước đầu là không thể phủ nhận.
Tuy nhiên, vẫn còn những vấn đề bất cập như thị trường bảo hiểm phát triển chưa thực sự bền vững, quy mô thị trường còn nhỏ, vốn kinh doanh của các doanh nghiệp bảo hiểm còn hạn chế, khả năng khai thác và mở rộng thì trường còn yếu, hiện tượng cạnh tranh không lành mạnh và trục lợi bảo hiểm ngày càng tinh vi và có xu hướng gia tăng. Hầu hết các doanh nghiệp bảo hiểm lỗ trong hoạt động kinh doanh bảo hiểm qua nhiều năm - hoạt động xương sống của doanh nghiệp bảo hiểm. Thực tế cho thấy khuôn khổ pháp lý chưa theo kịp với sự phát triển của thị trường, hoạt động giám sát của các cơ quan giám sát chưa thực sự hiệu quả, hệ thống giám sát chưa được thiết lập đồng bộ. Xuất phát từ thực tế đó, học viên đã lựa chọn đề tài : “ Hoạt động giám sát thị trường bảo hiểm Việt Nam”.
2 CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HOẠT ĐỘNG GIÁM SÁT THỊ TRƢỜNG BẢO HIỂM 1. Khái niệm, đặc trƣng và vai trò của thị trƣờng bảo hiểm 1. Khái niệm và đặc trƣng thị trƣờng bảo hiểm Khái niệm thị trường bảo hiểm Thị trường có thể được khái niệm theo nhiều cách khác nhau. Chúng được xem xét từ nhiều gốc độ và được đưa ra vào các giai đoạn khác nhau trong quá trình phát triển kinh tế hàng hoá.
Nếu hiểu theo nghĩa hẹp thì thị trường chỉ địa điểm hay không gian của trao đổi hàng hoá, đó là nơi gặp gỡ giữa người bán, người mua, hàng và tiền và ở đó diễn ra các hoạt động mua bán. Nếu hiểu theo nghĩa rộng thì thị trường là các hiện tượng kinh tế được phản ánh thông qua trao đổi và lưu thông hàng hoá cùng với các quan hệ kinh tế giữa người và người trong quá trình trao đổi, mua bán hàng hoá và các dịch vụ. Theo David Begg, thị trường là tập hợp các sự thỏa thuận thông qua đó người bán và người mua tiếp xúc với nhau để trao đổi hàng hoá và dịch vụ. Theo cách hiểu này thì người ta nhấn mạnh đến các quan hệ trao đổi cũng như thể chế và các điều kiện thực hiện việc mua bán.
Xét theo mức độ khái quát thì thị trường còn được quan niệm là sự kết hợp giữa cung và cầu trong đó người mua, người bán bình đẳng cạnh tranh, số lượng người bán nhiều hay ít phụ thuộc vào quy mô của thị trường lớn hay nhỏ. Sự cạnh tranh trên thị trường có thể do xảy ra giữa người bán, người mua hay giữa người bán và người mua. Việc xác định giá cả trên thị trường là do cung và cầu quyết định. Trong giáo trình Quản trị kinh doanh bảo hiểm của Trường Đại học Kinh tế quốc dân 2008: “Thị trường bảo hiểm là nơi mua và bán các sản phẩm bảo hiểm “ (2).
Sản phẩm bảo hiểm là sản phẩm đặc biệt, vô hình, người mua không thể cảm 3 nhận bằng các giác quan như đối với các loại sản phẩm hàng hóa dịch vụ khác nên sản phẩm bảo hiểm thường được bán thông qua các trung gian bảo hiểm như các đại lý, môi giới bảo hiểm. Trên cơ sở các khái niệm và phân tích trên có thể rút ra một khái niệm tổng quát về thị trường bảo hiểm như sau: “Thị trường bảo hiểm là tổng thể các mối quan hệ mua và bán sản phẩm bảo hiểm giữa các cá nhân, các tổ chức … với các doanh nghiệp bảo hiểm và thường được thực hiện qua các trung gian bảo hiểm”. Thực tế, thị trường bảo hiểm thường xuất hiện sau các loại thị trường hàng hóa và dịch vụ khác. Khác với các thị trường hàng hóa và một số thị trường dịch vụ, thị trường bảo hiểm chỉ có thể ra đời và phát triển khi nền kinh tế đạt đến một trình độ phát triển nhất định, thu nhập của người dân được nâng cao và ổn định, trình độ dân trí được cải thiện, môi trường pháp lý tương đối hoàn chỉnh.
Đặc trưng của thị trường bảo hiểm Xuất phát từ đặc thù của sản phẩm bảo hiểm, thị trường bảo hiểm có các đặc trưng sau: - Thị trường bảo hiểm là thị trường dịch vụ tài chính, chịu sự giám sát chặt chẽ của Nhà nước Thị trường bảo hiểm là thị trường dịch vụ tài chính, do đó cũng như thị trường chứng khoán, thị trường tiền tệ … thị trường bảo hiểm chịu sự giám sát chặt chẽ của Nhà nước. Nhà nước có thể can thiệp khá sâu vào hoạt động của các doanh nghiệp bảo hiểm. Nhà nước không những xét duyệt biểu phí, quyết định sản phẩm bảo hiểm được phép kinh doanh trên thị trường, mà còn kiểm tra, giám sát rất chặt chẽ việc trích lập dự phòng phí bảo hiểm, quản lý số lượng hợp đồng, quyết định hình thức triển khai bắt buộc hay tự nguyện… -Thị trường bảo hiểm là thị trường cung cấp sản phẩm liên quan đến rủi ro, đến sự bấp bênh. Nguồn gốc của bảo hiểm là sự tồn tại của những rủi ro bất ngờ không thể dự đoán trước được.Những rủi ro bất ngờ có thể gây ra những thiệt hại về tài sản hoặc gây ra bệnh tật, thương tích thậm chí làm chết người.
Trước thực tế đó, bảo hiểm 4 cung cấp những sản phẩm nhằm bồi thường về tài chính cho những tổn thất do tai nạn, rủi ro bất ngờ xảy ra. - Thị trường bảo hiểm vận hành theo quy luật “số đông bù số ít”. Đây là quy luật đặc thù của thị trường bảo hiểm. Bảo hiểm thực chất là hoạt động phân tán rủi ro và tổn thất mà rủi ro gây ra giữa những người tham gia bảo hiểm có cùng nguy cơ gặp một rủi ro hoặc một nhóm rủi ro tương tự.
Việc phân tán rủi ro hiệu quả theo quy luật số đông sẽ góp phần giúp doanh nghiệp bảo hiểm hạ giá thành sản phẩm bảo hiểm, cải thiện lợi nhuận và nâng cao chất lượng dịch vụ. Quy luật “số đông bù số ít” được tận dụng triệt để trong hoạt động bảo hiểm để đảm bảo việc phân tán tổn thất là hiệu quả nhất có thể. Nếu quy luật này không phát huy tác dụng thì hoạt động bảo hiểm không tồn tại. Nói cách khác DNBH sẽ phá sản.
Quy luật này mang tính tương trợ, cùng san sẻ rủi ro trong cộng động những người tham gia bảo hiểm. - Trên thị trường bảo hiểm, hoạt động kinh doanh bảo hiểm gắn liền với các hoạt động đầu tư vốn. Do các sản phẩm bảo hiểm thường là sự kết hợp giữa bảo hiểm và tiết kiệm. Trong khoản phí do người tham gia bảo hiểm đóng góp, ngoài phần phí phục vụ cho mục đích bảo hiểm, một phần phí được trích lập dự phòng toán học và được sử dụng vào mục đích đầu tư.
Nếu doanh nghiệp bảo hiểm nhân thọ quản lý và thực hiện tốt hoạt động đầu tư quỹ tài chính này thì họ sẽ có lợi thế trong kinh doanh bảo hiểm nhân thọ do quyền lợi của người tham gia bảo hiểm gắn liền với kết quả đầu tư của doanh nghiệp bảo hiểm. - Sự phát triển của thị trường bảo hiểm phụ thuộc nhiều vào điều kiện kinh tế xã hội. Đặc điểm này xuất phát từ việc sự phát triển của bảo hiểm phụ thuộc rất nhiều vào nhận thức, văn hóa và lối sống của các thành viên trong xã hội, trình độ dân trí, mức sống và cơ cấu dân cư cũng như co sở hạ tầng kỹ thuật của nền kinh tế. Ở các nước có nền kinh tế đang phát triển, nếu bảo hiểm nhân thọ được triển khai thì các sản phẩm bảo hiểm nhân thọ còn hạn chế, sản phẩm không đa dạng.Còn ở 5 các nước có nền kinh tế phát triển thì ngược lại, các sản phẩm bảo hiểm nhân thọ vô cùng đa dạng, phong phú phục vụ cho nhiều nhu cầu khác nhau của dân cư.
- Khác với các thị trường hàng hóa và dịch vụ khác, ở thị trường bảo hiểm, người ta chỉ mua được sản phẩm bảo hiểm khi họ không cần, và tiêu dùng khi không thể mua được chúng. Đặc điểm này xuất phát từ nguyên tắc lựa chọn rủi ro của bảo hiểm: chỉ bảo hiểm cho các rủi ro mang tính ngẫu nhiên. Những người có nhu cầu bảo hiểm chỉ có thể mua bảo hiểm khi họ hoàn toàn khỏe mạnh hoặc khi đối tượng được bảo hiểm ở trong trạng thái bình thường, khi rủi ro đã xảy ra với đối tượng được bảo hiểm thì không thể mua bảo hiểm cho đối tượng đó được nữa. Sự khác biệt này đòi hỏi các doanh nghiệp bảo hiểm phải có đội ngũ phân phối chuyên nghiệp, hiểu rõ về sản phẩm và có tâm huyết với nghề mới có thể phân phối và phát triển thị trường.
Vai trò của thị trƣờng bảo hiểm - Đối với sự phát triển của nền kinh tế: + Thị trường bảo hiểm góp phần đảm bảo sự phát triển ổn định của nền kinh tế - xã hội Ngành bảo hiểm cung cấp dịch vụ đảm bảo về mặt tài chính trước những hậu quả bất lợi của rủi ro. Dịch vụ này nhằm tạo nguồn tài chính để các tổ chức, cá nhân tham gia BH ổn định kinh doanh, ổn định cuộc sống khi gặp rủi ro từ đó góp phần ổn định nền kinh tế - xã hội. Sự đảm bảo của BH cho các khoản đầu tư, góp phần gián tiếp kiến tạo nên hệ thống cơ sở vật chất hạ tầng của nền kinh tế. Dịch vụ bảo hiểm mang lại sự yên tâm cho các nhà sản xuất kinh doanh, khuyến khích đầu tư, nhất là đối với các dự án lớn.
Khi bỏ vốn đầu tư, các nhà đầu tư đều lo ngại những rủi ro xảy ra có thể hiến họ thua lỗ thậm chí mất hết vốn.Sự có mặt của thị trường bảo hiểm khiến nhà đầu tư yên tâm hơn cho các quyết định bỏ vốn.