Chương 1 MOT SO VAN DE LÝ LUẬN VE QUYET ĐỊNH HÌNH PHẠT DOI VỚI CAC TOI PHAM GIET NGƯỜI 1. Khái niệm, đặc điểm và ý nghĩa của quyết định hình phạt đối với các tội phạm giết người 1. Khái niệm quyết định hình phạt doi với các tội phạm giết người Quyết định hình phạt là một hoạt động cụ thể của Hội đồng xét XỬ tại phiên tòa hình sự sau khi HĐXX căn cứ vào việc thâm vấn công khai tại phiên tòa đã xác định được tội danh, xác định khung hình phạt đối với hành vi phạm tội của bị cáo dé từ đó lựa chọn hình phạt cụ thé bao gom ca hinh phat chính và có thé có cả hình phạt bổ sung với mức độ cu thé trong phạm vi luật định áp dụng cho người phạm tội. Hiện nay, vẫn chưa có một văn bản quy phạm pháp luật hình sự nào xác định khái niệm quyết định hình phạt.
Các nhà nghiên cứu khoa học đã đưa ra một số khái niệm quyết định hình phạt như sau: Giáo trình Luật Hình sự Việt Nam của Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội, các tác giả cũng đưa ra khái niệm: Quyết định hình phạt là việc Toà án lựa chọn loại hình phạt cụ thể (bao gồm hình phạt chính và có thé cả hình phạt bổ sung) với mức độ cu thé trong pham vi luat dinh dé áp dụng đối với người phạm tội [13, tr. Tác giả Dương Tuyết Miên đưa ra khái niệm: Quyết định hình phạt là hoạt động thực tiễn của Toà án (Hội đồng xét xử) được thực hiện sau khi đã xác định được tội danh để xác định biện pháp xử lý tương xứng với tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi mà cá nhân/pháp nhân thương mai đã thực hiện; hoạt động quyết định hình phạt có thé là miễn hình phạt hoặc nếu Toà án quyết định áp dụng hình phạt thì quyết định hình phạt là việc xác định hình phạt cụ thể trong phạm vi luật định đối với cá nhân/pháp nhân thương mại phạm tội [28, tr. Tác giả Trịnh Tiến Việt đưa ra khái niệm: Quyết định hình phạt là việc Toà án (Hội đồng xét xử) lựa chọn loại và mức hình phạt để áp dụng đối với người phạm tội hoặc pháp nhân thương mại phạm tội dựa trên các nguyên tắc quyết định hình phạt và các căn cứ quyết định hình phạt mà Bộ luật Hình sự hiện hành quy định [62, tr. Mỗi tác giả lại có cách tiếp cận khác nhau về khái niệm quyết định hình phạt nhưng đều thống nhất rằng quyết định hình phạt là việc Toà án lựa chọn loại hình phạt cụ thể (bao gồm hình phạt chính và hình phạt bô sung) với mức độ cụ thể trong phạm vi luật định dé áp dụng cho người phạm tội.
Tuy nhiên, có tác giả cho rằng, quan điểm về quyết định hình phạt như trên chỉ là theo nghĩa hẹp, còn theo nghĩa rộng thì quyết định hình phạt bao gồm các hoạt động: xác định người phạm tội có được miễn trách nhiệm hình sự hay miễn hình phạt không, xác định khung hình phạt, loại hình phạt và mức hình phạt cụ thê trong phạm vi khung hình phạt hoặc dưới khung đó. Theo nghĩa hep thì quyết định hình phạt được hiểu là việc Hội đồng xét xử (Toà án) lựa chọn loại hình phạt cụ thé (bao gồm hình phạt chính và có thé cả hình phạt bồ sung), với mức độ cụ thé, trong phạm vi luật định dé áp dụng đối với cá nhân/pháp nhân thương mại phạm tội. Theo nghĩa rộng thì nên coi miễn hình phạt thuộc về giai đoạn quyết định hình phạt. Về nội dung pháp lý thì miễn hình phạt là việc Tòa án không buộc người phạm tội phải chịu biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất là hình phạt.
Miễn hình phạt chi đặt ra cho những trường hợp việc áp dụng hình phạt đối với họ là không cần thiết, không đạt được mục đích của hình phạt hoặc trái với nguyên tắc nhân đạo của luật hình sự Việt Nam. Khái niệm quyết định hình phạt có thể được hiểu theo nhiều nghĩa nhưng với cách hiểu nào thì nội dung cơ bản vẫn là quyết định hình phạt chính. Do đó, trong phạm vi của luận văn, tác giả chỉ tập trung nghiên cứu quyết định hình phạt theo nghĩa hẹp. Việc lựa chọn loại hình phạt được hiểu là chỉ lựa chọn loại hình phạt chính hoặc cả hình phạt chính và hình phạt bô sung trong số các hình phạt thuộc hệ thống hình phạt mà BLHS đã quy định với những mức độ cụ thể, phù hợp với tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội và nhằm đạt được mục đích của hình phạt.
Từ những phân tích trên, có thé đưa ra khái niệm về quyết định hình phạt như sau: Quyết định hình phạt là hoạt động áp dụng pháp luật hình sự, do Tòa án có thẩm quyên thực hiện sau khi đã định tội danh để quyết định loại hình phạt, mức hình phạt cụ thể áp dụng đối với cá nhân, pháp nhân thương mại phạm tội phù hợp với tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội theo quy định cua BLHS. Dé đưa ra khái niệm quyết định hình phạt đối với các tội phạm giết người, trước hết cần tìm hiểu về các tội phạm giết người. Bảo vệ con người xuất hiện rất sớm cùng với sự ra đời của Nhà nước và lúc đầu chỉ trong phạm vi quốc gia, ngày nay là mối quan tâm chung của cộng đồng quốc tế. Quyền con người cần được bảo vệ và thúc đây bang nhiều hình thức, điều kiện khác nhau, trong đó có pháp luật.
Quyền sống là quyền tuyệt đối, cơ bản, quan trọng nhất đối với con người và đã được ghi nhận trong nhiều văn bản pháp lý ở nhiều cấp độ. Mọi quốc gia trên thé giới trong đó có Việt Nam đều dé cao mục tiêu bảo vệ quyền sống của con người và đều có các biện pháp, công cụ khác nhau để thực hiện mục tiêu đó. Một trong những công cụ hữu hiệu nhất dé thực hiện mục tiêu bảo vệ quyền sống của con người chính là pháp luật. Bằng việc đề ra các biện pháp phòng ngừa và trừng trị những người có hành vi xâm phạm quyền thiêng liêng trên.
Hiến pháp năm 2013 đã bổ sung một 10 quyền mới đó là quyền sống tại Điều 19. Có thé thấy, quyền sống quy định trong Hiến pháp năm 2013 đồng nghĩa với việc ràng buộc nghĩa vụ của Nhà nước phải bảo vệ sự sống của con người mọi lúc, mọi nơi và chỉ có thê bị hạn chế trong một số trường hợp cần thiết theo Luật định. Trong hệ thống pháp luật Việt Nam, không có định nghĩa trực tiếp về các tội phạm giết người nhưng có thê tìm hiểu thông qua định nghĩa về tội giết người - tội phạm đặc trưng của nhóm các tội phạm giết người thông qua các định nghĩa trong khoa học pháp lý hình sự. Giáo trình Luật hình sự (phần chung) của trường Dai học Luật Hà Nội định nghĩa: “Toi giết người là hành vỉ cố ÿ tước đoạt trái pháp luật tính mang của người khác ” [56, tr.
Theo giáo trình Luật hình sự Việt Nam (phần các tội phạm) của Trường Đại học Huế thì: “76i giết người được hiểu là hành vi tước đoạt trái pháp luật tính mạng của người khác bang mọi hình thức ” [58, tr. Từ các định nghĩa trên có thé thấy, về cơ bản, có thé hiểu các tội phạm giết người là hành vi cố ý tước đoạt trái pháp luật tính mạng của người khác, các hành vi này được biểu hiện dưới các dạng và trong các trường hợp cụ thé khác nhau. Về các tội phạm giết người, đây là một nhóm tội phạm được quy định cụ thê trong BLHS năm 2015 bao gồm: Tội giết người (Điều 123), Tội giết hoặc vứt bỏ con mới đẻ (Điều 124), Tội giết người trong trạng thái tinh than bị kích động mạnh (Điều 125), Tội giết người do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng hoặc do vượt quá mức cần thiết khi bắt giữ người phạm tội (Điều 126). Như vậy, có thể hiéu các tội phạm giết người là các hành vi nguy hiểm cho xã hội, được quy định trong BLHS; cố ý tước đoạt trái pháp luật tính mạng của người khác; bao gồm các tội Giết người (Điều 123 BLHS), Tội giết hoặc vứt bỏ con mới đẻ (Điều 124 BLHS), Tội giết người trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh (Điều 125 BLHS), Tội giết người do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng hoặc do vượt quá mức cần thiết khi bắt giữ người 11 phạm tội (Điều 126).
Nếu như các tội phạm xâm phạm tính mạng, sức khoẻ khác ở chương XIV. Các tội xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, nhân phẩm, danh dự của con người của BLHS có lỗi của chủ thê là lỗi có ý hoặc vô ý thì đối với các tội phạm giết người lỗi của chủ thé luôn là lỗi cố ý. Day là yếu tố được xem là quan trọng nhất dé phân biệt các tội phạm giết người với các tội phạm xâm hại tính mạng, sức khoẻ khác. Như vậy, có thể đưa ra khái niệm quyết định hình phạt đối với các tội phạm giết người như sau: Quyết định hình phạt đối với các tội phạm giết người là hoạt động áp dụng pháp luật hình sự, án lệ do Tòa án có thẳm quyên thực hiện sau khi đã xác định được tội danh để xác định hình phạt, mức hình phạt cụ thể áp dụng đối với người phạm các toi giết nguoi tai Điều 123 BLHS, toi giết hoặc vứt bỏ con mới đẻ tại Điều 124 BLHS, toi giết Hgười trong trạng thái tỉnh thân bị kích động mạnh tại Điêu 125 BLHS, tội giết người do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng hoặc do vượt quá mức can thiết khi bắt giữ người phạm tội tại Điều 126 BLHS sao cho phù hợp với tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vì phạm tội theo quy định của BLHS.
Đặc điển của quyết định hình phạt đối với các toi phạm giết Hgười Từ khái niệm quyết định hình phạt đối với các tội phạm giết người, có thé nhận thấy hoạt động này có các đặc điểm sau đây: Thứ nhất, quyết định hình phạt đối với các tội phạm giết người là hoạt động thực tiễn của Toà án (Hội đồng xét xử) được thực hiện sau khi đã xác định xong tội danh. Nếu như chủ thé của hoạt động định tội danh có thé là CQDT, VKS thì đối với hoạt động quyết định hình phạt, chủ thê tiễn hành chỉ có thé là Toà án. Toà án là cơ quan tư pháp duy nhất có thâm quyền quyết định hình phạt thông qua bản án.