Đặt vấn đề Trong những năm gần đây, thị trường tài chính thế giới đã và đang trải qua nhiều giai đoạn có biến động lớn, đặc biệt kể từ lúc xảy ra khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008 và sự sụp đổ của các thị trường tài chính khắp thế giới vào năm 2020 được châm ngòi bởi sự bùng nổ của đại dịch Covid-19. Hiện tượng này đã thu hút nhiều sự quan tâm từ các học giả, thôi thúc họ ước tính và dự báo rủi ro hệ thống cũng như mức độ lan truyền rủi ro giữa các thị trường tài chính, hoặc giữa các ngành kinh tế trong một thị trường (Zhang et al. Rủi ro hệ thống đã gây ra nhiều tác động tiêu cực đến khả năng vận hành của hệ thống tài chính, từ đó làm xói mòn niềm tin của công chúng và đe dọa sự ổn định của hệ thống tài chính (Billio et al. Chỉ số VN-Index và chỉ số các ngành tại Việt Nam, tháng 01/2020 - 09/2021 (02/01/2020 = 100%) Nguồn: Sở Giao dịch Chứng khoán TP.HCM và Cophieu68.
16 Ngày càng có nhiều nghiên cứu xác nhận rằng Covid-19 đã gây ra nhiều tác động xấu lên các nền kinh tế và các thị trường tài chính khắp thế giới. Ở Việt Nam, nhiều hoạt động kinh tế đã bị đình trệ do chính sách phong tỏa và hạn chế đi lại trong suốt 4 đợt dịch Covid-19 vừa qua. Kết quả là, nền kinh tế Việt Nam đã bị ảnh hưởng nghiêm trọng bởi đại dịch (Ho et al. Mặc dù Việt Nam vẫn đạt mức tăng trưởng GDP dương (2,91%) trong năm 2020, nhưng đây lại là mức tăng trưởng thấp nhất trong cả giai đoạn 2011-2020 (General Statistics Office, 2021).
Hơn nữa, thị trường chứng khoán Việt Nam cũng đã chứng kiến những biến động giá khá lớn trong suốt 4 đợt dịch Covid-19 vừa qua (xem Hình 1. Chỉ số VN-Index sụt giảm đáng kể từ mức đỉnh, giảm 33,5% trong đợt dịch đầu tiên (từ tháng 01 đến tháng 4/2020), giảm 9,7% trong đợt 2 (từ tháng 7 đến tháng 12/2020) và giảm hơn 12% trong đợt 3 và 4 (kể từ tháng 01/2021). Như chúng ta có thể thấy từ Hình 1.1, các chỉ số ngành cũng có nhiều biến động về giá trong các đợt Covid-19 tại Việt Nam, đặc biệt trong đợt thứ 4. Hầu hết các ngành đều hứng chịu tác động tiêu cực từ đại dịch.
Liên quan đến mối quan hệ gắn kết giữa các ngành bên trong một thị trường, Zhang và các cộng sự (2020) đã chỉ ra rằng, sau khi một cú sốc rủi ro xảy ra trong một ngành, thì rủi ro đó dường như sẽ tác động đến các ngành khác do các ngành có mối liên hệ với nhau và do cơ chế lan truyền, thậm chí rủi ro còn có thể lan truyền đến toàn bộ thị trường tài chính của cả một quốc gia. Vì thế, việc tìm hiểu cơ chế mà rủi ro lan truyền giữa các ngành kinh tế trong một thị trường tài chính đóng vai trò vô cùng quan trọng, không những đối với các nhà đầu tư mà còn đối với các nhà tạo lập chính sách. Thực vậy, hiểu được cơ chế lan truyền rủi ro biến động giữa các ngành có thể giúp nhà đầu tư đánh giá lại các chiến lược đầu tư của mình một cách kịp thời nhằm tránh rủi ro hệ thống. Hơn nữa, việc phân tích hiệu ứng lan truyền rủi ro biến động giữa các ngành có thể giúp các nhà chính sách xác định được nguồn gốc phát sinh và lan truyền 17 rủi ro, từ đó họ có thể kịp thời đưa ra các giải pháp phù hợp nhằm phòng ngừa thị trường sụp đổ hoặc ít ra sẽ hạn chế các tác động tiêu cực của sự lan truyền rủi ro đến nền kinh tế (Wu và các cộng sự, 2019).
Kể từ khi thực hiện Đổi mới vào năm 1986, Việt Nam đã và đang đạt được tăng trưởng kinh tế nhanh và bền vững (Vo & Ho, 2021). Nhờ vào nền tảng kinh tế vững chắc, Việt Nam vẫn giữ được khả năng hồi phục nhanh khi trải qua nhiều cuộc khủng hoảng, bao gồm cả đại dịch Covid-19. Việt Nam là một trong số ít các nền kinh tế đạt được mức tăng trưởng dương (2,91%) vào năm 2020 khi đại dịch Covid-19 bùng phát, và tăng trưởng GDP trong năm 2022 được kỳ vọng sẽ đạt mức 5,5% (World Bank, 2022). Trong năm 2021, mặc dù đa số các thị trường chứng khoán ở Châu Á đều giảm mạnh, nhưng thị trường Việt Nam lại gia tăng 36% (Reuters, 2021).
Với mức tăng trưởng ấn tượng như thế, Việt Nam đã xếp nằm trong top 7 thị trường chứng khoán có mức tăng mạnh nhất trên thế giới trong năm 2021 (VnExpress, 2022). Ở Châu Á, thị trường chứng khoán Việt Nam đứng thứ nhất về mức độ tăng trưởng, vượt mặt cả Đài Loan (29%) và Ấn Độ (23%) (Vietnam News, 2022). Trước những số liệu đó, chúng ta có thể thấy rằng Việt Nam và thị trường chứng khoán ở nước này đóng một vai trò ngày càng quan trọng ở Châu Á, vì thế đây là một thị trường rất đáng để quan tâm và thực hiện nghiên cứu tìm hiểu về hiệu ứng lan truyền rủi ro biến động giữa các ngành. Mục tiêu nghiên cứu 1.
Mục tiêu tổng quát Công trình nghiên cứu này phân tích hiệu ứng lan truyền rủi ro biến động (còn gọi là hiệu ứng lan truyền biến động tỷ suất sinh lợi) giữa các ngành trên thị trường chứng khoán Việt Nam trong giai đoạn 2012 - 2021. Trong đó, tác 18 động của đại dịch Covid-19 đến cấu trúc lan truyền biến động giữa các ngành cũng sẽ được xem xét. Mục tiêu cụ thể Nghiên cứu này được thực hiện nhằm đạt được một số mục tiêu cụ thể như sau: - Tính toán chỉ số lan truyền rủi ro biến động (còn gọi là chỉ số lan truyền biến động tỷ suất sinh lợi) cho từng ngành và cho cả thị trường chứng khoán Việt Nam trong giai đoạn 2012 - 2021. Đồng thời, xác định độ lớn và hướng lan truyền giữa các nhóm ngành kinh tế với nhau nhằm xác định xem ngành nào là ngành lan truyền rủi ro, ngành nào là ngành nhận rủi ro.
- Xem xét thêm tác động của đại dịch Covid-19 và các yếu tố kinh tế vĩ mô đến hiệu ứng lan truyền biến động giữa các ngành trên thị trường chứng khoán Việt Nam bằng mô hình hồi quy. - Đề xuất hàm ý chính sách phù hợp cho thị trường chứng khoán tại Việt Nam. Câu hỏi nghiên cứu Các câu hỏi nghiên cứu được đặt ra gồm: (i) Mức độ lan truyền rủi ro biến động của từng ngành và cho cả thị trường chứng khoán Việt Nam trong giai đoạn 2012 – 2021 là như thế nào? (ii) Tác động của đại dịch Covid-19 và các yếu tố kinh tế vĩ mô đến hiệu ứng lan truyền biến động giữa các ngành trên thị trường chứng khoán Việt Nam ra sao? 19 1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu - Đối tượng nghiên cứu của đề tài này là mức độ lan truyền rủi ro biến động của từng ngành và cả thị trường chứng khoán Việt Nam.
- Phạm vi nghiên cứu là chỉ số 14 ngành được thu thập trên thị trường chứng khoán Việt Nam. Thời gian nghiên cứu từ tháng 01/2012 đến tháng 9/2021. Ý nghĩa thực tiễn của đề tài Việc nghiên cứu hiệu ứng lan truyền rủi ro biến động giữa các ngành trên thị trường chứng khoán Việt Nam có ý nghĩa quan trọng không những đối với các nhà tạo lập chính sách mà còn đối với nhà đầu tư tổ chức và cá nhân trên thị trường. Xác định đúng được cơ chế dẫn truyền rủi ro biến động giữa các ngành kinh tế có thể nâng cao hiệu quả trong việc giám sát và quản trị rủi ro tài chính.
Công trình nghiên cứu sẽ đề xuất hàm ý chính sách phù hợp cho thị trường chứng khoán Việt Nam. Ngoài ra, nghiên cứu này còn tập trung xem xét vào giai đoạn Covid-19, từ đó so sánh sự thay đổi của mức độ lan truyền rủi ro trước và trong giai đoạn đại dịch. Nghiên cứu cũng sẽ giúp xác định các ngành gây lan truyền rủi ro trước và sau khi bùng nổ Covid-19. Tác động của Covid-19 và các yếu tố vĩ mô đến mức độ lan truyền giữa các ngành cũng sẽ được xem xét.
Từ đó, các hàm ý chính sách sẽ được đề xuất nhằm giúp Chính phủ Việt Nam triển khai các giải pháp phù hợp để kiểm soát mức độ lan truyền rủi ro giữa các ngành. Thị trường chứng khoán Việt Nam luôn được xem là huyết mạch của nền kinh tế để đảm bảo cung cấp nguồn vốn đáng kể cho sự tăng trưởng và phát triển kinh tế bền vững tại Việt Nam. Kể từ khi đại dịch Covid-19 bùng phát đến nay, mặc dù đã rất thành công trong công tác phòng - chống dịch bệnh, nhưng Việt Nam vẫn hứng chịu hậu quả nghiêm trọng bởi làn sóng thứ 4 của đại dịch 20 Covid-19, thị trường chứng khoán cũng như nhiều ngành nghề kinh tế đã bị ảnh hưởng tiêu cực, một cách trực tiếp hoặc gián tiếp. Do vậy, công trình nghiên cứu này hướng đến việc phân tích hiệu ứng lan truyền rủi ro biến động giữa các ngành trên thị trường chứng khoán Việt Nam, trước và trong khi đại dịch Covid- 19 xảy ra.
Bài nghiên cứu sẽ xác định độ lớn và hướng lan truyền giữa các nhóm ngành kinh tế với nhau. Về mặt khoa học, đề tài này sẽ đóng góp vào cơ sở lý thuyết và thực nghiệm về lĩnh vực nghiên cứu liên quan đến cơ chế lan truyền rủi ro biến động giữa các ngành trên thị trường chứng khoán Việt Nam, một quốc gia mới nổi, có nhiều phát triển vượt bật trong những năm gần đây và được ghi nhận là một trong những quốc gia thành công trong việc khống chế làn sóng đầu tiên của đại dịch Covid-19. TỔNG QUAN LÝ THUYẾT 2. Tổng quan khái niệm và định nghĩa 2.
Lý thuyết về rủi ro biến động Rủi ro biến động trên thị trường tài chính được xem như một thước đo về độ không chắc chắn hoặc rủi ro tài chính liên quan đến các khoản đầu tư vào các tài sản tài chính (Baek và cộng sự, 2020).