Luận văn thạc sĩ hay nghiên cứu hiệu quả kinh tế và tác động môi trường của một số mô hình nông lâm kết hợp tại viện khoa học kỹ thuật nông lâm nghiệp miền núi phía bắc xã phú hộ thị xã phú thọ tỉnh phú thọ

Chuyên khảo Hiệu quả kinh tế và tác động môi trường của mô hình nông lâm kết hợp t phân tích chuyên sâu các khía cạnh quan trọng trong lĩnh vực kinh

• Tác giả: Nguyễn Văn Chung
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Quốc Doanh
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Khoa học lâm nghiệp
• Đề tài: Nghiên Cứu Hiệu Quả Kinh Tế Và Tác Động Môi Trường Của Một Số Mô Hình Nông Lâm Kết Hợp Tại Viện Khoa Học Kỹ Thuật Nông Lâm Nghiệp Miền Núi Phía Bắc - Xã Phú Hộ - Thị Xã Phú Thọ - Tỉnh Phú Thọ
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: ĐẶT VẤN ĐỀ
• 2. CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Tổng quan về đất dốc
• 2.2. Khái niệm đất dốc

Tóm tắt

I. Tổng quan về mô hình nông lâm kết hợp tại Phú Thọ

Mô hình nông lâm kết hợp tại Phú Thọ đã trở thành một giải pháp quan trọng trong việc phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường. Mô hình này không chỉ giúp tăng cường hiệu quả sản xuất nông nghiệp mà còn góp phần bảo vệ tài nguyên thiên nhiên. Việc áp dụng mô hình này tại Phú Thọ đã cho thấy những kết quả tích cực trong việc cải thiện sinh kế cho người dân địa phương.

1.1. Đặc điểm của mô hình nông lâm kết hợp

Mô hình nông lâm kết hợp tại Phú Thọ thường bao gồm sự kết hợp giữa cây lương thực và cây lâm nghiệp. Điều này giúp tối ưu hóa việc sử dụng đất và tài nguyên nước, đồng thời giảm thiểu xói mòn đất.

1.2. Lợi ích kinh tế từ mô hình nông lâm kết hợp

Mô hình này không chỉ mang lại lợi ích kinh tế cho người dân mà còn giúp tăng cường an ninh lương thực. Các nghiên cứu cho thấy rằng mô hình nông lâm kết hợp có thể tăng thu nhập cho hộ gia đình từ 20-30%.

II. Vấn đề và thách thức trong mô hình nông lâm kết hợp

Mặc dù mô hình nông lâm kết hợp mang lại nhiều lợi ích, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức cần giải quyết. Các vấn đề như xói mòn đất, thiếu nước tưới và biến đổi khí hậu đang ảnh hưởng đến hiệu quả của mô hình này. Việc nhận diện và giải quyết các thách thức này là rất cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững.

2.1. Tác động của xói mòn đất đến mô hình nông lâm kết hợp

Xói mòn đất là một trong những vấn đề nghiêm trọng nhất ảnh hưởng đến mô hình nông lâm kết hợp. Theo nghiên cứu, xói mòn có thể làm giảm năng suất cây trồng từ 30-50%.

2.2. Biến đổi khí hậu và ảnh hưởng đến sản xuất

Biến đổi khí hậu đang làm thay đổi lượng mưa và nhiệt độ, ảnh hưởng đến sự phát triển của cây trồng trong mô hình nông lâm kết hợp. Điều này đòi hỏi người nông dân phải điều chỉnh phương pháp canh tác để thích ứng.

III. Phương pháp nghiên cứu hiệu quả kinh tế của mô hình nông lâm kết hợp

Để đánh giá hiệu quả kinh tế của mô hình nông lâm kết hợp, các phương pháp nghiên cứu như phân tích chi phí-lợi ích và khảo sát thực địa đã được áp dụng. Những phương pháp này giúp xác định rõ ràng các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả kinh tế của mô hình.

3.1. Phân tích chi phí lợi ích trong mô hình nông lâm kết hợp

Phân tích chi phí-lợi ích giúp xác định các khoản đầu tư cần thiết và lợi nhuận dự kiến từ mô hình nông lâm kết hợp. Kết quả cho thấy lợi nhuận từ mô hình này cao hơn so với canh tác truyền thống.

3.2. Khảo sát thực địa và thu thập dữ liệu

Khảo sát thực địa là một phần quan trọng trong nghiên cứu. Việc thu thập dữ liệu từ người nông dân giúp hiểu rõ hơn về thực trạng và hiệu quả của mô hình nông lâm kết hợp.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu tại Phú Thọ

Kết quả nghiên cứu cho thấy mô hình nông lâm kết hợp đã mang lại nhiều lợi ích cho người dân tại Phú Thọ. Các mô hình như trồng chè kết hợp với cây ăn quả đã cho thấy hiệu quả kinh tế cao và bền vững.

4.1. Các mô hình nông lâm kết hợp thành công

Một số mô hình thành công tại Phú Thọ bao gồm trồng chè kết hợp với cây ăn quả, giúp tăng thu nhập cho nông dân và bảo vệ môi trường.

4.2. Đánh giá tác động môi trường của mô hình

Mô hình nông lâm kết hợp không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn giúp cải thiện chất lượng đất và bảo vệ nguồn nước, giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của mô hình nông lâm kết hợp

Mô hình nông lâm kết hợp tại Phú Thọ có tiềm năng lớn trong việc phát triển bền vững. Việc tiếp tục nghiên cứu và áp dụng các mô hình này sẽ giúp cải thiện sinh kế cho người dân và bảo vệ môi trường.

5.1. Tương lai của mô hình nông lâm kết hợp

Với sự hỗ trợ từ chính phủ và các tổ chức, mô hình nông lâm kết hợp có thể được mở rộng và phát triển hơn nữa, mang lại lợi ích cho nhiều vùng miền khác.

5.2. Khuyến nghị cho phát triển bền vững

Cần có các chính sách hỗ trợ và khuyến khích người dân áp dụng mô hình nông lâm kết hợp để đảm bảo phát triển bền vững và bảo vệ môi trường.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Đất dốc tại Việt Nam chiếm hơn 75% tổng diện tích tự nhiên của cả nước, tương đương khoảng 24,7 triệu hecta trên tổng số 32,929 triệu hecta. Đặc biệt, tại vùng trung du và miền núi phía Bắc, diện tích đất dốc chiếm tỷ lệ áp đảo trên 90%, trong đó có 51% diện tích mang độ dốc lớn và 38,4% diện tích có tầng đất canh tác mỏng dưới 50 cm. Tập quán canh tác nương rẫy lạc hậu kết hợp với lượng mưa trung bình hàng năm từ 1500 đến 2500 mm tập trung 80% vào mùa mưa đã khiến hơn 4,3 triệu hecta đất bị xói mòn nghiêm trọng. Hàng năm, lượng đất màu trôi rửa trên nương rẫy không có biện pháp bảo vệ có thể vượt mức 200 tấn/ha/năm, cuốn đi khối lượng dinh dưỡng tương đương 100.000 tấn phân đạm urê và 220.000 tấn phân lân supe.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm là giải quyết mâu thuẫn giữa nhu cầu sinh kế trước mắt của hơn 24 triệu người dân miền núi với yêu cầu bảo vệ đất và phục hồi độ phì nhiêu lâu dài. Mục tiêu cụ thể của đề tài là đánh giá toàn diện hiệu quả kinh tế tài chính cùng các tác động môi trường sinh thái của các mô hình nông lâm kết hợp điển hình, từ đó xác định mô hình tối ưu cho chuyển giao sản xuất.

Phạm vi nghiên cứu được thực hiện tại Viện Khoa học kỹ thuật nông lâm nghiệp miền núi phía Bắc và xã Phú Hộ, thị xã Phú Thọ, tỉnh Phú Thọ trong giai đoạn từ tháng 11/2009 đến tháng 09/2010 trên tổng diện tích tự nhiên của xã là 187,095 ha. Nghiên cứu mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc khi cung cấp hệ thống chỉ số định lượng về giá trị hiện tại thuần, tỷ suất thu hồi vốn và tỷ lệ giảm xói mòn đất, mở ra hướng đi bền vững cho kinh tế đồi rừng miền Bắc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết nông lâm kết hợp bền vững của Lundgreen và Raintree (1983), tiếp cận hệ thống sử dụng đất đa tầng có sự tương hỗ chặt chẽ giữa các thành phần cây thân gỗ lâu năm, cây nông nghiệp ngắn ngày và chăn nuôi. Khung lý thuyết này khẳng định cấu trúc sinh thái đa dạng sẽ tối ưu hóa vòng tuần hoàn vật chất hữu cơ, hạn chế rủi ro tài chính và duy trì độ phì nhiêu đất dốc.

Bên cạnh đó, đề tài vận dụng mô hình công nghệ canh tác đất dốc SALT (Sloping Agricultural Land Technology) với các biến thể SALT 1, SALT 2, SALT 3 và SALT 4 đã được chứng minh hiệu quả tại khu vực Đông Nam Á, kết hợp với phương trình mất đất phổ dụng USLE của Wischmeier và Smith để phân tích lượng đất mất theo hệ số che phủ thảm thực vật. Các khái niệm then chốt được chuẩn hóa bao gồm: hệ sinh thái nông lâm kết hợp, xói mòn cơ giới và hóa học đất dốc, dòng tiền chiết khấu động trong lâm nghiệp, và chỉ số hiệu quả tổng hợp sinh thái kinh tế.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tích hợp từ điều tra thực địa sơ cấp và quan trắc thực nghiệm tại trạm nghiên cứu. Phương pháp đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia của người dân (PRA) được triển khai với cỡ mẫu 30 hộ gia đình nông dân canh tác lâu năm tại xã Phú Hộ kết hợp cùng đội ngũ cán bộ khoa học của Viện. Phương pháp chọn mẫu có chủ đích kết hợp ngẫu nhiên phân tầng được áp dụng nhằm đảm bảo tính đại diện cho 5 cấu trúc mô hình nông lâm kết hợp thực tế và 1 mô hình rừng trồng thuần loài bạch đàn làm đối chứng.

Trên thực địa, nghiên cứu thiết lập các ô thí nghiệm xói mòn tiêu chuẩn có diện tích 40 m2 (kích thước 4m x 10m) trên sườn dốc từ 8 đến 15 độ, chân dốc bố trí hố hứng đất kích thước 1,5 x 0,9 x 0,9 m lót màng chống thấm để đo đạc khối lượng đất khô bị rửa trôi sau từng trận mưa. Mẫu đất được lấy định kỳ tại các tầng sâu 0 - 30 cm, 30 - 60 cm và 60 - 90 cm để phân tích hàm lượng mùn theo phương pháp Tiurin, đạm tổng số theo Kjeldahl, lân dễ tiêu P2O5 bằng máy quang phổ kế và kali K2O qua quang kế ngọn lửa.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích kinh tế động của tổ chức lương thực thế giới với các chỉ số NPV, BCR và IRR ở mức chiết khấu 7%/năm (tương đương lãi suất vay vốn ưu đãi nông nghiệp) là vì phương pháp này phản ánh chính xác giá trị dòng tiền qua chu kỳ kinh doanh dài hạn từ 5 đến 10 năm của cây lâu năm. Timeline quan trắc thực nghiệm diễn ra liên tục từ ngày 15/12/2009 đến ngày 10/09/2010, ghi nhận đầy đủ lượng mưa tích lũy 6 tháng đầu năm đạt 672,5 mm.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, các mô hình nông lâm kết hợp thể hiện khả năng giữ đất và hạn chế xói mòn vượt bậc so với độc canh. Kết quả quan trắc trên ô tiêu chuẩn 40 m2 chỉ ra rằng mô hình Keo tai tượng + Bưởi Diễn + Đậu tương ĐT84 và mô hình Vải Hùng Long + Lạc lưu niên LD99 làm giảm lượng đất bị rửa trôi từ 68,4% đến 82,1% so với mô hình đối chứng rừng trồng thuần loài bạch đàn.

Thứ hai, độ ẩm và độ phì nhiêu đất được cải thiện rõ rệt theo chiều sâu phẫu diện. Tầng đất mặt 0 - 20 cm ở các mô hình xen canh luôn duy trì ẩm độ tương đối cao hơn đối chứng từ 19,2% đến 27,6% trong những tháng cao điểm nắng nóng với nhiệt độ trung bình tháng 6 lên tới 30,33 độ C. Hàm lượng mùn tổng số tầng 0 - 30 cm ở mô hình trồng xen cây họ đậu đạt mức 2,45% đến 2,82%, cao hơn 1,3 lần so với đất trồng bạch đàn thuần loài (chỉ đạt khoảng 1,42%), đồng thời hàm lượng đạm và lân dễ tiêu tăng từ 32% đến 46%.

Thứ ba, hiệu quả tài chính của các mô hình nông lâm kết hợp vượt trội hoàn toàn. Tỷ suất thu nhập trên chi phí BCR của cả 5 mô hình đều đạt từ 1,48 đến 2,42 lần, vượt xa ngưỡng hòa vốn BCR lớn hơn 1. Tỷ lệ hoàn vốn nội bộ IRR đạt từ 19,5% đến 29,2%, cao hơn gấp 3 đến 4 lần so với mức lãi suất chiết khấu 7%.

Thứ tư, mô hình giải quyết việc làm tại chỗ rất hiệu quả khi huy động trung bình 260 đến 310 ngày công lao động/ha/năm, tạo dòng thu nhập ngắn ngày từ đậu tương, lạc và chăn nuôi gia súc để bù đắp chi phí chăm sóc cây lâu năm, được 93,3% hộ dân tham gia khảo sát đồng thuận cao.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính tạo nên sự vượt trội về môi trường là nhờ cấu trúc thảm thực vật nhiều tầng tán khép kín. Tầng cây cao (keo, vải) hấp thụ động năng hạt mưa, tầng cây bụi và cây nông nghiệp (bưởi, đậu tương, lạc lưu niên) che phủ bề mặt, giúp triệt tiêu dòng chảy mặt và tăng khả năng giữ nước cho tầng rễ. Hiện tượng này hoàn toàn nhất quán với các nghiên cứu canh tác đất dốc của các chuyên gia nông nghiệp quốc tế tại Đông Nam Á.

Việc tích hợp cây họ đậu cố định đạm (như đậu tương giống ĐT84) giúp bổ sung lượng sinh khối hữu cơ lớn cho đất, giải quyết triệt để tình trạng đất chua và nghèo kiệt dinh dưỡng thường thấy ở đất feralit đỏ vàng. Về mặt kinh tế, nguyên nhân các mô hình nông lâm súc đạt NPV cao là nhờ rút ngắn thời gian thu hồi vốn đầu tư ban đầu xuống còn 2 đến 3 năm thay vì 7 đến 10 năm như lâm nghiệp truyền thống.

Dữ liệu nghiên cứu được tổng hợp và biểu diễn trực quan thông qua các biểu đồ phân bố lượng đất xói mòn theo thời gian và bảng ma trận đa tiêu chí tích hợp chỉ số hiệu quả tổng hợp Ect. Trong đó, mô hình kết hợp lâm nghiệp, cây ăn quả và chăn nuôi đạt chỉ số Ect tiệm cận 0,88 đến 0,94, chứng minh sự hài hòa tuyệt đối giữa lợi ích kinh tế hộ và bảo vệ môi trường sinh thái đồi gò.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, mở rộng quy mô ứng dụng mô hình Keo tai tượng + Bưởi Diễn + Đậu tương ĐT84 và mô hình Vải Hùng Long + Lạc lưu niên LD99 trên các sườn đồi có độ dốc từ 8 đến 25 độ, đặt mục tiêu phủ xanh thêm 2.000 ha đất trống đồi núi trọc tại tỉnh Phú Thọ và các tỉnh trung du phía Bắc trong giai đoạn 5 năm tiếp theo. Chủ thể thực hiện là Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn các tỉnh phối hợp cùng Viện Khoa học kỹ thuật nông lâm nghiệp miền núi phía Bắc.

Thứ hai, chuẩn hóa và chuyển giao quy trình kỹ thuật canh tác đất dốc bảo tồn, bao gồm kỹ thuật đào hố 80 x 80 x 80 cm có bón lót phân chuồng kết hợp vôi bột, kỹ thuật trồng xen đậu tương mật độ 35 - 40 x 10 - 12 cm, nhằm cắt giảm 40% chi phí phân bón vô cơ và duy trì lượng xói mòn đất dưới 10 tấn/ha/năm trong 24 tháng đầu canh tác. Chủ thể thực hiện là hệ thống Trung tâm Khuyến nông các cấp.

Thứ ba, xây dựng chuỗi liên kết giá trị tiêu thụ nông lâm sản bền vững bằng cách thành lập các tổ hợp tác sản xuất chè búp, bưởi đặc sản và gỗ keo nguyên liệu, cam kết nâng cao giá trị gia tăng sản phẩm lên tối thiểu 20% vào năm thứ 3 sau khi chuyển giao. Chủ thể thực hiện là các Hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp và doanh nghiệp thu mua chế biến.

Thứ tư, kiến nghị Nhà nước ban hành cơ chế tín dụng vi mô ưu đãi với mức lãi suất từ 5% đến 6%/năm, kéo dài chu kỳ vay vốn lên 5 đến 7 năm để hỗ trợ ít nhất 85% hộ đồng bào dân tộc thiểu số tiếp cận cây giống chất lượng cao và phân bón ban đầu. Chủ thể thực hiện là Ngân hàng Chính sách Xã hội và Ủy ban nhân dân cấp huyện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm thứ nhất là các nhà hoạch định chính sách nông lâm nghiệp và cơ quan quản lý tài nguyên môi trường. Luận văn cung cấp luận cứ khoa học thực chứng cùng hệ số định lượng về kinh tế động (NPV, IRR) và khả năng giữ nước, giữ đất, hỗ trợ quy hoạch sử dụng đất dốc cấp vùng hiệu quả.

Nhóm thứ hai là các nhà khoa học, giảng viên và học viên cao học chuyên ngành Lâm nghiệp, Nông học, Quản lý tài nguyên rừng và Khoa học Đất. Luận văn là tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp bố trí ô tiêu chuẩn đo xói mòn thực địa 40 m2 và quy trình phân tích lý hóa đất đa tầng.

Nhóm thứ ba là cán bộ khuyến nông và chuyên gia các tổ chức phi chính phủ phát triển nông thôn. Bản hướng dẫn chi tiết quy trình kỹ thuật gây trồng từng loài cây (bưởi, vải, keo, đậu tương, luồng) là cẩm nang thực hành trực tiếp trong các dự án sinh kế miền núi.

Nhóm thứ tư là các chủ trang trại và hộ nông dân vùng trung du miền núi. Công trình giúp người sản xuất lựa chọn phương thức kết hợp cây trồng vật nuôi phù hợp với năng lực tài chính, áp dụng nguyên lý lấy ngắn nuôi dài để nâng cao thu nhập ổn định trên 60 triệu đồng/ha/năm.

Câu hỏi thường gặp

Mô hình nông lâm kết hợp nào đạt hiệu quả giữ đất và sinh lời tốt nhất trong nghiên cứu? Mô hình Keo tai tượng kết hợp Bưởi Diễn và Đậu tương ĐT84 cùng mô hình Vải Hùng Long trồng xen Lạc lưu niên LD99 cho kết quả toàn diện nhất. Hai mô hình này giúp giảm xói mòn đất trên 75%, duy trì độ ẩm tầng mặt cao hơn 20% và đạt chỉ số tỷ suất thu nhập trên chi phí BCR trên 2,0 lần.

Tại sao giống đậu tương ĐT84 và lạc lưu niên LD99 lại được ưu tiên lựa chọn làm cây trồng xen? Hai giống cây họ đậu này có thời gian sinh trưởng ngắn từ 85 đến 90 ngày, khả năng che phủ mặt đất nhanh và nốt sần rễ cố định đạm tự nhiên rất mạnh. Thực nghiệm cho thấy chúng bổ sung lượng mùn đáng kể và tăng hàm lượng đạm tổng số trong đất lên trên 30% sau mỗi chu kỳ thu hoạch.

Hộ nông dân ít vốn có thể tiếp cận và triển khai các mô hình này không? Hoàn toàn khả thi nhờ cơ chế lấy ngắn nuôi dài. Nông dân có thể thu hoạch đậu tương và lạc ngay trong năm đầu tiên để trang trải 60% chi phí phân bón và công lao động chăm sóc cho cây ăn quả và cây lâm nghiệp lâu năm, giúp giảm áp lực vốn đầu tư ban đầu.

Độ ẩm đất trong các mô hình nông lâm kết hợp được cải thiện nhờ những yếu tố nào? Độ ẩm được duy trì nhờ thảm phủ sinh khối nhiều tầng làm giảm tốc độ bốc hơi nước mặt dưới nhiệt độ cao mùa hè (tháng 6 đạt 30,33 độ C). Hệ thống rễ cây họ đậu và rễ cây lâm nghiệp tạo nên các mao quản tự nhiên, giúp nước mưa thấm sâu vào tầng đất 0 - 60 cm.

Phương pháp phân tích kinh tế động có điểm gì ưu việt hơn cách tính kinh tế tĩnh truyền thống? Phương pháp kinh tế động sử dụng tỷ lệ chiết khấu 7%/năm để quy đổi toàn bộ dòng tiền thu nhập và chi phí trong tương lai về giá trị hiện tại. Cách tiếp cận này phản ánh chính xác rủi ro lạm phát, chi phí cơ hội của vốn và chu kỳ sinh trưởng dài hạn của cây thân gỗ.

Kết luận

• Luận văn đã định lượng hóa chính xác hiệu quả giữ đất của các mô hình nông lâm kết hợp, giúp giảm từ 68,4% đến 82,1% lượng đất trôi rửa so với trồng bạch đàn thuần loài trên đất dốc từ 8 đến 15 độ.
• Hệ thống xen canh cây họ đậu cải thiện vượt trội độ phì nhiêu đất, nâng hàm lượng mùn tầng mặt lên mức 2,45% - 2,82% và tăng độ ẩm tương đối thêm 19,2% - 27,6%.
• Các chỉ số tài chính động khẳng định tính khả thi kinh tế cao với BCR đạt 1,48 - 2,42 lần và tỷ suất sinh lời nội bộ IRR đạt 19,5% - 29,2%, cao gấp nhiều lần lãi suất vay vốn ngân hàng.
• Mô hình giải quyết hiệu quả 260 - 310 công lao động/ha/năm, tạo sinh kế bền vững và nhận được sự đồng thuận của 93,3% hộ nông dân tại địa bàn nghiên cứu.
• Bước tiếp theo trong giai đoạn 2011 - 2015 cần tập trung hoàn thiện chính sách vốn vay ưu đãi và liên kết chuỗi giá trị nông sản để nhân rộng mô hình ra toàn vùng trung du miền núi phía Bắc.

Hãy áp dụng ngay các mô hình nông lâm kết hợp bền vững để bảo vệ nguồn tài nguyên đất đồi rừng và tối ưu hóa hiệu quả kinh tế cho nông hộ ngay hôm nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Đất đồi núi (đất dốc) chiếm trên 3/4 diện tích trong tổng số 32,929 triệu ha đất tự nhiên của Việt Nam. Đây là những hệ sinh thái đa dạng, giàu tiềm năng song cũng rất dễ bị tổn thương. Việc sử dụng đất dốc gặp phải hàng loạt trở ngại như xói mòn, rửa trôi bề mặt, rửa trôi theo chiều sâu, thiếu độ ẩm, đất chua, nghèo kiệt dinh dưỡng và độ dễ tiêu thấp. Tất cả các trở ngại này đều liên quan với một yếu tố có tầm quan trọng hàng đầu đó là sự tuần hoàn chất hữu cơ bao gồm cả lớp phủ thực vật và vật chất mùn cấu thành bản thể đất.

Miền núi Việt Nam gần 1/3 dân số của cả nước (> 24 triệu người) trong đó gần 9 triệu là đồng bào các dân tộc thiểu số có trình độ dân trí thấp, tập quán canh tác lạc hậu, nền kinh tế nghèo nàn, đời sống thấp kém và có hệ sinh thái không bền vững do con người gây ra. Phần lớn đất đai có địa hình chia cắt, độ dốc lớn và hiểm trở. Do thiếu đất sản xuất nên nông dân miền núi vẫn phải canh tác trên đất có độ dốc rất lớn, thậm trí trên 45 0. Với độ dốc như vậy, sự việc xói mòn đất xảy ra rất mạnh dẫn đến đất bị thoái hoá nghiêm trọng và trở thành đất trống đồi núi trọc, hiện tượng “hoang mạc” hóa đang diễn ra ở nhiều nơi.

Viện Khoa học kỹ thuật nông lâm nghiệp miền núi phía Bắc là đơn vị nghiên cứu khoa học, chuyển giao công nghệ về nông lâm nghiệp phục vụ phát triển trung du miền núi phía Bắc nói riêng và cả nước nói chung. Cho đến nay Viện đã có rất nhiều đề tài, chương trình, dự án mang lại hiệu quả rất thiết thực cho người dân miền núi. Vùng Miền núi phía Bắc là một trong những vùng khó khăn nhất với diện tích đất dốc chiếm trên 90% tổng diện tích của vùng, trong đó có tới 51% diện tích có độ dốc lớn và 38.4% đất có tầng đất mỏng dưới 50 cm. Vì vậy việc giới thiệu các mô hình nông lâm kết LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 2 hợp vào thực tiễn sản xuất đóng một vai trò quan trọng nhằm cải thiện sinh kế cho nông dân miền núi.

Hiện nay cũng đã có nhiều mô hình nông lâm kết hợp đã được áp dụng và nhân rộng như: Muồng + Chè + cốt khí ( Phú Thọ, Yên Bái), Trồng cỏ + Chăn nuôi + Cây ăn quả ( Sơn La, Yên Bái), Lúa nương + Sắn + Cây Mỡ ( Yên Bái, Tuyên Quang, Hà Giang…), các mô hình trồng xen Lạc, Đỗ, Sắn với cây ăn quả ở Phú Thọ, Yên Bái ….Những mô hình trên đã bước đầu đem lại tính hiệu quả và bền vững của chúng. Tuy nhiên, để đánh giá xác định những mô hình triển vọng nhất và phạm vi/điều kiện áp dụng thích hợp cho vùng miền núi phía Bắc là rất cần thiết. Xuất phát từ những yêu cầu thực tế khách quan và ý nghĩa ứng dụng của mô hình nông lâm kết hợp, chúng tôi thực hiện đề tài: “Nghiên cứu hiệu quả kinh tế và tác động môi trường của một số mô hình nông lâm kết hợp tại Viện Khoa học kỹ thuật nông lâm nghiệp miền núi phía Bắc - xã Phú Hộ - thị xã Phú Thọ - tỉnh Phú Thọ”. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 3 Chương 2 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2.

Tổng quan về đất dốc 2. Khái niệm đất dốc Khái niệm đất dốc: Đất dốc là đất có bề mặt nằm nghiêng, thường gồ ghề hoặc lượn sóng, nằm nghiêng là mặt dốc hoặc sườn dốc, góc tạo bởi sườn dốc và mặt nằm ngang là độ dốc của mặt đất. Dựa vào tình trạng mặt đất dốc như thế nào, người nông dân có những hướng sử dụng đất và các biện pháp canh tác thích hợp.[12] - Đất dốc nhẹ: dưới 150 làm ruộng bậc thang, vườn nhà. - Đất dốc vừa 16-250 làm ruộng bậc thang, vườn nhà, vườn rừng.

- Đất dốc mạnh 25-350 làm nương định canh, vườn rừng. - Đất dốc mạnh >350 khoanh nuôi bảo vệ rừng. Những hạn chế đối với việc mở rộng canh tác trên đất dốc + Xói mòn và suy thoái đất: Nội dung nghiên cứu hàng đầu trong canh tác đất dốc là kiểm soát xói mòn đất, phục hồi và cải thiện độ phì đất, đặc biệt là ở những vùng đất đã bị thoái hoá. Các nước vùng nhiệt đới, do những đặc trưng về khí hậu như mưa nhiều và phân phối trong nhiều năm, tính chất đất cũng như áp lực khai thác đất dốc rất lớn, nên xói mòn đã trở thành yếu tố tác động mạnh mẽ trên mọi phương diện, cần phải được quan tâm hơn.

Mức độ xói mòn đất lệ thuộc vào nhiều yếu tố như cấu trúc đất, độ tơi xốp của tầng đất mặt, độ dốc, chiều dài sườn dốc. đặc biệt là độ che phủ của thảm thực vật. Hệ thống cây trồng chi phối rất nhiều về mức độ xói mòn và rửa trôi đất. D đã xây dựng phương trình tính toán lượng đất bị mất đi do xói mòn rất phổ dụng như sau: A = R.

P LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 Trong đó: A: Lượng đất mất do xói mòn. R: Hệ số xói mòn do mưa. K: Hệ số xói mòn của đất. L: Chiều dài dốc.

C: Hệ số về độ che phủ của tán cây. P: Hệ số về các biện pháp bảo vệ đất. Mỗi năm trên thế giới do tác động của xói mòn, một lượng đất lớn bị cuốn trôi ra sông, ra biển (25 tỷ tấn) và khoảng 5-7 triệu ha đất bị mất khả năng canh tác (B. Chỉ tính riêng Châu Á đã có khoảng 440 triệu ha đất chịu ảnh hưởng của xói mòn do nước, trong đó 322 triệu ha là ở Đông Nam Á (Oldeman L.

Theo Thomas Fairhurst và Ernst Mutert (1999) do tập quán canh tác của người dân vùng cao, cũng như là nhu cầu lương thực (trong điều kiện sức ép về dân số) mà nhiều diện tích rừng đã bị thay thế bởi những diện tích nương rẫy, canh tác theo kiểu phát đốt (slash-and-burn) không có biện pháp bảo vệ đất. Điều này đã làm mất dần đi các khu vực rừng đầu nguồn, làm giảm khả năng thấm giữ nước của bề mặt đất, tăng khả năng xuất hiện lũ ống, lũ quét, xói mòn và sạt lở đất. Các số liệu thống kê cho thấy hàng năm các con sông đã chuyên chở một lượng lớn sản phẩm của xói mòn (bùn cát) lắng đọng ở các cửa sông, cửa biển: ở Trung Quốc, sông Hoàng Hà chở 1,6 tỷ m3 vào vịnh Becgan và ở ấn Độ sông Brahmaputea chở 726 triệu tấn, sông Indus chở 435 triệu tấn (FAO,1995). Cũng theo đánh giá của tổ chức FAO (1995), khu vực Đông Nam Á được xem là khu vực bị xói mòn mạnh nhất trên thế giới.

Trong số 17 nước ở Đông Nam Á, (Việt Nam là một trong 5 nước có xói mòn do nước ở mức LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 trung bình đến cực kỳ nghiêm trọng). Trong những năm gần đây, hơn 3 tỷ tấn đất bị xói mòn hàng năm lắng đọng tại cửa biển của khu vực, đã và đang đẩy nhanh quá trình phá huỷ hệ sinh thái vùng ven biển quý giá và đa dạng nhất trên thế giới (Ernst Muter; Thomas Fairhurst, 1999). Đất bị xói mòn thường kéo theo sự suy giảm chất lượng đất thông qua việc giảm pH, giảm hàm lượng chất hữu cơ, giảm dung tích hấp thu, giảm tính đệm, giảm kết cấu, giảm sức chứa ẩm, tăng dung trọng, giảm khả năng cố định lân. là một trong các nguyên nhân làm giảm năng suất và sản lượng cây trồng trên đất dốc.

Do đặc thù về khí hậu: Nóng ẩm, mưa nhiều, lượng mưa và cường độ mưa lớn, nên hiện tượng xói mòn và rửa trôi xảy ra mạnh mẽ, làm giảm đáng kể hàm lượng khoáng sét cũng như hàm lượng hữu cơ trong đất, dẫn đến khả năng hấp thu hoá lý của đất kém và đất dễ bị mất các chất dinh dưỡng dễ tiêu. Rửa trôi còn làm quá trình tích luỹ sắt nhôm tăng nhanh, đất bị chua và hấp thu hoá học xảy ra với lân, làm đất dốc nhiều khi có hàm lượng lân tổng số khá xong lại nghèo lân dễ tiêu (Thái Phiên, Nguyễn Tử Siêm, 1998). Việt Nam với lượng mưa trung bình hàng năm từ 1500-2500 mm, trong đó 80% tập trung vào mùa mưa và có đến 61% của lượng mưa gây nên dòng chảy mặt, làm xói mòn nghiêm trọng với diện tích khoảng 4,3 triệu ha (Thái Phiên, Nguyễn Tử Siêm, 1993 ). Xói mòn có tác động mạnh đến kinh tế xã hội và môi trường sống, làm giảm sức sản xuất của đất.

Đất dốc Việt Nam chiếm khoảng 75% tổng diện tích tự nhiên và là hợp phần quan trọng của quỹ đất quốc gia, đất dốc gắn liền với các thế mạnh về rừng, cây công nghiệp dài ngày, cây ăn quả, đồng cỏ chăn nuôi, cây lương thực, cây dược liệu quý hiếm,. Thế nhưng, do nhiều nguyên nhân mà trong tổng số 14,2 triệu ha đất chưa sử dụng thì đất đồi núi có tới 10,4 triệu ha chiếm 73% tổng diện tích đất chưa sử dụng của cả nước (Lê Thái Bạt, 2000). LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 Theo số liệu về mức độ suy thoái đất vùng Châu Á -Thái Bình Dương của tổ chức FAO (Nguyễn Trọng Hà, 1996) thì hiện nay Việt Nam có tỷ lệ đất bị thoái hoá đứng hàng đầu, chiếm tới 48,9% so với tổng diện tích của cả nước và tương đương với Ấn Độ. Qua nhiều nghiên cứu, tác giả Thái Phiên (1997) cho biết lượng chất dinh dưỡng hàng năm bị mất đi do xói mòn ít nhất tương đương với 100.000 tấn phân đạm urê, 220.000 tấn phân lân super, 50.000 tấn phân K2SO4 và khoảng 5 triệu tấn phân chuồng, đó là chưa tính đến các yếu tố Ca+2, Mg+2 cũng bị rửa trôi cùng với các nguyên tố vi lượng khác.

Quá trình xói mòn đã tác động mạnh mẽ đến sự thoái hoá nhanh chóng của đất. Theo tính toán của các nhà khoa học thì trong điều kiện thuận lợi để hình thành được 2,54cm lớp đất mặt cần phải có thời gian là 30 năm (FAO, 1995). Việc khôi phục lớp đất mặt đã mất đi không phải là việc đơn giản và dễ làm, do đó mọi biện pháp kỹ thuật canh tác trên đất dốc liên quan đến việc ngăn chặn xói mòn, giữ nền đất để canh tác lâu bền đều cần phải được áp dụng, thực thi và mang tính chiến lược.