phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo và Phụ lục, Luận án gồm 4 chương, 9 tiết. 7 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. NHỮNG NGHIÊN CỨU CHUNG VỀ XÂY DỰNG ĐỘI NGŨ GIÁO VIÊN Xây dựng đội ngũ giáo viên trong phát triển giáo dục được các nước trên thế giới đặt lên hàng đầu; là một trong những nội dung cơ bản trong các cuộc cải cách giáo dục, chấn hưng, phát triển đất nước. Các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin đã quan tâm sâu sắc đến vấn đề xây dựng đội ngũ giáo viên khi bàn về giáo dục - đào tạo.
Lênin trong tác phẩm Bàn về giáo dục đã có nhiều luận điểm nói về đội ngũ giáo viên. Lênin đặt ra yêu cầu phải: “Nâng cao một cách có hệ thống, kiên nhẫn, liên tục trình độ và tinh thần của đội ngũ giáo viên nhưng điều chủ yếu, chủ yếu và chủ yếu là cải thiện đời sống vật chất cho họ”[102, tr241]. Theo tác giả Lê Trung Chinh [23], nghiên cứu về xây dựng, phát triển đội ngũ giáo viên thường được chia làm bốn hướng chính : Thứ nhất, nghiên cứu các mô hình và kinh nghiệm thực tiễn về phát triển nghề nghiệp giáo viên. Thứ hai, nghiên cứu các hoạt động hỗ trợ thực tiễn để phát triển nghề nghiệp giáo viên.
Thứ ba, nghiên cứu cải tiến các kỹ năng và tăng cường hiểu biết nghề nghiệp cho giáo viên. Xu hướng này đang được các quốc gia trong khối APEC triển khai thực hiện đào tạo giáo viên. Các quốc gia ở châu Á-Thái Bình Dương cũng coi đào tạo và bồi dưỡng giáo viên là một trong những khâu then chốt để phát triển giáo dục, kinh tế ở các nước này. Các nước này rất coi trọng nâng cao nghề nghiệp liên tục cho giáo viên.
Thứ tư, nghiên cứu phát triển nghề nghiệp cho giáo viên như là một yêu cầu của tiến trình cải cách giáo dục. Nghiên cứu về đào tạo, bồi dƣỡng và chuẩn nghề nghiệp giáo viên 1.Về đào tạo, bồi dưỡng Trong nghiên cứu của mình về đào tạo giáo viên, Michel Develay - nhà giáo dục của Pháp đã bắt đầu từ lý luận về học đến lý luận về dạy để nghiên cứu về giáo viên. Theo ông: “Đào tạo mà không làm cho họ có trình độ cao về năng lực tương ứng không chỉ với các sự kiện, khái niệm, định luật, định lý, hệ biến hóa của môn học đó, mà còn cả với khoa học luận của chúng là không thể được” [23, tr. 8 Ngoài ra, trong tác phẩm này, ông còn đề cập đến nội dung, cách thức đào tạo, tính chất và bản sắc nghề nghiệp của giáo viên.
Công trình nghiên cứu chung của các nước thành viên OECD đưa ra các yêu cầu của một giáo viên bao gồm: kiến thức phong phú về phạm vi chương trình và phạm vi bộ môn mình dạy; kỹ năng sư phạm; có tư duy phản ánh, năng lực tự phê bình; biết cảm thông và cam kết tôn trọng phẩm giá của người khác; có năng lực quản lý. Tại Hội thảo Khoa học “Nâng cao chất lượng giáo dục và vấn đề đào tạo giáo viên”, nhiều tham luận của các tác giả như: Trần Bá Hoành, Mai Trọng Nhuận, Nguyễn Thị Mỹ Lộc, Đặng Bá Lãm, Đặng Xuân Hải… đã đề cập thực trạng chất lượng giáo dục, đội ngũ nhà giáo và tính tất yếu phải đào tạo, bồi dưỡng, xây dựng đội ngũ giáo viên trước yêu cầu mới [100]. Báo cáo kết quả nghiên cứu của Đề tài: “Đánh giá thực trạng triển khai chương trình bồi dưỡng thường xuyên cho giáo viên phổ thông” do tác giả Cao Đức Tiến làm chủ nhiệm đề tài cho rằng, việc bồi dưỡng thường xuyên theo chu kỳ đã góp phần tạo ra được một thói quen tự học tập, tự bồi dưỡng trong đội ngũ giáo viên trên phạm vi cả nước. Nhu cầu được bồi dưỡng thường xuyên (đào tạo tiếp sau đào tạo ban đầu) đã trở thành nhu cầu tự thân, ý thức tự giác trong mỗi giáo viên, nhằm cập nhật hoá kiến thức, từng bước nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ và kỹ năng sư phạm, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp giáo dục - đào tạo.
Báo cáo “Nghiên cứu đánh giá thực trạng đội ngũ nhà giáo Việt Nam” do Viện Chiến lược và Chương trình giáo dục tiến hành đã đề cập số lượng, chất lượng giáo viên, thực hiện chế độ chính sách đối với giáo viên, từ đó đưa ra giải pháp trong việc đào tạo, bồi dưỡng giáo viên. Tác giả Trần Bá Hoành[52] trong bài viết “Chất lượng giáo viên” đã đưa ra cách tiếp cận chất lượng giáo viên từ các khía cạnh như đặc điểm lao động của người giáo viên; sự thay đổi chức năng của người giáo viên trước yêu cầu đổi mới giáo dục; mục tiêu sử dụng giáo viên; chất lượng từng giáo viên và đội ngũ giáo viên. Theo tác giả, có 3 yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng giáo viên, đó là: quá trình đào tạo - sử dụng - bồi dưỡng giáo viên; hoàn cảnh, điều kiện lao động sư phạm của giáo viên; ý chí thói quen và năng lực tự học của giáo viên. Đồng 9 thời, cũng đưa ra 3 giải pháp cho vấn đề nâng cao chất lượng xây dựng đội ngũ giáo viên, cụ thể là: phải đổi mới công tác đào tạo, công tác bồi dưỡng và đổi mới việc sử dụng giáo viên.
Trong bài viết: “Đổi mới mô hình đào tạo giáo viên trong các trường đại học sư phạm theo hướng tiếp cận năng lực”, nhóm tác giả Bùi Minh Đức, Đào Thị Việt Anh, Hoàng Thị Kim Huyền [25] đã nêu ra mô hình đào tạo giáo viên ở các nước có nền giáo dục tiên tiến. Cùng với việc đổi mới chương trình giáo dục phổ thông theo hướng tiếp cận năng lực, các chương trình đào tạo và bồi dưỡng giáo viên cũng được cải tiến, điều chỉnh, thậm chí đổi mới toàn bộ theo chủ trương hình thành và phát triển các năng lực nghề nghiệp cho giáo viên. Các tác giả cũng đề xuất giải pháp đổi mới việc đào tạo giáo viên như sau: Thứ nhất, các trường sư phạm đào tạo giáo viên cần đổi mới chương trình theo hướng tiếp cận năng lực. Thứ hai, chương trình đào tạo giáo viên, trước hết cần xác định được hệ thống các năng lực chung - những năng lực mà sinh viên của các ngành cần phải có những năng lực riêng (năng lực môn học) cho sinh viên các ngành cụ thể.
Thứ ba, đội ngũ giảng viên phải có những năng lực cần thiết và nhất là phải giỏi những năng lực môn học cụ thể, thay đổi nhận thức, kỹ năng, phương pháp dạy học, kiểm tra, đánh giá. Thứ tư, công tác quản lý, tổ chức đào tạo của các bộ phận chức năng trong trường cũng phải thay đổi theo hướng tiếp cận năng lực học sinh. Trong chương trình đào tạo sau đại học, chuyên ngành quản lý giáo dục, vấn đề đội ngũ giáo viên cũng được chú trọng nghiên cứu, đã trở thành đề tài của nhiều luận văn, luận án; nhất là đề tài nghiên cứu về xây dựng và phát triển đội ngũ giáo viên ở các cấp học, ngành học của các tác giả Vũ Đình Chuẩn, Nguyễn Công Chánh,v.Về chuẩn nghề nghiệp giáo viên Tại các quốc gia tiên tiến trên thế giới, vấn đề chuẩn nghề nghiệp của giáo viên rất được quan tâm. Đây là nội dung mà các trường sư phạm phải tập trung đào tạo và mỗi giáo viên phải phấn đấu hoàn thiện.
10 Theo tác giả Lê Trung Chinh [23] thì chuẩn nghề nghiệp của giáo viên tại các bang của nước Mỹ được xây dựng nhằm mục đích làm cho giáo viên nâng cao kiến thức của nội dung môn học; cải thiện sự hiểu biết về học thuật, xã hội, tinh thần và vật chất, bảo đảm thầy giáo tận dụng được các kỹ năng dạy học để giúp học sinh đạt được và vượt qua môn học; phản ánh đầy đủ và sáng tỏ những kiến thức cần thiết có liên quan về những bài học và kinh nghiệm nghề nghiệp, tạo đồng thuận về chính kiến nghề nghiệp, dạy học và lãnh đạo; khuyến khích thầy giáo phát triển sự đa dạng của lớp học nhờ các kỹ năng đánh giá; cung cấp những bài học mới có tính tích hợp vào trong chương trình và trong lớp học; trang bị cho học sinh đủ kiến thức để học tập và phát triển; đánh giá định kỳ để tạo ra tác động của nó đối với hoạt động dạy và học; nhà giáo cần phải nắm được, tận dụng và hỗ trợ phát triển các mối quan hệ cộng đồng rõ ràng, gắn bó, có kế hoạch; phát triển văn hóa trường học để giúp cho việc thực hiện liên tục, xử lý các thách thức về vai trò và các quan hệ truyền thống trong giáo dục; có kế hoạch phát triển nghề nghiệp bao gồm cả sự xem xét về trí tuệ và tài chính; bố trí đủ thời gian trong số các giờ làm việc để thu hút sự tham vấn ý kiến của người học nhằm hỗ trợ cho sự phát triển nghề nghiệp; làm việc có hiệu quả với cha mẹ học sinh và cộng sự. Giáo viên của Đức phải đạt được 10 năng lực nghề nghiệp thuộc 4 nhóm: Năng lực dạy học là xây dựng kế hoạch bài học, hỗ trợ việc học của học sinh; năng lực giáo dục - nghĩa hẹp là hiểu được các điều kiện sống của học sinh, truyền đạt các giá trị và chuẩn mực; năng lực đánh giá; và năng lực đổi mới. Quy định về tiêu chuẩn nghề nghiệp giáo viên của Anh rất cụ thể, đó là: Thiết lập những kinh nghiệm học tập linh động và sáng tạo cho các cá nhân và các nhóm; đóng góp vào việc phát triển ngôn ngữ, khả năng đọc viết và toán; xây dựng những kinh nghiệm học tập mang tính thử thách về mặt trí tuệ; xây dựng những kinh nghiệm học tập phù hợp, có mối liên kết với thế giới bên ngoài trường học; xây dựng những kinh nghiệm học tập mang tính tổng quát và có sự tham gia; kết hợp công nghệ thông tin và liên lạc để tăng hiệu quả việc học tập của học sinh; đánh giá và báo cáo việc học tập của học sinh; hỗ trợ việc phát triển và tham gia xã hội của thanh niên; tạo ra môi trường học tập an toàn và mang tính hỗ trợ; xây dựng 11 những mối quan hệ với cộng đồng rộng lớn hơn; đóng góp vào những nhóm nghề; tham gia thực hiện những hoạt động của nghề giáo.