Chương 1 TỎNG QUAN TÀI LIỆU 1. Kiến thức cơ bản về HIV/AIDS 1. Đường lây truyền [4] Bệnh nhân AIDS và người nhiễm HIV là nguồn truyền nhiễm duy nhất của nhiễm HIV. Người ta đã phân lập được HIV từ máu, tinh dịch, dịch tiết âm đạo, nước bọt, nước mắt, sữa mẹ, nước tiểu và các dịch khác của cơ thể.
Nhiều nghiên cứu về dịch tễ học cho thấy chỉ có máu, tinh dịch và dịch tiết âm đạo đóng vai trò quan trọng trong việc làm lây truyền HIV. Do đó có 3 phương thức làm lây truyền HIV đó là: - Lây truyền theo đường tình dục: là phương thức lây quan trọng và phổ biến nhất trên thế giới, nguy cơ lây nhiễm HIV qua một lần giao hợp với một người nhiễm HIV nếu không dùng bao cao su là từ 0,01-1%. - Lây truyền theo đường máu: HIV có mặt trong máu toàn phần và các thành phần của máu, do đó HIV có thể truyền qua máu hay các sản phẩm của máu có nhiễm HIV. Nguy cơ lây truyền HIV qua đường máu có tỷ lệ rất cao, trên 90%.
- Lây truyền từ mẹ sang con: mẹ bị nhiễm HIV có khả năng truyền cho con trong quá trình mang thai, khi đẻ và khi cho con bú. Nguy cơ lây truyền từ mẹ sang con từ 20-30%. Tuy nhiên, tần suất lây nhiễm còn tuỳ thuộc vào lượng virus của nguồn lây cho nên có khi chỉ một lần tiếp xúc cũng đã bị lây nhiễm HIV. Ngoài ra HIV không lây qua các tiếp xúc thông thường như: ở chung một nhà, thở chung không khí, ho, sổ mũi, làm việc chung, chơi thể thao chung, bắt tay, khoác tay, ôm hôn.Dùng chung các vật dụng trong nhà như: nhà vệ sinh, khăn tắm, chậu rửa mặt, bồn tắm, bể bơi, bát đũa, các vật dụng lao động.hay bị các côn trùng hoặc súc vật cắn cũng không làm lây truyền HIV.
Các yếu tố ảnh hưởng tói lây nhiễm HIV 1. Yeu to sinh học Người mắc các bệnh lây truyền qua đường tình dục có khả năng nhiễm HIV cao hơn bình thường. Hẹp bao quy đầu dẫn đến dễ bị các bệnh lây truyền qua đường tình dục gây loét do vậy nguy cơ nhiễm HIV và lây bệnh cho người khác cao hon. Ngoài ra, giai đoạn nhiễm HIV cũng ảnh hưởng lớn tới khả năng lây truyền, nguy cơ lây nhiễm rất cao ngay sau khi bị nhiễm HIV (giai đoạn cửa sổ) và giai đoạn AIDS (có khoảng 3.
Ở giai đoạn nhiễm HIV không triệu chứng, số lượng HIV chỉ khoảng 20-40 virus/1 ml máu [29]. Yeu to hành vi Nhiễm HIV/AIDS có liên quan chặt chẽ với hành vi cá nhân: sử dụng chung bơm kim tiêm khi tiêm chích ma tuý (TCMT), lối sống có nhiều bạn tình, không sử dụng bao cao su khi quan hệ tình dục, phương thức sinh hoạt tình dục (quan hệ tình dục qua đường hậu môn với bạn tình bị nhiễm HIV có nguy cơ lây nhiễm cao hơn so với QHTD qua đường âm đạo), sử dụng chung các dụng cụ xăm trổ.Hiện nay ở Việt Nam hành vi có nguy cơ lây nhiễm HIV nhiều nhất là tiêm chích ma tuý, nhưng qua con đường tình dục khác giới đang ngày càng gia tăng [29], [38]. Yeu tố dân tộc học Yếu tố dân tộc học cũng có mối liên quan tới nhiễm HIV. Có sự khác biệt có ý nghĩa về tỷ lệ nhiễm và phương thức lan truyền HIV giữa những quốc gia khác nhau, như ở Châu Phi hình thức lan truyền chủ yếu qua quan hệ tình dục khác giới (QHTD) nhưng ở Châu Á thì chủ yếu lại qua con đường TCMT, tuy nhiên đang có sự gia tăng lây nhiễm qua đường quan hệ tình dục khác giới.
Ở Việt Nam, tỷ lệ nhiễm HIV cao nhất ở thành phố Hồ Chí Minh, sau đó đến một số thành phố lớn. Tăng nhanh ở các khu đô thị hoá và nó cũng đang len lỏi tới các vùng nông thôn [29], [42]. Yếu tố văn hoá, kinh tế, xã hội Sự kém hiểu biết về HIV/AIDS, tiêm chính ma tuý, tình dục không an toàn, yếu tố về kinh tế như nghèo đói, không đủ nguồn lực để đương đầu với AIDS, mặt tiêu cực của kinh tế thị trường, thái độ kỳ thị của xã hội với các nhóm nguy cơ cao 7 (nghiện chích ma tuý, mại dâm), thái độ đối với việc giáo dục tình dục. cũng có ảnh hưởng đáng kể đến sự lây nhiễm HIV [29], 1.
Các biện pháp phòng lây nhiễm HIV [4] Hiện nay chưa có vắc xin phòng nhiễm HIV và thuốc điều trị đặc hiệu với người nhiễm HIV/AIDS cho nên bằng những biện pháp phòng bệnh cá nhân tích cực, chúng ta có thể góp phần ngăn chặn được sự lan truyền của virus HIV. - Phòng lây nhiễm qua đường máu bằng cách: không tiêm chích ma tuý, không dùng chung bơm kim tiêm, thực hiện tốt công tác tiệt trùng trong y tế và an toàn truyền máu. - Phòng lây nhiễm qua đường tình dục: không sinh hoạt tình dục bừa bãi, chung thuỷ với một bạn tình duy nhất, luôn dùng bao cao su đúng cách mỗi khi quan hệ tình dục, khám và điều trị dứt điểm các bệnh lây truyền qua đường tình dục. - Phòng lây truyền từ mẹ sang con: + Thực hiện giáo dục sức khoẻ và tư vấn cho nữ thanh niên về nguy cơ dễ bị lây nhiễm HIV và hậu quả lây nhiễm cho con.
+ Khuyến khích xét nghiệm sàng lọc trước khi kết hôn, khi quyết định có thai và khi có thai. + Những người vẫn quyết định đẻ nên đến các cơ sở y tế, tư vấn để được tư vấn sâu hơn và có thể được điều trị nhằm giảm tỷ lệ lây truyền sang con. Tình hình nhiễm HIV/AIDS 1. Tình hình dịch trên thế giói Hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải đã lấy đi sinh mạng của 25 triệu người kể từ trường hợp đầu tiên được phát hiện vào năm 1981 và trở thành một trong những vụ dịch tồi tệ nhất được ghi nhận trong lịch sử.
Mặc dù gần đây khả năng tiếp cận với các chương trình điều trị và dự phòng đã có hiệu quả, nhưng số người sống với HIV và số người tử vong do AIDS vẫn đang tiếp tục gia tăng. Khu vực cận Sahara Châu Phi đang tiếp tục phải gánh chịu những hậu quả nặng nề của đại dịch toàn cầu. Sự lan tràn rộng rãi của HIV bắt đầu từ những năm 8 đầu thập kỷ 80, số trường hợp nhiễm HIV tiếp tục tăng và đến nay có khoảng 25 triệu người đang sống với HIV, chiếm 63% tổng số người nhiễm HIV trên thế giới. Đặc biệt dịch diễn ra trầm trọng ở các khu vực phía Nam Châu Phi, tỷ lệ hiện nhiễm HIV ở người trưởng thành năm 1990 là gần 1%, nhưng chỉ trong vòng 10 năm tỷ lệ này đã tăng vụt lên tới 25%.
Hình thái lây truyền chủ yếu là quan hệ tình dục khác giới [35], [36]. Ở nhiều nơi của khu vực cận Sahara, Châu Phi, kiến thức về các đường lây truyền của HIV vẫn còn rất thấp. Nói chung, phụ nữ ít được thông tin đầy đủ về HIV hơn nam giới. Những người ở khu vực nông thôn cũng ít nhận được thông tin hơn những người sống ở thành thị.
Vùng vịnh Caribe là vùng chịu ảnh hưởng nặng nề thứ 2 trên thế giới, năm 2005 đại dịch AIDS đã cướp đi khoảng 24.000 người và trở thành nguyên nhân gây tử vong hàng đầu trong nhóm người ở độ tuổi 14-44. Nguyên nhân chủ yếu làm dịch gia tăng ở khu vực này cũng là quan hệ tình dục khác giới, chiếm tới 3 phần tư tổng số các ca AIDS được báo cáo [35], Tại Châu Mỹ La Tinh. Tính đến cuối năm 2005 có gần 2 triệu người bị nhiễm HIV. Tỷ lệ hiện nhiễm cao nhất ở một số nước như Belie, Guatemala và Honduras, với khoảng trên 1 % số người trưởng thành bị nhiễm HIV vào cuối năm 2003, đặc biệt ở Honduras, nơi có khoảng một phần ba số người sống với HIV ở tiểu khu vực này và dịch đang có xu hướng lan rộng trong cộng đồng [35].
Ngoài ra tốc độ gia tăng HIV cũng đáng quan tâm ở các nước Bắc Mỹ, Tây Âu và Trung Âu. số lượng người sống với HIV ở đây lên tới 1,9 triệu người vào năm 2005. Nhìn chung, các nỗ lực về dự phòng đang bị tụt hậu so với chuyển biến của dịch ở một số nước, do hình thức lây truyền của HIV đang thay đổi. Mặc dù tình dục đồng giới nam và ở một số quốc gia, tiêm chích ma tuý vẫn là những đường lây truyền chủ yếu, nhưng số lượng người nhiễm HIV do quan hệ tình dục khác giới không an toàn đang ngày càng tăng lên [35].
Tại Châu Á, mặc dù dịch HIV/AIDS xuất hiện muộn, trường họp đầu tiên được phát hiện ở Thái Lan vào năm 1985. Nhưng đến cuối năm 2005 đã có khoảng 8,6 triệu người nhiễm HIV, trong đó số nhiễm mới là khoảng 1 triệu người. Hành vi 9 nguy cơ được thể hiện ở nhiều hình thức khác nhau đang tiếp tục làm dịch AIDS ngày càng nghiêm trọng ở Châu Á. Tại Thái Lan và Campuchia, HIV chủ yếu lan truyền qua quan hệ tình dục khác giới, nhưng ở một số nước khác như Việt Nam, Trung Quốc, Malaysia hình thức lây truyền chủ yếu qua tiêm chích ma tuý và tình trạng lây truyền qua đường tình dục khác giới cũng ngày càng gia tăng.
Nghiêm trọng hơn là mặc dù đã có nhiều nỗ lực trong việc tăng cường phòng chống nhưng HIV vẫn đang lan dần từ quần thể có nguy cơ cao nhất sang cộng đồng [36]. Tại Thái Lan, theo ước tính có khoảng 580.000 trường họp nhiễm HIV vào thời điểm năm 2005. Dịch HIV ở Thái Lan đa dạng hơn trước, những người đàn ông từng là khách hàng của những người bán dâm nay đang lây nhiễm sang vợ và bạn tình. Kết quả là một nửa số ca nhiễm HIV mới hàng năm xảy ra trong các cặp hôn nhân hoặc bạn tình thường xuyên [35].
Tại Trung Quốc đến cuối năm 2005 có khoảng 1,1 triệu người bị nhiễm HIV, hình thái lây nhiễm HIV chủ yếu ở Trung Quốc là do tiêm chích ma tuý, nhưng xu hướng lây truyền qua đường tình dục ngày càng tăng, có khoảng một nửa sổ trường họp nhiễm mới tại quốc gia này trong năm 2005 là do quan hệ tình dục không an toàn [36], Các mô hình dự báo cho thấy đến năm 2010, nếu công tác phòng, chống lây nhiễm HIV không được tăng cường một cách toàn diện, sẽ có khoảng 18,5 triệu người bị nhiễm HIV ở Nam và Đông Nam Châu Á, chỉ riêng Trung Quốc sẽ có khoảng 10 đến 15 triệu trường họp nhiễm HIV và Àn Độ có khoảng 20 đen 25 triệu người có HIV dương tính. Tuy nhiên các biện pháp can thiệp kịp thời sẽ làm giảm đáng kể các trường hợp nhiễm mới [25].