Luận án tiến sĩ kinh tế: Nghiên cứu hành vi tiêu dùng sản phẩm công nghiệp xanh ở Việt Nam

Luận án tiến sĩ kinh tế phân tích hành vi tiêu dùng sản phẩm công nghiệp xanh tại Việt Nam, đóng góp vào phát triển bền vững và kinh tế xanh.

• Tác giả: Chu Văn Giáp
• Người hướng dẫn: Lê Công Hoa
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế Quốc dân
• Chuyên ngành: Quản trị kinh doanh
• Đề tài: Nghiên cứu hành vi tiêu dùng sản phẩm công nghiệp xanh tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Sự cần thiết nghiên cứu
• 1.2. Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Phương pháp nghiên cứu
• 1.5. Những đóng góp của luận án
• 1.6. Bố cục của luận án
• 2. CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 2.1. Hành vi tiêu dùng sản phẩm xanh và hành vi tiêu dùng sản phẩm công nghiệp xanh
• 2.2. Tổng quan khung lý thuyết nghiên cứu hành vi mua sắm và hành vi thải bỏ sản phẩm xanh
• 2.3. Các yếu tố tác động và giả thuyết nghiên cứu
• 2.4. Mô hình nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Quy trình nghiên cứu
• 3.2. Thang đo nghiên cứu
• 3.2.1. Thang đo ý định hành vi mua sắm sản phẩm công nghiệp xanh và các yếu tố tác động
• 3.2.2. Thang đo ý định hành vi thải bỏ sản phẩm công nghiệp xanh và các yếu tố tác động
• 3.3. Thiết kế bảng hỏi. Điều tra và thu thập số liệu
• 3.4. Các phương pháp phân tích dữ liệu
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Kiểm định thang đo
• 4.2. Kiểm định mô hình và giả thuyết
• 4.3. Đánh giá của người tiêu dùng đối với ý định hành vi mua sắm và thải bỏ sản phẩm công nghiệp xanh bằng phân tích thống kê mô tả
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• 5.1. Các mối quan hệ
• 5.2. Mức độ tác động của các yếu tố
• 5.3. Các khuyến nghị chung
• 5.4. Hạn chế của luận án và hướng nghiên cứu tiếp theo
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• Phụ lục 1: Tổng hợp các thang đo
• Phụ lục 2: Phiếu khảo sát
• Phụ lục 3: Kết quả phân tích thống kê mô tả
• Phụ lục 4: Kết quả kiểm định thang đo
• Phụ lục 5: Kết quả kiểm định mô hình và giả thuyết

Tóm tắt

I. Hành vi tiêu dùng sản phẩm công nghiệp xanh

Hành vi tiêu dùng sản phẩm công nghiệp xanh là một chủ đề quan trọng trong bối cảnh phát triển bền vững và tăng trưởng xanh. Luận án tập trung vào việc nghiên cứu các yếu tố tác động đến ý định hành vi mua sắm và ý định hành vi thải bỏ sản phẩm công nghiệp xanh tại Việt Nam. Các yếu tố tâm lý và văn hóa được xem xét để hiểu rõ hơn về hành vi tiêu dùng bền vững trong ngành công nghiệp xanh. Nghiên cứu này nhằm góp phần thúc đẩy thị trường sản phẩm xanh và hỗ trợ các chính sách môi trường hiệu quả.

1.1. Tổng quan về hành vi tiêu dùng sản phẩm xanh

Hành vi tiêu dùng sản phẩm xanh bao gồm các giai đoạn mua sắm, sử dụng và thải bỏ. Tuy nhiên, các nghiên cứu hiện tại chủ yếu tập trung vào hành vi mua sắm, trong khi hành vi thải bỏ ít được quan tâm. Điều này tạo ra khoảng trống trong hiểu biết về tiêu dùng bền vững. Luận án nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nghiên cứu cả hai giai đoạn này để đảm bảo sự phát triển toàn diện của ngành công nghiệp xanh.

1.2. Yếu tố tác động đến hành vi tiêu dùng

Các yếu tố tác động đến hành vi tiêu dùng sản phẩm công nghiệp xanh bao gồm yếu tố tâm lý như thái độ, nhận thức kiểm soát hành vi, và yếu tố văn hóa như tính tập thể, tính thế hệ. Những yếu tố này có ảnh hưởng khác nhau tùy thuộc vào bối cảnh văn hóa và kinh tế. Luận án đã xác định rõ các yếu tố này và đánh giá mức độ tác động của chúng đến ý định hành vi mua sắm và thải bỏ sản phẩm công nghiệp xanh tại Việt Nam.

II. Mô hình nghiên cứu và phương pháp

Luận án sử dụng mô hình cấu trúc tuyến tính (SEM) để phân tích các yếu tố tác động đến hành vi tiêu dùng sản phẩm công nghiệp xanh. Phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa nghiên cứu tài liệu và nghiên cứu định lượng thông qua bảng hỏi. Dữ liệu được thu thập từ các địa phương như Hà Nội, TP.HCM, Đà Nẵng và Ninh Bình, đảm bảo tính đại diện cho thị trường sản phẩm xanh tại Việt Nam.

2.1. Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu được thiết kế dựa trên khung lý thuyết TPB (Theory of Planned Behaviour) và VAB (Value Attitude Behaviour). Các thang đo được xây dựng để đánh giá ý định hành vi mua sắm, ý định hành vi thải bỏ, và các yếu tố tác động như thái độ, nhận thức kiểm soát hành vi, và quan tâm đến môi trường. Phương pháp Cronbach Alpha, EFA, và CFA được sử dụng để kiểm định độ tin cậy và giá trị của thang đo.

2.2. Phân tích dữ liệu

Dữ liệu được phân tích bằng phần mềm Stata 12, sử dụng các phương pháp phân tích nhân tố khám phá (EFA) và phân tích nhân tố khẳng định (CFA). Kết quả cho thấy các yếu tố như thái độ đối với hành vi mua sắm (AGPB), chuẩn chủ quan (SNP), và nhận thức tính hữu hiệu (PCEP) có tác động đáng kể đến ý định hành vi mua sắm. Đồng thời, ý định hành vi mua sắm cũng ảnh hưởng tiêu cực đến ý định hành vi thải bỏ.

III. Kết quả và khuyến nghị

Luận án đã xác định được các yếu tố tác động mạnh đến hành vi tiêu dùng sản phẩm công nghiệp xanh tại Việt Nam. Thái độ đối với hành vi mua sắm (AGPB) có tác động tích cực và mạnh nhất (β = 0,69), trong khi nhận thức kiểm soát hành vi (PCBP) có tác động tiêu cực (β = -0,20). Các yếu tố văn hóa như tính tập thể (COL) và quan tâm đến môi trường (EC) cũng có ảnh hưởng đáng kể. Những kết quả này cung cấp cơ sở cho các chính sách môi trường và chiến lược kinh doanh hiệu quả.

3.1. Đóng góp lý luận và thực tiễn

Luận án đóng góp vào lý luận bằng cách xác định các yếu tố tác động đến hành vi tiêu dùng sản phẩm công nghiệp xanh trong bối cảnh Việt Nam. Về mặt thực tiễn, nghiên cứu đề xuất các khuyến nghị cho doanh nghiệp và cơ quan quản lý nhằm thúc đẩy tiêu dùng bền vững và phát triển ngành công nghiệp xanh. Các khuyến nghị bao gồm việc nâng cao nhận thức về sản phẩm thân thiện với môi trường và cải thiện chính sách môi trường.

3.2. Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo

Luận án có một số hạn chế như phạm vi nghiên cứu chỉ tập trung vào một số địa phương và chưa xem xét đầy đủ các yếu tố kinh tế - xã hội. Hướng nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng phạm vi địa lý và tích hợp thêm các yếu tố như tác động môi trường và xu hướng tiêu dùng toàn cầu để có cái nhìn toàn diện hơn về hành vi tiêu dùng sản phẩm công nghiệp xanh.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu toàn cầu, suy giảm tài nguyên thiên nhiên và ô nhiễm môi trường diễn biến phức tạp, chiến lược phát triển bền vững và tăng trưởng xanh đã trở thành xu thế tất yếu của các nền kinh tế hiện đại. Tại Việt Nam, mục tiêu chiến lược quốc gia đã xác định rõ: đến năm 2020, giá trị sản phẩm công nghệ cao và công nghệ xanh phải đạt từ "42% - 45% GDP" (Thủ tướng Chính phủ, 2012). Để hiện thực hóa mục tiêu này, việc thấu hiểu cơ chế tâm lý và hành vi của người tiêu dùng đối với các sản phẩm thân thiện với môi trường đóng vai trò then chốt. Luận án tiến sĩ chuyên ngành Quản trị kinh doanh (Mã số: 9340101) của nghiên cứu sinh Chu Văn Giáp (2018), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Lê Công Hoa và PGS.TS. Hồ Lê Nghĩa tại Trường Đại học Kinh tế Quốc dân, mang tên: "Nghiên cứu hành vi tiêu dùng sản phẩm công nghiệp xanh ở Việt Nam", là công trình khoa học tiên phong giải quyết toàn diện chu trình hành vi tiêu dùng sản phẩm công nghiệp xanh từ góc độ đa lý thuyết.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng yếu mà luận án tập trung khai phá xuất phát từ thực tiễn học thuật quốc tế và trong nước:

1. Các nghiên cứu hành vi tiêu dùng xanh trên thế giới chủ yếu tập trung vào giai đoạn mua sắm (purchasing stage), trong khi hành vi thải bỏ (disposal stage) – một giai đoạn có ý nghĩa sinh thái sống còn – lại gần như bị lãng quên (Peattie, 2010; Bianchi & Birtwistle, 2012). Đúng như nhận định của Peattie (2010): "Hành vi thải bỏ sản phẩm xanh đã và đang bị các nhà nghiên cứu bỏ quên", dù rằng xét trên góc độ bảo vệ môi trường, hành vi thải bỏ có ý nghĩa quyết định không kém hành vi mua sắm.
2. Hầu hết các công trình thực nghiệm trước đây chỉ khảo sát sản phẩm xanh nói chung hoặc nông sản hữu cơ, hàng tiêu dùng nhanh (FMCG), thiếu vắng các nghiên cứu chuyên sâu về nhóm "sản phẩm công nghiệp xanh" (Green Industrial Products) – nhóm sản phẩm có chu kỳ sử dụng dài, hàm lượng công nghệ cao và phát sinh chất thải phức tạp sau sử dụng (như thiết bị tiết kiệm năng lượng, bình nước nóng năng lượng mặt trời).
3. Đa số lý thuyết nền tảng được xây dựng và kiểm định tại các nước phương Tây phát triển mang tính cá nhân chủ nghĩa (individualism), chưa phản ánh đầy đủ đặc thù văn hóa phương Đông chịu ảnh hưởng của Khổng giáo và tính tập thể (collectivism) như Việt Nam.

Luận án thiết lập hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết cụ thể nhằm làm sáng tỏ cơ chế tác động tâm lý và văn hóa:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (CQ1): Các yếu tố tâm lý và giá trị văn hóa nào tác động trực tiếp và gián tiếp lên ý định hành vi mua sắm (GPBI) và ý định hành vi thải bỏ (GDBI) sản phẩm công nghiệp xanh tại Việt Nam?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (CQ2): Mối quan hệ tương tác giữa ý định hành vi mua sắm (GPBI) và ý định hành vi thải bỏ (GDBI) diễn ra theo chiều hướng nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (CQ3): Các yếu tố giá trị văn hóa (tính tập thể, tính thế hệ) chi phối sự quan tâm đến môi trường (EC) và thái độ đối với hành vi mua sắm (AGPB) ra sao?

Hệ thống giả thuyết cốt lõi gồm 12 giả thuyết định lượng:

• H1p: Thái độ đối với hành vi mua sắm sản phẩm công nghiệp xanh (AGPB) tác động tích cực lên ý định hành vi mua sắm sản phẩm công nghiệp xanh (GPBI).
• H2p: Nhận thức kiểm soát hành vi mua sắm (PCBP) tác động tích cực lên GPBI.
• H3p: Chuẩn chủ quan đối với hành vi mua sắm (SNP) tác động tích cực lên GPBI.
• H4p: Nhận thức tính hữu hiệu của hành vi mua sắm (PCEP) tác động tích cực lên GPBI.
• H5: Quan tâm đến môi trường (EC) tác động tích cực lên AGPB.
• H6: Hành động vì môi trường (EB) tác động tích cực lên AGPB.
• H7: Thái độ đối với sản phẩm công nghiệp xanh (GAP) tác động tích cực lên AGPB.
• H8: Hình ảnh bản thân (SE) tác động tích cực lên AGPB.
• H9: Tính tập thể (COL) tác động tích cực lên EC.
• H10: Tính thế hệ (GEN) tác động tích cực lên EC.
• H11: Ý định hành vi mua sắm (GPBI) tác động tích cực lên ý định hành vi thải bỏ sản phẩm công nghiệp xanh (GDBI).
• H12: Nhận thức kiểm soát hành vi thải bỏ (PCBD) tác động tích cực lên GDBI.

Khung lý thuyết tích hợp của luận án được xây dựng dựa trên ba trụ cột: Lý thuyết Hành vi dự định (Theory of Planned Behaviour - TPB) mở rộng (Ajzen, 1991; Tan & Lau, 2011), Lý thuyết Giá trị - Thái độ - Hành vi (Value-Attitude-Behaviour - VAB) (Homer & Kahle, 1988), và Lý thuyết Tự nhận thức (Self-Perception Theory - TSP) (Daryl Bem, 1967; Marcel et al., 2009).

Về phạm vi và quy mô nghiên cứu, luận án thực hiện khảo sát định lượng trên mẫu người tiêu dùng cá nhân tại 4 trung tâm kinh tế - xã hội đại diện cho các vùng miền của Việt Nam gồm Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng và Ninh Bình. Thời gian thu thập dữ liệu diễn ra từ tháng 10 năm 2016 đến tháng 3 năm 2017. Kết quả nghiên cứu mang lại đóng góp định lượng đột phá: xác định AGPB là yếu tố thúc đẩy mạnh nhất tới GPBI ($\beta = 0{,}69$); phát hiện mối quan hệ nghịch chiều đầy bất ngờ giữa GPBI và GDBI ($\beta = -0{,}55$), cũng như tác động tiêu cực của PCBP lên GPBI ($\beta = -0{,}20$), tạo tiền đề cho việc tái định hình chính sách phát triển thị trường sản phẩm xanh tại các nền kinh tế đang phát triển.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về hành vi tiêu dùng xanh được phân chia thành ba dòng nghiên cứu chính (research streams):

Dòng thứ nhất bắt nguồn từ các mô hình nhận thức hành vi tiêu dùng truyền thống, điển hình là Lý thuyết Hành động hợp lý (TRA) của Fishbein & Ajzen (1975) và Lý thuyết Hành vi dự định (TPB) của Ajzen (1991). Các công trình của Swaim et al. (2014), Wu & Chen (2014), Ha & Janda (2012), và Saleem & Gopinath (2013) đã khẳng định tính giải thích vượt trội của thái độ, chuẩn chủ quan và nhận thức kiểm soát hành vi đối với ý định mua sắm xanh. Bên cạnh đó, các học giả như Tan & Lau (2011), Chan (2001), và Bamberg (2003) đã chứng minh vai trò mở rộng quan trọng của biến số "nhận thức tính hữu hiệu của người tiêu dùng" (Perceived Consumer Effectiveness - PCEP) đối với các hành vi mang tính trách nhiệm xã hội.

Dòng thứ hai tiếp cận từ khung lý thuyết Giá trị - Thái độ - Hành vi (VAB) do Homer & Kahle (1988) khởi xướng, nhấn mạnh rằng các giá trị cá nhân sâu xa định hình nên thái độ cụ thể trước khi dẫn dắt hành vi. Trong dòng này, các nghiên cứu của Arminda et al. (2013), Bertrand & William (2011), và McCarty & Shrum (2001) đã phân tích sâu sắc tác động của các giá trị văn hóa như tính tập thể (Collectivism) và tính thế hệ (Generativity) tới mức độ quan tâm môi trường (Environmental Concern) và thái độ tiêu dùng.

Dòng thứ ba tập trung vào hành vi hậu tiêu dùng và thải bỏ bền vững, với các nghiên cứu của Peattie (2010), Marcel et al. (2009), Bianchi & Birtwistle (2012), Nameghi & Shadi (2013), và Hyun-Mee & Park-Poaps (2013). Các tác giả nhấn mạnh việc thải bỏ thân thiện với môi trường (tái chế, tái sử dụng, thu hồi về nhà sản xuất) đòi hỏi những nỗ lực tâm lý và điều kiện hỗ trợ hạ tầng khác biệt so với hành vi mua sắm.

Trong y văn tồn tại hai cuộc tranh luận học thuật (scholarly debates) gay gắt:

• Tranh luận về vai trò của Chuẩn chủ quan (SNP): Saleem & Gopinath (2013) cùng Ha & Janda (2012) khẳng định áp lực xã hội và chuẩn chủ quan là yếu tố thúc đẩy ý định mua xanh mạnh mẽ. Ngược lại, công trình thực nghiệm quy mô lớn của Kumar (2012) tại thị trường mới nổi lại kết luận chuẩn chủ quan hoàn toàn không có ý nghĩa thống kê đối với ý định mua sắm sản phẩm thân thiện môi trường.
• Tranh luận về tác động trực tiếp của Quan tâm môi trường (EC): So-Yun et al. (2012) cho rằng sự quan tâm môi trường tác động trực tiếp lên ý định hành vi mua sắm. Tuy nhiên, Bamberg (2003) và Tan & Lau (2011) lại chứng minh EC chỉ là thái độ môi trường chung chung và không thể chuyển hóa trực tiếp thành ý định mua sắm nếu không thông qua biến trung gian là thái độ đối với hành vi cụ thể (AGPB).

Định vị nghiên cứu của luận án nằm tại điểm giao thoa giữa ba dòng lý thuyết TPB, VAB và TSP, khắc phục những hạn chế cố hữu của các nghiên cứu tại Việt Nam trước đây. Các công trình trong nước như Phạm Thị Lan Hương (2014), Nguyễn Vũ Hùng et al. (2015), hay Nguyễn Thị Tuyết Mai et al. (2016) chỉ tập trung vào đối tượng sinh viên/người tiêu dùng trẻ và khảo sát ý định mua sắm sản phẩm xanh nói chung. Luận án của Chu Văn Giáp (2018) đã tiến một bước dài khi mở rộng đối tượng sang tổng thể người tiêu dùng đa tầng lớp, đi sâu vào sản phẩm công nghiệp xanh và kết nối liền mạch giai đoạn mua sắm với giai đoạn thải bỏ.

So sánh với hai nghiên cứu quốc tế tiêu biểu:

• So với công trình của Bianchi & Birtwistle (2012) tại Úc và Chile về hành vi thải bỏ sản phẩm dệt may (tập trung vào hành vi quyên góp từ thiện và bán lại dựa trên động cơ kinh tế cá nhân), luận án của Chu Văn Giáp đã mở rộng sang sản phẩm công nghiệp có chu kỳ kỹ thuật cao, phân tích nhận thức kiểm soát thải bỏ (PCBD) gắn liền với hệ thống thu hồi rác thải công nghiệp đặc thù của nền kinh tế chuyển đổi.
• So với nghiên cứu của Marcel et al. (2009) tại Hà Lan ứng dụng Lý thuyết Tự nhận thức (TSP) cho bao bì sinh thái và vỏ chai bia, luận án này kiểm định TSP trên phạm vi sản phẩm công nghệ tiêu dùng có giá trị kinh tế lớn hơn nhiều, qua đó phát hiện ra sự phá vỡ giả định tự nhận thức tích cực trong bối cảnh thiếu hụt hạ tầng xử lý rác thải công nghiệp tại các nước đang phát triển.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mang lại những đóng góp nền tảng cho kho tàng lý thuyết quản trị kinh doanh và hành vi người tiêu dùng:

1. Mở rộng Lý thuyết Hành vi dự định (TPB - Ajzen, 1991): Luận án đã tích hợp thành công biến số "nhận thức tính hữu hiệu của hành vi mua sắm" (PCEP) vào cấu trúc TPB truyền thống. Đồng thời, nghiên cứu kiểm định cấu trúc đa tầng của nhận thức kiểm soát hành vi trong cả hai giai đoạn: nhận thức kiểm soát hành vi mua sắm (PCBP) và nhận thức kiểm soát hành vi thải bỏ (PCBD), chứng minh rằng nhận thức kiểm soát không đồng nhất giữa các pha của chu kỳ tiêu dùng.
2. Làm sâu sắc Lý thuyết Giá trị - Thái độ - Hành vi (VAB - Homer & Kahle, 1988): Nghiên cứu chứng minh cấu trúc phân tầng: các giá trị văn hóa xã hội gồm Tính tập thể (COL) và Tính thế hệ (GEN) tác động trực tiếp và tích cực lên Quan tâm môi trường (EC). EC kết hợp cùng Thái độ đối với sản phẩm (GAP), Hành động vì môi trường (EB) và Hình ảnh bản thân (SE) để dự báo Thái độ đối với hành vi mua sắm (AGPB), từ đó kích hoạt Ý định hành vi (GPBI).
3. Thách thức và tái định hình Lý thuyết Tự nhận thức (TSP - Daryl Bem, 1967): Theo nguyên lý TSP cổ điển, cá nhân có thái độ và hành vi tích cực ở giai đoạn mua sắm sẽ duy trì sự nhất quán tự nhận thức để thực hiện hành vi tích cực ở giai đoạn thải bỏ. Tuy nhiên, dữ liệu thực nghiệm của luận án chỉ ra mối quan hệ nghịch chiều mạnh mẽ ($\beta = -0{,}55$) giữa GPBI và GDBI. Phát hiện này tạo nên một bước chuyển paradigm: tại các thị trường mới nổi với hạ tầng tái chế yếu kém, hành vi mua sắm xanh tạo ra hiệu ứng "tự mãn đạo đức" (moral licensing) hoặc tâm lý ủy thác trách nhiệm cho nhà sản xuất/xã hội, khiến người tiêu dùng có xu hướng lơ là nghĩa vụ thải bỏ chuẩn mực.

Mô hình lý thuyết tổng thể gồm 14 khái niệm nghiên cứu với cấu trúc giả thuyết được chuẩn hóa: $$\text{COL, GEN} \xrightarrow{\text{H9, H10}} \text{EC} \xrightarrow{\text{H5}} \text{AGPB}$$ $$\text{GAP (H7), EB (H6), SE (H8)} \xrightarrow{} \text{AGPB}$$ $$\text{AGPB (H1p), PCBP (H2p), SNP (H3p), PCEP (H4p)} \xrightarrow{} \text{GPBI}$$ $$\text{GPBI (H11), PCBD (H12)} \xrightarrow{} \text{GDBI}$$

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp nhuần nhuyễn 3 lý thuyết nền tảng (TPB, VAB, TSP), tạo thành chuỗi mắt xích liên hoàn: Giá trị văn hóa $\rightarrow$ Thái độ/Nhận thức môi trường $\rightarrow$ Ý định mua sắm $\rightarrow$ Ý định thải bỏ.

Khái niệm sản phẩm công nghiệp xanh được chuẩn hóa về mặt học thuật: Sản phẩm công nghiệp xanh là sản phẩm thuộc ngành công nghiệp, trong suốt vòng đời từ sản xuất, sử dụng đến thải bỏ đáp ứng các tiêu chuẩn: sử dụng tiết kiệm nguyên - nhiên vật liệu, không chứa hóa chất độc hại, hiệu suất năng lượng cao, có khả năng tái chế, tái sử dụng và giảm thiểu tối đa phát thải tiêu cực đến hệ sinh thái.

Điều kiện biên (boundary conditions) của mô hình được xác lập rõ ràng:

• Mô hình áp dụng cho khách hàng cá nhân (B2C) đối với các sản phẩm công nghiệp gia dụng trải qua đầy đủ chu kỳ 3 giai đoạn: Mua sắm $\rightarrow$ Sử dụng $\rightarrow$ Thải bỏ (như máy điều hòa tiết kiệm điện biến tần inverter, bình nước nóng năng lượng mặt trời, đèn LED chiếu sáng hiệu suất cao).
• Mô hình không áp dụng cho các sản phẩm công nghiệp xanh không tách rời giai đoạn hành vi (như điện gió, nhiên liệu sinh học hòa mạng) hoặc các quyết định mua hàng trong khu vực tổ chức/doanh nghiệp (B2B).

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ thế giới quan thực chứng luận (Positivist Epistemology) kết hợp cách tiếp cận hiện thực phê phán (Critical Realism). Nghiên cứu áp dụng thiết kế hỗn hợp tuần tự (Sequential Mixed-Methods Design), trong đó nghiên cứu định tính đóng vai trò khám phá và hiệu chỉnh công cụ, nghiên cứu định lượng giữ vai trò kiểm định mô hình cấu trúc.

Quy trình thiết kế đa cấp độ (multi-level design):

• Giai đoạn định tính: Tổng quan sâu sắc y văn trong nước và quốc tế, tham vấn 10 chuyên gia đầu ngành về quản trị kinh doanh, kinh tế môi trường và đại diện doanh nghiệp sản xuất thiết bị xanh nhằm điều chỉnh thang đo cho phù hợp với ngữ cảnh thể chế và thị trường Việt Nam.
• Giai đoạn định lượng: Khảo sát mẫu quy mô lớn tại 4 địa bàn trọng điểm: Hà Nội (miền Bắc), TP. Hồ Chí Minh (miền Nam), Đà Nẵng (miền Trung) và Ninh Bình (đại diện cho đô thị đang phát triển nhanh).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chiến lược chọn mẫu kết hợp phân tầng địa lý và chọn mẫu ngẫu nhiên thuận tiện có kiểm soát các tiêu chí nhân khẩu học. Tiêu chí lựa chọn mẫu (inclusion criteria): Công dân từ 18 tuổi trở lên, có thu nhập độc lập, là người trực tiếp ra quyết định hoặc tham gia quyết định mua sắm thiết bị gia dụng công nghiệp trong gia đình. Tiêu chí loại trừ (exclusion criteria): Những đối tượng chưa từng tham gia mua sắm thiết bị gia dụng hoặc không hiểu biết về nhãn năng lượng/nhãn xanh.

Bộ công cụ thu thập dữ liệu là bảng câu hỏi cấu trúc đóng, sử dụng thang đo khoảng 5 mức độ Likert (từ 1 = Hoàn toàn không đồng ý đến 5 = Hoàn toàn đồng ý). Quy trình kiểm định độ tin cậy và giá trị thang đo được thực hiện nghiêm ngặt qua nhiều bước:

1. Độ tin cậy nhất quán nội tại (Internal Consistency): Hệ số Cronbach's Alpha của tất cả các biến tiềm ẩn đều đạt chuẩn cao ($\alpha > 0{,}70$, nhiều thang đo đạt $\alpha > 0{,}80$).
2. Giá trị hội tụ (Convergent Validity): Đánh giá qua Phân tích nhân tố khám phá (EFA) với phép trích Principal Axis Factoring/Principal Components và phép xoay Promax/Varimax, hệ số KMO thỏa mãn điều kiện ($0{,}5 < \text{KMO} < 1$), kiểm định Bartlett có ý nghĩa thống kê ($p < 0{,}001$), tổng phương sai trích $> 50%$. Trong phân tích nhân tố khẳng định (CFA), độ tin cậy tổng hợp (Composite Reliability - CR) $> 0{,}70$ và phương sai trích trung bình (Average Variance Extracted - AVE) $> 0{,}50$.
3. Giá trị phân biệt (Discriminant Validity): Căn bậc hai của AVE của mỗi biến tiềm ẩn đều lớn hơn tương quan giữa biến tiềm ẩn đó với các biến khác trong mô hình cấu trúc.

Data và phân tích

Dữ liệu khảo sát thực tế thu thập từ tháng 10/2016 đến tháng 3/2017 được làm sạch và xử lý trên phần mềm phân tích thống kê chuyên dụng Stata 12. Phương pháp phân tích đa biến bao gồm:

• Thống kê mô tả đặc trưng nhân khẩu học (giới tính, độ tuổi, học vấn, thu nhập).
• Phân tích nhân tố khẳng định (CFA) từng nhóm khái niệm và mô hình đo lường tổng thể. Độ phù hợp của mô hình (Model Fit) được đánh giá qua các chỉ số: Chi-squared/df (CMIN/df), GFI, TLI, CFI, và RMSEA đạt các ngưỡng tiêu chuẩn khắt khe.
• Phân tích Mô hình Cấu trúc Tuyến tính (Structural Equation Modeling - SEM) nhằm đồng thời ước lượng các mối quan hệ trực tiếp, gián tiếp và toàn phần.
• Kiểm tra tính vững (Robustness checks) thông qua việc so sánh mô hình tổng thể ban đầu với mô hình sau khi loại bỏ các đường dẫn không có ý nghĩa thống kê, đảm bảo hệ số tương quan chuẩn hóa ổn định và không xảy ra hiện tượng đa cộng tuyến nghiêm trọng.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả ước lượng mô hình SEM trên phần mềm Stata 12 mang lại những phát hiện đột phá, cung cấp bằng chứng thực nghiệm chuẩn xác:

1. Thái độ mua sắm (AGPB) là nhân tố quyết định mạnh nhất: AGPB tác động thuận chiều mạnh nhất và trực tiếp lên ý định hành vi mua sắm sản phẩm công nghiệp xanh (GPBI) với hệ số hồi quy chuẩn hóa $\beta = 0{,}69$ ($p < 0{,}001$). Chuẩn chủ quan (SNP) và Nhận thức tính hữu hiệu (PCEP) tác động tích cực ở mức độ trung bình và yếu ($\beta = 0{,}27$ và $\beta = 0{,}11$).
2. Quan tâm môi trường (EC) là biến tiền đề gián tiếp quan trọng nhất: EC tác động gián tiếp mạnh nhất lên GPBI thông qua AGPB với hệ số tác động $\beta = 0{,}46$. Tính tập thể (COL) đóng vai trò bệ đỡ văn hóa quan trọng với tác động gián tiếp lên GPBI đạt $\beta = 0{,}33$, trong khi Thái độ đối với sản phẩm (GAP) tác động gián tiếp $\beta = 0{,}09$.
3. Phát hiện nghịch lý về Nhận thức kiểm soát mua sắm (PCBP): Ngược lại hoàn toàn với giả thuyết ban đầu H2p và lý thuyết TPB truyền thống, PCBP có tác động tiêu cực ở mức trung bình lên GPBI ($\beta = -0{,}20$). Điều này phản ánh thực trạng: khi người tiêu dùng càng nhận thức sâu sắc về các rào cản kỹ thuật, chi phí đầu tư ban đầu cao và sự thiếu minh bạch thông tin nhãn xanh, họ càng trở nên e ngại và giảm ý định mua sắm.
4. Phát hiện đột phá về mối quan hệ giữa Mua sắm và Thải bỏ: Giả thuyết H11 bị bác bỏ khi GPBI tác động nghịch chiều rất mạnh lên ý định hành vi thải bỏ sản phẩm công nghiệp xanh (GDBI) với $\beta = -0{,}55$ ($p < 0{,}001$). Người có ý định mua sản phẩm công nghiệp xanh cao lại có xu hướng ít quan tâm đến quy trình thải bỏ chuẩn sinh thái, do sự thiếu vắng điểm thu hồi và hiệu ứng bù trừ tâm lý.
5. Nhận thức kiểm soát thải bỏ (PCBD) tác động yếu lên GDBI: PCBD tác động tích cực nhưng ở mức rất thấp ($\beta = 0{,}11$), phản ánh tình trạng tắc nghẽn hạ tầng: người tiêu dùng dù muốn thải bỏ đúng quy chuẩn cũng gặp khó khăn do thiếu hệ thống thu gom chuyên biệt.

Implications đa chiều

Về mặt lý thuyết (Theoretical Advances): Nghiên cứu đóng góp trực tiếp vào lý thuyết TPB, VAB và TSP bằng việc xác lập mô hình hành vi tiêu dùng xanh hai pha (two-phase green consumption model). Nghiên cứu khẳng định sự bất đối xứng giữa ý định mua sắm và ý định thải bỏ tại các nền kinh tế đang phát triển, bổ sung luận điểm quan trọng về vai trò của văn hóa tập thể phương Đông trong việc định hình nhận thức môi trường.

Về mặt phương pháp luận (Methodological Innovations): Xây dựng và chuẩn hóa thành công bộ thang đo đo lường hành vi tiêu dùng sản phẩm công nghiệp xanh trong bối cảnh thị trường chuyển đổi, cung cấp quy trình kiểm định cấu trúc SEM nhất quán từ biến giá trị văn hóa đến hành vi hậu tiêu dùng.

Về mặt thực tiễn kinh doanh (Practical Applications):

• Chiến lược Marketing & Định vị: Doanh nghiệp không nên chỉ quảng bá tính năng kỹ thuật mà phải tập trung kích hoạt thái độ tích cực (AGPB) bằng cách gắn lợi ích sản phẩm với trách nhiệm môi trường cộng đồng (tận dụng tính tập thể COL và EC).
• Giải tỏa rào cản kiểm soát hành vi (PCBP): Cung cấp thông tin minh bạch về chứng nhận tiết kiệm năng lượng, đơn giản hóa hướng dẫn lắp đặt, hỗ trợ tài chính trả góp hoặc cam kết bảo hành dài hạn để giảm thiểu tác động tiêu cực của nhận thức kiểm soát.
• Thiết lập kênh thu hồi sản phẩm: Xây dựng chương trình "đổi cũ lấy mới" (trade-in programs), chủ động nhận lại thiết bị đã qua sử dụng để giải quyết điểm nghẽn thải bỏ.

Về mặt chính sách quản lý nhà nước (Policy Recommendations):

• Kiến tạo thị trường và chuẩn hóa tiêu chuẩn: Bộ Công Thương và Bộ Tài nguyên & Môi trường cần hoàn thiện khung pháp lý về Nhãn xanh Việt Nam, bắt buộc dán nhãn năng lượng và có chế tài xử phạt nghiêm minh hành vi gian lận sinh thái (greenwashing).
• Xây dựng hạ tầng thu gom - tái chế theo cơ chế EPR: Triển khai bắt buộc Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (Extended Producer Responsibility - EPR), đầu tư các trung tâm thu hồi và tái chế rác thải công nghiệp/điện tử tại các đô thị lớn nhằm tạo điều kiện nâng cao nhận thức kiểm soát thải bỏ (PCBD) của nhân dân.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu khoa học:

1. Khoảng cách giữa ý định và hành vi thực tế (Intention-Behavior Gap): Nghiên cứu chỉ dừng lại ở việc đo lường ý định hành vi (GPBI, GDBI) thông qua bảng hỏi tự khai báo (self-reported surveys), chưa đo lường được hành vi thực tế diễn ra trong đời sống.
2. Bỏ qua giai đoạn sử dụng sản phẩm (Green Using Behaviour - GUB): Do giới hạn về nguồn lực và tính chất liên ngành phức tạp của kỹ thuật đo lường năng lượng tiêu thụ, hành vi sử dụng chưa được tích hợp vào mô hình kiểm định định lượng.
3. Giới hạn về không gian mẫu: Mẫu khảo sát tập trung tại 4 đô thị (Hà Nội, TP.HCM, Đà Nẵng, Ninh Bình), chưa bao phủ khu vực nông thôn – nơi chiếm tỷ trọng dân số lớn và đang có xu hướng gia tăng tiêu thụ điện năng.

Chương trình nghiên cứu tiếp theo (Future Research Agenda):

• Triển khai các nghiên cứu theo chuỗi thời gian (Longitudinal Studies) hoặc thiết kế thực nghiệm hành vi (Field Experiments) để kiểm chứng sự chuyển hóa từ ý định sang hành vi thực tế.
• Tích hợp giai đoạn sử dụng sản phẩm (GUB) thông qua việc kết hợp các cảm biến đo lường dữ liệu tiêu thụ điện thông minh (IoT smart metering).
• Mở rộng kiểm định mô hình so sánh giữa các nhóm sản phẩm công nghiệp xanh khác nhau (sản phẩm gia dụng, phương tiện giao thông điện, vật liệu xây dựng xanh).
• Khám phá vai trò điều tiết (moderating roles) của các biến nhân khẩu học thế hệ mới (Gen Z, Millennials), mức độ am hiểu công nghệ và thu nhập khả dụng.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo lập ảnh hưởng học thuật và thực tiễn sâu rộng:

• Tác động học thuật (Academic Impact): Đặt nền móng lý luận cho các nghiên cứu tiếp nối về kinh tế tuần hoàn và hành vi tiêu dùng bền vững tại Việt Nam; cung cấp nguồn tài liệu tham khảo với tiềm năng trích dẫn cao trong các tạp chí chuyên ngành kinh tế và quản trị kinh doanh.
• Chuyển đổi ngành công nghiệp (Industry Transformation): Định hướng cho các tập đoàn sản xuất thiết bị công nghiệp gia dụng (Điện máy, Năng lượng mặt trời, Chiếu sáng) tái cấu trúc chuỗi giá trị từ khâu R&D xanh đến dịch vụ hậu mãi và tái chế khép kín.
• Ảnh hưởng chính sách quốc gia (Policy Influence): Cung cấp luận cứ thực nghiệm vững chắc cho Chính phủ trong việc xây dựng Kế hoạch hành động quốc gia về Tăng trưởng xanh giai đoạn 2021–2030, tầm nhìn 2050 và Luật Bảo vệ Môi trường.
• Lợi ích xã hội và môi trường: Góp phần giảm thiểu áp lực chất thải rắn công nghiệp, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng quốc gia và thúc đẩy lối sống có trách nhiệm sinh thái trong cộng đồng.

Đối tượng hưởng lợi

Công trình mang lại giá trị gia tăng cụ thể cho các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận khung lý thuyết tích hợp chuẩn hóa TPB-VAB-TSP cùng hệ thống thang đo đã được kiểm định độ tin cậy và giá trị hội tụ để phát triển các đề tài nhánh.
• Lãnh đạo Doanh nghiệp và Bộ phận R&D/Marketing: Nắm bắt chính xác trọng số tác động của các nhân tố tâm lý để tối ưu hóa ngân sách truyền thông, thiết kế sản phẩm đáp ứng kỳ vọng xanh của thị trường.
• Nhà hoạch định chính sách môi trường và công thương: Nhận diện rõ nút thắt thể chế và hạ tầng để ban hành các chính sách hỗ trợ tài chính, thuế và quy hoạch mạng lưới thu gom rác thải công nghiệp đồng bộ.
• Người tiêu dùng và Tổ chức xã hội: Nâng cao nhận thức về quyền lợi và nghĩa vụ sinh thái trong toàn bộ chu trình sở hữu và thải bỏ thiết bị công nghiệp.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đóng góp độc đáo nhất là việc tích hợp thành công Lý thuyết Giá trị - Thái độ - Hành vi (VAB), Lý thuyết Hành vi dự định (TPB) và Lý thuyết Tự nhận thức (TSP) vào một mô hình cấu trúc hoàn chỉnh giải thích hành vi tiêu dùng sản phẩm công nghiệp xanh hai giai đoạn (mua sắm và thải bỏ). Luận án đã mở rộng TPB khi bổ sung biến Nhận thức tính hữu hiệu (PCEP) và chứng minh sự phân tách của nhận thức kiểm soát hành vi giữa hai giai đoạn mua sắm và thải bỏ.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án so với các nghiên cứu tiền nhiệm? So với Kumar (2012) chỉ phân tích hồi quy đơn tuyến tính về ý định mua, và Bianchi & Birtwistle (2012) chỉ khảo sát định tính kết hợp phân tích phương sai đơn biến về thải bỏ dệt may, luận án này sử dụng mô hình cấu trúc tuyến tính SEM toàn diện trên phần mềm Stata 12. Quy trình phân tích hai bước (CFA kiểm định mô hình đo lường, sau đó chạy SEM kiểm định mô hình cấu trúc) cho phép bóc tách đồng thời các tác động trực tiếp, gián tiếp và toàn phần từ giá trị văn hóa đến hành vi hậu tiêu dùng.

3. Phát hiện thực nghiệm nào gây ngạc nhiên nhất trong dữ liệu? Hai phát hiện gây ngạc nhiên nhất và đi ngược lại giả định lý thuyết ban đầu:

• Ý định mua sắm (GPBI) tác động nghịch chiều rất mạnh lên ý định thải bỏ xanh (GDBI) với $\beta = -0{,}55$ ($p < 0{,}001$), bác bỏ giả thiết TSP trong điều kiện hạ tầng thu gom còn thiếu thốn.
• Nhận thức kiểm soát hành vi mua sắm (PCBP) tác động tiêu cực lên ý định mua ($\beta = -0{,}20$), chứng minh rằng trong giai đoạn thị trường sơ khai, nhận thức sâu sắc về rào cản chi phí và thông tin làm suy giảm ý định tiêu dùng.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) rõ ràng không? Có. Toàn bộ hệ thống thang đo Likert 5 mức độ, mẫu phiếu điều tra khảo sát, quy trình làm sạch dữ liệu, bảng ma trận tương quan, kết quả phân tích EFA, CFA và mã lệnh ước lượng mô hình SEM trên Stata 12 đều được trình bày chi tiết trong phần phụ lục của luận án, đảm bảo khả năng tái lập và kiểm chứng độc lập hoàn toàn.

5. Khung chương trình nghiên cứu 10 năm (10-Year Research Agenda) mở ra từ luận án? Luận án mở ra chương trình nghiên cứu dài hạn tập trung vào: (1) Mô hình hóa hành vi sử dụng thực tế (GUB) thông qua dữ liệu lớn (Big Data/IoT); (2) Đánh giá tác động của cơ chế Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) lên hành vi thải bỏ của người tiêu dùng; (3) Nghiên cứu so sánh xuyên quốc gia (cross-cultural studies) giữa các nước trong khối ASEAN về chuyển đổi tiêu dùng xanh.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Chu Văn Giáp (2018) xác lập 5 đóng góp học thuật và thực tiễn cốt lõi:

1. Hệ thống hóa và chuẩn hóa khái niệm hành vi tiêu dùng sản phẩm công nghiệp xanh, bao gồm ba giai đoạn liên hoàn: mua sắm, sử dụng và thải bỏ.
2. Xây dựng và kiểm định thành công mô hình lý thuyết tích hợp TPB - VAB - TSP trong bối cảnh nền kinh tế chuyển đổi phương Đông.
3. Xác định định lượng vai trò chi phối tuyệt đối của Thái độ đối với hành vi mua sắm ($\beta = 0{,}69$) và tác động gián tiếp hàng đầu của Quan tâm môi trường ($\beta = 0{,}46$).
4. Phát hiện đột phá mang tính phản trực giác về mối quan hệ nghịch chiều giữa ý định mua sắm và ý định thải bỏ ($\beta = -0{,}55$), cùng tác động âm của nhận thức kiểm soát mua sắm ($\beta = -0{,}20$).
5. Đề xuất hệ thống giải pháp toàn diện cho doanh nghiệp công nghiệp và lộ trình chính sách EPR cho cơ quan quản lý nhà nước.

Công trình tạo nên bước chuyển biến quan trọng trong nhận thức học thuật: tiêu dùng bền vững không thể chỉ dừng lại ở việc thúc đẩy mãi lực mua hàng, mà phải được quản trị như một chu trình kinh tế tuần hoàn khép kín, kết hợp chặt chẽ giữa nỗ lực tâm lý cá nhân, văn hóa cộng đồng và hạ tầng thể chế đồng bộ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 trình bày các nội dung liên quan đến sự cần thiết, mục tiêu, phạm vi, đối tượng nghiên cứu hành vi mua sắm và thải bỏ sản phẩm công nghiệp xanh. - Chương 2 trình bày tổng quan nghiên cứu, giả thuyết và mô hình nghiên cứu. - Chương 3 trình bày phương pháp nghiên cứu bao gồm: quy trình nghiên cứu, thang đo nghiên cứu, chọn mẫu, điều tra thu thập dữ liệu và các phương pháp phân tích dữ liệu. - Chương 4 trình bày các kết quả nghiên cứu.

- Chương 5 thảo luận về các kết quả nghiên cứu, trình bày kết luận, đề xuất và khuyến nghị, đóng góp của Luận án, hạn chế và đề xuất các hướng nghiên cứu tiếp theo. - Các phụ lục bao gồm: bảng hỏi, kết quả phân tích thống kê, phân tích cronbach alpha, phân tích nhân tố khám phá EFA, phân tích nhân tố khẳng định CFA và phân tích mô hình cấu trúc tuyến tính SEM. 7 CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU Tóm tắt: Chương 2 trình bày các nội dung về tổng quan nghiên cứu hành vi tiêu dùng sản phẩm công nghiệp xanh, cụ thể như sau: - Hành vi tiêu dùng sản phẩm xanh là hành vi qua đó việc tiêu dùng sản phẩm hướng đến mục đích là giảm thiểu tác động đến môi trường. Hành vi tiêu dùng sản phẩm xanh bao gồm các hành vi chính là hành vi mua sắm, hành vi sử dụng và hành vi thải bỏ.

Sản phẩm công nghiệp xanh là sản phẩm xanh thuộc ngành công nghiệp. Hành vi tiêu dùng sản phẩm công nghiệp xanh là hành vi tiêu dùng sản phẩm xanh thuộc ngành công nghiệp. - Khung lý thuyết TPB, VAB và TSP là các lý thuyết thích hợp để nghiên cứu hành vi mua sắm và hành vi thải bỏ sản phẩm công nghiệp xanh ở Việt Nam. Luận án tiếp cận theo hướng nghiên cứu tác động của các yếu tố tâm lý và văn hóa lên ý định hành vi mua sắm sản phẩm công nghiệp xanh.

- Các nhóm yếu tố văn hóa và tâm lý cần nghiên cứu bao gồm: i) Các yếu tố tác động trực tiếp lên ý định hành vi mua sắm sản phẩm công nghiệp xanh: AGPB, PCPB, SNP, PCEP; ii) Các yếu tố tác động trực tiếp lên thái độ đối với hành vi mua sắm sản phẩm công nghiệp xanh: EC, EB, GAP, SE; iii) Các yếu tố tác động trực tiếp lên quan tâm đối với môi trường: COL; GEN; iv) Các yếu tố tác động trực tiếp lên ý định hành vi thải bỏ sản phẩm công nghiệp xanh: GPBI, PCDB. - Giả thuyết nghiên cứu, mô hình nghiên cứu được phát triển dựa trên các kết quả nghiên cứu trước đây và thực tế về phát triển sản phẩm công nghiệp xanh ở Việt Nam. Có 12 giả thuyết nghiên cứu được xây dựng; mô hình có 14 khái niệm nghiên cứu bao gồm cả khái niệm về nhân khẩu học. Hành vi tiêu dùng sản phẩm xanh và hành vi tiêu dùng sản phẩm công nghiệp xanh 2.

Hành vi tiêu dùng sản phẩm xanh 2. Sản phẩm xanh Hiện nay có nhiều cách hiểu về khái niệm sản phẩm xanh. Một số khái niệm được công nhận rộng rãi là: Shadasani và các cộng sự (1993); Elkington & Mackower (1988); Simon (1995); Wang (2012); Nimse và các cộng sự (2007); Philip Kotler (2013). Shadasani và các cộng sự (1993) cho rằng sản phẩm xanh là sản phẩm không gây ô nhiễm, không làm suy giảm tài nguyên thiên nhiên, có thể tái sinh và bảo tồn tự nhiên (Shadasani và các cộng sự, 1993).

Wang (2012) cũng cho rằng sản phẩm xanh là sản phẩm thân thiện với môi trường. Nimse và các cộng sự (2007) cho rằng sản phẩm xanh là sản phẩm sử dụng nguyên liệu tái chế, thải ra ít chất thải, tiêu thụ ít nước, tiết kiệm năng lượng, bao gói ít, không phát thải ra chất độc hại (Nimse và các cộng sự, 2007) trích (Wang, 2012). Theo Philip Kotler (2013) sản phẩm xanh là sản phẩm được sản xuất bởi công nghệ xanh và không gây hại đến môi trường. Sản phẩm xanh có các đặc trưng sau: có thể tái chế, tái sử dụng và phân hủy sinh học; nguyên liệu sản xuất có nguồn gốc tự nhiên; bao gói có thể tái chế, tái sử dụng; không chứa hóa chất độc hại; không chứa hóa chất chưa được phép sử dụng; không gây hại hoặc gây ô nhiễm môi trường; không được phép thử trên động vật (Philip Kotler, 2013).

Ở Việt Nam sản phẩm xanh được hiểu là sản phẩm không độc hại, sử dụng năng lượng, nước hiệu quả và vô hại đối với môi trường (Thủ tướng Chính phủ, 2012). Như vậy, có rất nhiều định nghĩa về sản phẩm xanh, tuy nhiên tập trung lại có thể hiểu rằng sản phẩm xanh là sản phẩm trong suốt vòng đời của nó từ sản xuất, 9 sử dụng đến thải bỏ có một trong các đặc tính như sau: i) Trong sản xuất: Sử dụng ít nguyên, nhiên, vật liệu; giảm thiểu về bao gói, không chứa chất độc hại; ii) Trong sử dụng: Tiết kiệm năng lượng, nhiên liệu, an toàn sức khỏe; iii) Trong thải bỏ: Có thể tái sinh, tái sử dụng và ít tác động tiêu cực đến môi trường. Hành vi tiêu dùng sản phẩm xanh Tiêu dùng sản phẩm xanh được hiểu dưới nhiều khái niệm khác nhau: Tiêu dùng có trách nhiệm xã hội - socially responsible consumption (Antil, 1984); tiêu dùng có ý thức về mặt sinh thái - ecologically conscious consumption (Balderjahn, 1998); tiêu dùng quan tâm đến vấn đề sinh thái - ecologically concerned consumption (Balderjahn, 1998); tiêu dùng có trách nhiệm đối với môi trường – environmentally responsible consumption (Fraj-Andres & Martinez-Salinas, 2007); tiêu dùng thân thiện với môi trường – environmentally friendly consumption (Gupta & Ogden, 2009); tiêu dùng vì lợi ích đối với môi trường – pro-environmental consumption (Laroche và các cộng sự, 2001) và tiêu dùng xanh – green consumption (Prothero, 2008). Các khái niệm này có khác nhau về mặt ngữ nghĩa nhưng có bản chất giống nhau là đều hướng tới bảo vệ môi trường.

Ví dụ như theo Antil (1984), tiêu dùng có trách nhiệm xã hội (socially responsible consumption) là hành vi và hành động quyết định mua hàng của người tiêu dùng liên quan đến vấn đề tài nguyên và môi trường; nó không chỉ làm thỏa mãn nhu cầu của người tiêu dùng mà còn quan tâm đến các ảnh hưởng tiêu cực tới môi trường. Trong khi đó theo Balderjahn (1998) tiêu dùng quan tâm đến vấn đề sinh thái – (ecologically concerned consumption) là các hành động sẵn sàng hoặc không sẵn sàng thực hiện việc tiêu dùng có tác động đến ô nhiễm môi trường. Như vậy, tiêu dùng xanh là hành động qua đó việc tiêu dùng sản phẩm hướng đến mục đích là giảm thiểu tác động đến môi trường thông qua việc sử dụng ít nguyên, nhiên, vật liệu; giảm thiểu về bao gói, không chứa chất độc hại; tiết kiệm năng lượng, nhiên liệu, an toàn sức khỏe; có thể tái sinh, tái sử dụng và ít tác động tiêu cực đến môi trường. Theo Kotler (1999), hành vi người tiêu dùng là những hành vi cụ thể của 10 một cá nhân khi thực hiện các quyết định mua sắm, sử dụng và thải bỏ sản phẩm hay dịch vụ.

Kotler (1999) cho rằng những yếu tố bên ngoài khi chịu tác động bởi các yếu tố tâm lý sẽ gây ra những “đáp ứng” của người tiêu dùng. Những “đáp ứng” đó có thể là lựa chọn hàng hóa, dịch vụ, lựa chọn nhãn hiệu, lựa chọn nhà kinh doanh, lựa chọn khối lượng mua. Hành vi người tiêu dùng được Hoyer & Macinnis (2010) định nghĩa với hàm ý rộng hơn. Hành vi người tiêu dùng phản ánh tổng thể các quyết định của người tiêu dùng đối với việc thu nhận, sử dụng, loại bỏ hàng hóa, dịch vụ, hoạt động, kinh nghiệm, con người và ý tưởng, bởi các đơn vị ra quyết định theo thời gian.

Cụ thể hơn, Hoyer & Macinnis (2010); Nguyễn Xuân Lãn và các cộng sự (2011); Vũ Huy Thông (2010) cho rằng hành vi tiêu dùng bao gồm hành vi mua sắm, hành vi sử dụng và hành vi thải bỏ sản phẩm (Hoyer & Macinnis, 2010; Nguyễn Xuân Lãn và các cộng sự, 2011; Vũ Huy Thông, 2010). Như vậy, hành vi tiêu dùng bao gồm các hành vi mua sắm, sử dụng, thải bỏ hàng hóa, dịch vụ, hoạt động, kinh nghiệm và ý tưởng. Từ phân tích trên cho thấy, hành vi tiêu dùng sản phẩm xanh là hành vi qua đó việc tiêu dùng sản phẩm hướng đến mục đích là giảm thiểu tác động đến môi trường. Hành vi tiêu dùng sản phẩm xanh bao gồm các hành vi chính là hành vi mua sắm sản phẩm xanh, hành vi sử dụng sản phẩm xanh và hành vi thải bỏ sản phẩm xanh.

Sau đây Luận án xem xét các khái niệm nghiên cứu này. Hành vi mua sắm sản phẩm xanh Khái niệm hành vi mua sắm sản phẩm xanh (green purchasing behaviour - GPB) được rất nhiều nghiên cứu đề cập đến và được hiểu dưới nhiều khái niệm khác nhau như: hành vi mua sắm sản phẩm bền vững đối với môi trường (purchasing behaviour for environmentally sustainable products) (Kumar, 2012); hành vi mua xanh (green buy behaviour) (Arttachariya, 2017; Dagher & Omar, 2014; Eze & Ndubisi, 2013; Tan, 2011); hành vi mua có ý thức đối với môi trường (environmentally conscious purchasing behaviour) (Arslan và các cộng sự, 2012); hành vi mua của người tiêu dùng đối với sản phẩm xanh (green product consumer buyer behaviour) (Bing và các cộng sự, 2011); hành vi sẵn sàng mua sản phẩm tái chế (willingness to pay for remanufactured products) (Michaud & Llerena, 2011). Tan (2011) cho rằng hành vi mua xanh là hành vi mua các sản phẩm khi sử dụng ít tác động đến môi trường. Tan (2011) cũng cho rằng các khái niệm tương đương với khái niệm hành vi mua xanh gồm có hành vi mua thân thiện với môi trường, hành vi mua có trách nhiệm với môi trường.

Như vậy, có nhiều khái niệm khác nhau về hành vi mua sắm sản phẩm xanh nhưng các khái niệm này đều có nội hàm là mua sắm các sản phẩm có lợi cho môi trường với đặc tính thân thiện đối với môi trường hoặc các sản phẩm tái chế. Như vậy, hành vi mua sắm sản phẩm xanh là một giai đoạn trong hành vi tiêu dùng sản phẩm xanh mang lại lợi ích cho môi trường thông qua việc sử dụng và thải bỏ các sản phẩm xanh với các đặc trưng sử dụng ít nguyên, nhiên, vật liệu; giảm thiểu về bao gói, không chứa chất độc hại; tiết kiệm năng lượng, nhiên liệu, an toàn sức khỏe; có thể tái sinh, tái sử dụng. Hành vi sử dụng sản phẩm xanh Hành vi sử dụng sản phẩm xanh (Green Using Behaviour – GUB) chưa được chú ý nghiên cứu (Ken Peattie, 2010). Các nghiên cứu tập trung vào việc sử dụng sản phẩm xanh tác động như thế nào đến việc mua sản phẩm lần tiếp theo.