CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ HÀNH VI MUA TRỰC TUYẾN CỦA NGƯỜI TIÊU DÙNG 1.1 Lý thuyết hành vi người tiêu dùng 1.1 Khái niệm về hành vi người tiêu dùng Khái niệm “Hành vi người tiêu dùng” là một khái niệm cơ bản khi nghiên cứu về hành vi mua hàng. Theo khoản 1 Điều 3 Luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2010 [6] quy định Người tiêu dùng là người mua, sử dụng hàng hóa, dịch vụ cho mục đích tiêu dùng, sinh hoạt của cá nhân, gia đình, tổ chức. Người tiêu dùng về cơ bản là có các hoạt động mua sắm tiêu dùng bao gồm nhiều hoạt động khác nhau, mục đích tiêu dùng có thể cho bản thân hoặc một chủ thể nào khác. Vì vậy hành vi người tiêu dùng tác động từ vai trò của những cá nhân tham gia vào quyết định mua và có thể phân biệt người tiêu dùng gắn với vai trò quyết định mua theo 5 vai trò khi họ tham gia vào quá trình mua sắm: - Người khởi xướng: người đầu tiên đưa ra ý tưởng mua một sản phẩm/ dịch vụ cụ thể - Người ảnh hưởng: người có ý kiến quan điểm có ảnh hưởng đến quyết định.
Người có ảnh hưởng có thể phân biệt thành hai loại: Người ảnh hưởng có tính chất cố vấn và người ảnh hưởng có tính chất áp đặt. - Người quyết định: Người đưa ra quyết định mua hay không mua, mua như thế nào hay mua ở đâu? - Người mua: Người thực hiện việc mua sắm thực tế - Người sử dụng: Người tiêu dùng sử dụng sản phẩm hay dịch vụ Trên cơ sở tiếp cận từ nhiều góc độ khác nhau, các tác giả trên thế giới đưa ra những khái niệm về hành vi người tiêu dùng như sau: Theo Blackwell và các cộng sự (2006) [7]: “Hành vi tiêu dùng là toàn bộ những hoạt động liên quan trực tiếp tới quá trình tìm kiếm, thu thập, mua sắm, sở hữu, sử dụng, 7 loại bỏ sản phẩm/ dịch vụ. Nó bao gồm cả những quá trình ra quyết định diễn ra trước, trong và sau các hành động đó”. Nhìn chung có thể khái quát hiểu hành vi của người tiêu dùng là toàn bộ hành động mà người tiêu dùng bộc lộ ra trong quá trình điều tra, mua sắm, sử dụng, đánh giá và chi tiêu cho hàng hóa và dịch vụ nhằm thỏa mãn nhu cầu của họ.
Cũng có thể nói theo một cách khác hành vi người tiêu dùng là cách thức mà người tiêu dùng sẽ thực hiện để đưa ra các quyết định sử dụng tài sản của mình (tiền bạc, thời gian, công sức) liên quan đến việc mua sắm và sử dụng hàng hóa, dịch vụ nhằm thỏa mãn nhu cầu cá nhân. Để xây dựng một chiến lược kinh doanh hay chiến lược marketing tốt cần phải nắm bắt rõ các thành tố tác động nên nhu cầu sử dụng hàng hóa của người tiêu dùng. Do vậy những nhà quản trị cần phân tích, đánh giá mức độ ảnh hưởng của các nhân tố tác động đến hành vi của người tiêu dùng từ đó đưa ra những chiến lược khai thác phù hợp. Phillip đã nghiên cứu đưa ra mô hình hành vi người tiêu dùng để mô tả mối quan hệ giữa các nhân tố tác động đến hộp đen ý thức người tiêu dùng và những phản ứng đáp lại các kích thích từ các nhân tố tác động đó như sau: Các nhân tố kích thích "Hộp đen ý thức" của người Phản ứng đáp lại tiêu dùng Marketing Môi trường Các đặc Quá trình quyết định Kinh tế Lựa chọn hàng hóa tính của mua Sản phẩm KHKT người tiêu Nhận thức vấn đề Lựa chọn nhãn hiệu Giá cả Văn hóa dùng Tìm kiếm thông tin Lựa chọn nhà cung ứng Chính → Văn hóa → Lựa chọn thời gian Phân phối Đánh giá trị/Luật Xã hội mua Xúc tiến pháp Quyết định mua Cá tính hàng Lựa chọn khối lượng Cạnh tranh mua Tâm lý Hành vi sau mua Hình 1.1: Mô hình hành vi người tiêu dùng Các nhân tố kích thích là tất cả các tác nhân, lực lượng bên ngoài người tiêu dùng có thể gây ảnh hưởng đến hành vi của người tiêu dùng.
Nhìn theo mô hình có thể thấy chúng được chia thành hai nhóm chính. 8 Nhóm 1: Các tác nhân kích thích của marketing: sản phẩm, giá bán, cách thức phân phối và các hoạt động xúc tiến. Các tác nhân này nằm trong khả năng kiểm soát của các doanh nghiệp. Nhóm 2: Các tác nhân kích thích không thuộc quyền kiểm soát tuyệt đối của các doanh nghiệp, bao gồm: môi trường kinh tế, cạnh tranh, chính trị, văn hóa, xã hội "Hộp đen" ý thức của người tiêu dùng: Là cách gọi bộ não của con người và cơ chế hoạt động của nó trong việc tiếp nhận, xử lí các kích thích và đề xuất các giải pháp đáp ứng trở lại các kích thích.
"Hộp đen" ý thức được chia thành hai phần. Phần thứ nhất: đặc tính của người tiêu dùng. Nó ảnh hưởng cơ bản đến việc người tiêu dùng sẽ tiếp nhận các kích thích và phản ứng đáp lại các tác nhân đó như thế nào? Phần thứ hai: quá trình quyết định mua của người tiêu dùng, là toàn bộ lộ trình người tiêu dùng thực hiện các hoạt động liên quan đến sự xuất hiện của ước muốn, tìm kiếm thông tin, mua sắm, tiêu dùng và những cảm nhận họ có được khi tiêu dùng sản phẩm. Kết quả mua sắm sản phẩm của người tiêu dùng sẽ phụ thuộc vào các bước của lộ trình này có được thực hiện trôi chảy hay không.
Chính vì vậy, để người tiêu dùng ra quyết định mua hàng nhanh nhất cho sản phẩm của mình thì doanh nghiệp cần tập trung phân tích ở khâu này. Những phản ứng đáp lại của người tiêu dùng là những phản ứng người tiêu dùng bộc lộ trong quá trình trao đổi mà ta có thể quan sát được. Chẳng hạn, hành vi tìm kiếm thông tin về hàng hóa, dịch vụ; lựa chọn hàng hóa, nhãn hiệu, nhà cung ứng; lựa chọn thời gian, địa điểm, khối lượng mua sắm.2 Ý nghĩa của việc nghiên cứu hành vi người tiêu dùng Việc nghiên cứu hành vi người tiêu dùng nhằm mục đích nhận biết và hiểu đúng thị yếu của khách hàng. Khi đáp ứng được đúng nhu cầu thì khả năng mua hàng của người tiêu dùng sẽ tự động tăng.
Vì vậy việc nghiên cứu hành vi người tiêu dùng sẽ đem lại những lợi ích cơ bản cho doanh nghiệp như sau: 9 - Giúp doanh nghiệp có thể tăng hiệu quả cạnh tranh so với các đối thủ cạnh tranh của mình. - Giúp doanh nghiệp xây dựng kế hoạch triển khai sản phẩm mới và các chiến lược marketing kích thích hành vi mua hàng. Ví dụ: thiết kế các sản phẩm có hình dạng, kích thước, màu sắc, chức năng phù hợp với thị hiếu và sở thích của khách hàng mục tiêu. Nhờ đó mà thu hút được sự chú ý của khách hàng.
- Sự hiểu biết về khách hàng còn giúp doanh nghiệp xây dựng các chiến lược marketing tác động trở lại khách hàng. Từ đó gia tăng hiệu quả kinh doanh. Nghiên cứu hành vi của người tiêu dùng rất quan trọng bởi vì cách này các nhà quản trị có thể hiểu những gì ảnh hưởng đến quyết định mua hàng của người tiêu dùng từ đó có thể đưa ra chiến lược marketing phù hợp. Khi phân tích hành vi người tiêu dùng sẽ cho thấy: - Người tiêu dùng nghĩ gì và họ cảm thấy thế nào về các lựa chọn thay thế khác nhau (nhãn hiệu, sản phẩm, giá cả) - Điều gì ảnh hưởng đến người tiêu dùng để lựa chọn giữa các lựa chọn khác nhau - Hành vi của người tiêu dùng trong khi nghiên cứu và mua sắm - Môi trường của người tiêu dùng (bạn bè, gia đình, truyền thông) ảnh hưởng đến hành vi của họ như thế nào Hành vi của người tiêu dùng thường bị ảnh hưởng bởi các yếu tố khác nhau.
Trong hầu hết các trường hợp, các thương hiệu ảnh hưởng đến hành vi của người tiêu dùng chỉ với những thứ họ có thể kiểm soát. Vậy đâu là những yếu tố ảnh hưởng đến người tiêu dùng để nói đồng ý. Có ba loại yếu tố ảnh hưởng đến hành vi của người tiêu dùng: Yếu tố cá nhân: lợi ích và ý kiến của một cá nhân có thể bị ảnh hưởng bởi nhân khẩu học (tuổi, giới tính, văn hóa). Yếu tố tâm lý: phản ứng của một cá nhân đối với thông điệp marketing sẽ phụ thuộc vào nhận thức và thái độ của họ.
10 Các yếu tố xã hội: gia đình, bạn bè, trình độ học vấn, phương tiện truyền thông xã hội, thu nhập, tất cả đều ảnh hưởng đến hành vi của người tiêu dùng.3 Quá trình quyết định mua sắm của người tiêu dùng Bất kỳ người tiêu dùng nào cũng có thể tính toán được lựa chọn sẽ tối đa hóa tiện ích của mình và tạo ra một sự lựa chọn phù hợp. Để có được một sản phẩm người tiêu dùng phải trải qua cả một quá trình mới có thể đưa ra quyết định mua cuối cùng. Theo Kotler và Keller (2012), quá trình thông qua quyết định mua sắm của người tiêu dùng diễn ra qua 5 bước: Bước 1: Ý thức được nhu cầu (Nhận dạng vấn đề mua) Đây là bước đầu tiên trong quá trình quyết định mua. Tiến trình mua được xuất phát từ nhu cầu muốn được thỏa mãn của người tiêu dùng.
Khả năng có ý thức được nhu cầu là cảm giác của người tiêu dùng về sự khác biệt giữa trạng thái thực tại đang cảm nhận và trạng thái mong muốn có được. Nhu cầu có thể phát sinh do các kích thích bên trong (từ tác động của các quy luật sinh học, tâm lý) hoặc bên ngoài (kích thích của marketing) hoặc cả hai. Khi nhu cầu đạt đến đỉnh điểm, người tiêu dùng sẽ hành động để thoả mãn mong muốn đó. Bước 2: Tìm kiếm thông tin Khi đã xác định ý thức được nhu cầu mong muốn được thỏa mãn, người tiêu dùng bắt đầu bước vào giai đoạn thôi thúc mong muốn có được.
Người tiêu dùng bắt đầu hành động tìm kiếm thông tin để đáp ứng nhu cầu. Kết quả của việc tìm kiếm thông tin là người tiêu dùng hiểu biết thêm về các thương hiệu và sản phẩm hiện có cũng như các đặc tính của chúng. Trên cơ sở hiểu biết thêm này, người tiêu dùng sẽ đưa ra các tiêu chuẩn lựa chọn mua. Từ vô số các thương hiệu sản phẩm trên thị trường, người tiêu dùng sẽ hướng sự chú ý của họ vào những sản phẩm họ biết và những sản phẩm họ dự định lựa chọn.
Bước 3: Đánh giá các phương án 11 Khi lựa chọn sản phẩm để mua và tiêu dùng, người tiêu dùng muốn thỏa mãn ở mức độ cao nhất nhu cầu của mình.