Đặt vấn đề Dưa lê (Cucumis melo L.) là cây rau ăn quả thuộc họ bầu bí (Cucurbitaceae) có thời gian sinh trưởng ngắn, cho năng suất, chất lượng tốt và mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn so với nhiều cây rau mùa hè. Dưa lê có thể dùng để ăn tươi, làm salad, làm nước ép hoa quả, giá thành hợp lý, chất lượng quả, màu sắc, hình thái đa dạng. Khi chín trong qua có thành phần dinh dưỡng cao gồm: nước 95%, đạm 0,6%; chất béo 0,11%; tinh bột 3,72%; chất xơ 0,33%; vitamin A (25000- 30000 đơn vị), vitamin B 0,03 mg; vitamin C 1,5-2 mg và nhiều khoáng chất (P 30 mg, Ca 20 mg, Fe 0,4 mg). Thời gian gieo trồng dưa lê kéo dài từ tháng 1 đến tháng 10 trong năm (trừ tháng giá lạnh).
Do mang lại hiệu quả kinh tế cao, dưa lê được trồng rộng rãi trên nhiều tỉnh thành của cả nước, trong đó các tỉnh phía Bắc có diện tích và sản lượng dưa lê lớn như: Hải Dương, Hải Phòng, Bắc Giang, Hưng Yên, Bắc Ninh,. Tuy nhiên, sản lượng dưa các loại bao gồm cả dưa lê sản xuất trong nước vẫn chưa đáp ứng đủ nhu cầu tiêu thụ rất lớn của người dùng, dẫn đến việc các sản phẩm dưa được nhập khẩu tràn lan không rõ nguồn gốc, xuất xứ từ các nước khác. Giống dưa lê đang trồng ngoài sản xuất chủ yếu là giống dưa lê địa phương như dưa lê Hà Nội, dưa lê vàng Hải Dương. Các giống dưa lê địa phương năng suất thấp, thịt quả mỏng, chất lượng không cao.
Các giống dưa lê nhập nội từ Trung Quốc, Đài Loan, Thái Lan,… cho năng suất và chất lượng khá nhưng khả năng chống chịu và ứng dụng tương ứng với từng vùng sinh thái là một trở ngại. Nguyên nhân khác, hạn chế năng suất dưa lê chưa tăng lên là kỹ thuật canh tác dưa lê mới đối với nông dân so với dưa lưới và dưa chuột. Kết quả được xác định là một số giống rau có triển vọng, sinh trưởng phù hợp với điều kiện sinh thái vùng miền Bắc Việt Nam, trong đó phải kể đến giống dưa lê Hàn Quốc giống như Super 007 1 Honey, Super 007 Kkul , Geum Je… Các giống dưa lê Hàn Quốc có nhiều ưu điểm vượt trội so với các giống dưa lê hiện đang trồng đại trà sản xuất giống như Ngân Huy, dưa lê siêu ngọt. Tuy nhiên, việc phát triển dưa lê vàng Hàn Quốc cho các vùng sản xuất gặp một số khó khăn như: nguồn hạt giống nhập nội chưa thực sự chủ động.
Với mục tiêu chủ động nguồn hạt giống, giảm giá thành giống dưa lê vàng, từ năm 2012 Viện Nghiên cứu Rau quả tiến hành nghiên cứu chọn tạo giống dưa lê vàng mới từ nguồn gen dưa lê Hàn Quốc. Ưu điểm của giống dưa lê vàng có khả năng ra hoa đậu quả cao, cho nhiều quả trên cây, do vậy năng suất của cây rất cao. Mặc dù sản xuất dưa lê có những đóng góp nhất định cho sản xuất rau nói chung và rau ăn quả nói riêng, tuy nhiên tại các vùng sản xuất dưa lê thường xảy ra hiện tượng cây bị chết do một số bệnh sinh ra từ đất như xanh làm vi khuẩn (Ralstonia solanacearum), héo rũ (Fusarium oxysporum f. Đây là các đối tượng gây nguy hiểm tồn tại trong đất khó phòng trừ.
Việc ứng dụng công nghệ ghép cây là biện pháp hữu hiệu nhất hiện nay, ngoài khả năng chống lại bệnh tật ghép cây còn làm tăng khả năng sinh trưởng, tăng năng suất, chất lượng và tăng khả năng chịu nóng/lạnh làm bộ nuôi dưỡng có khả năng thu hút nước và dinh dưỡng tốt hơn. Sự kết hợp phụ thuộc vào khả năng liên kết giữa gốc ghép và ngọn ghép, do đó gốc ghép được lựa chọn và đánh giá cẩn thận vì bên ngoài phụ thuộc khả năng sinh của gốc ghép/ghép cây, còn phụ thuộc vào điều kiện sinh thái và mùa vụ. Tuy nhiên, kết quả nghiên cứu và ứng dụng ghép trên các cây dưa thơm nói chung và dưa lê của nước ta vẫn còn khá khiêm tốn. Xuất phát từ thực tế trên, để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của các vùng sản xuất dưa lê việc tiến hành thực hiện đề tài: “Nghiên cứu xác định gốc ghép phù hợp sản xuất giống Dưa lê vàng tại Gia Lâm - Hà Nội” là rất cần thiết.
Mục đích và yêu cầu 1. Mục đích Xác định được giống gốc ghép phù hợp nhằm tăng khả năng sinh trưởng, khả năng kháng bệnh, tăng năng suất và chất lượng trong sản xuất dưa lê vàng. Yêu cầu - Đánh giá khả năng sinh trưởng của cây dưa lê vàng ghép trên các gốc ghép khác nhau trong điều kiện vụ xuân hè tại Gia Lâm – Hà Nội. - Đánh giá khả năng ra hoa và đậu quả của cây dưa lê vàng ghép trên các gốc ghép khác nhau trong điều kiện vụ xuân hè tại Gia Lâm – Hà Nội.
- Đánh giá khả năng chống chịu với số bệnh sinh ra từ đất hại cây dưa lê vàng ghép trên các gốc ghép khác nhau trong điều kiện vụ xuân hè tại Gia Lâm – Hà Nội. - Đánh giá khả năng cho năng suất, chất lượng của cây dưa lê vàng ghép trên các gốc ghép khác nhau trong điều kiện vụ xuân hè tại Gia Lâm – Hà Nội. 3 PHẦN II: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở khoa học của đề tài Trong những năm qua, sản xuất nông nghiệp có những bước phát triển khá mạnh.
Năng suất, sản lượng cây trồng năm sau đều cao hơn năm trước. Những tiến bộ khoa học kỹ thuật mới trong sản xuất trồng trọt như: giống mới, quy trình kỹ thuật canh tác mới, áp dụng cơ giới hóa,. ngày càng được nông dân ứng dụng và nhân rộng trong sản xuất. Sản xuất trồng trọt đang chuyển mạnh theo hướng sản xuất hàng hoá, từng bước hình thành các vùng trồng trọt sản xuất hàng hóa tập trung, có năng suất, chất lượng cao, tạo ra khối lượng sản phẩm hàng hóa đủ sức cạnh tranh trên thị trường, mang lại hiệu quả kinh tế cao, tăng thu nhập từ sản xuất trồng trọt, góp phần đưa giá trị thu nhập trên một đơn vị diện tích đất canh tác ngày càng tăng.
Dưa lê Hàn Quốc là giống dưa mới được nhập nội và trồng ở Việt Nam trong một vài năm gần đây và kết quả đánh giá khả quan về năng suất, chất lượng quả, giá thành bán cao do đó được người trồng rất quan tâm. Tuy nhiên, sản xuất dưa lê vàng Hàn Quốc chưa thực sự chủ động về nguồn hạt giống, phụ thuộc vào thị trường hạt giống của Hàn Quốc, đặc biệt trong bối cảnh đại dịch COVID-19 đang diễn ra phức tạp và kéo dài nên công tác nhập nội giống thực sự khó khăn. Trong giai đoạn 2009 – 2020, trong chương trình hợp tác với Hàn Quốc, với nguồn gen dưa lê vàng Hàn Quốc và nguồn gen dưa trong nước, Viện nghiên cứu Rau quả đã chọn tạo thành công hai giống dưa lê vàng lai F1 đầu tiên của Việt Nam, đó là giống dưa lê vàng Happy 6 và Happy 7. Để đạt được năng suất, chất lượng và hiệu quả kinh tế trong sản xuất dưa lê ngoài việc đánh giá các yếu tố kinh tế xã hội, thị trường và việc xác định bộ giống có năng suất ổn định cho từng vùng cần phải tiến hành đồng bộ các khâu kỹ thuật then chốt như lựa chọn bộ giống tốt, phân bón, thời vụ, mật độ trồng và một số biện pháp kỹ thuật khác như phương pháp ghép để cây có thêm sự sinh trưởng, 4 phát triển khỏe mạnh và chống chịu được với một số loại sâu bệnh hại, thu hoạch bảo quản sau thu hoạch và tiêu thụ sản phẩm nhằm tăng thu nhập và hiệu quả kinh tế cho người sản xuất.
Tổng quan về dưa lê 2. Nguồn gốc của dưa lê Dưa lê (Cucumis melo L.) thuộc họ bầu bí (Cucurbitaceae) là rau ăn quả có thời gian sinh trưởng ngắn, trồng được nhiều vụ trong năm với năng suất khá cao. Đến nay, nguồn gốc cây dưa lê cũng chưa thực sự rõ ràng (Robinsion and Decker- Walters D. Theo Zeven và Zhukovsky (1975) dưa lê có nguồn gốc ở miền tây Châu Phi, sau đó được lan truyền sang Châu Á, rồi du nhập đến các nước Châu Âu và đã được sử dụng làm thực phẩm tại Ai Cập và Iran cách đây 3000 năm trước Công Nguyên.
Dưa lê được đưa đến Ấn Độ, Trung Quốc, Afganistan và phổ biến ở Tây Ban Nha vào thế kỷ 15. Dưa lê được trồng ở Anh vào thế kỷ 17 và đến thế kỷ 18 được trồng ở Châu Mỹ. Dưa lê Hàn Quốc (Cucumis melo L. Makuwa) hay còn gọi bằng tiếng Hàn là “ Chamoe” là một loại dưa được trồng phổ biến ở Hàn Quốc.Theo nghiên cứu đa hình phân tử cho thấy các giống dưa lê Hàn Quốc có nguồn gốc từ hạt giống dưa hấu nho ở miền Đông Ấn Độ (Kato et al.
Sau đó, được du nhập vào Trung Quốc từ phía Tây của con đương tơ lụa nổi tiếng (Kitamura 1950), từ đó chúng được du nhập vào Hàn Quốc và Nhật Bản. Người ta cũng cho rằng các giống này có nguồn gốc từ dưa hoang dã (var. Agrestis) ở Trung Quốc (Walters 1989). Sau đó bắt đầu được trồng phổ biến ở Hàn Quốc và Nhật Bản, Triều Tiên.
Theo Kerje và Grum năm 2000 và nhiều nhà nghiên cứu khác cho rằng dưa lê là một cây trồng nhiệt đới, loài cổ đại có nguồn gốc từ Châu Phi. Các thương gia châu Phi đã mang hạt dưa đến bán ở nhiều vùng của Châu Mỹ. Ở nước ta, dưa lê du nhập vào những thập niên 60 và được người dân trồng từ rất lâu trên các chân đất bãi ven sông trên cả nước và được trồng rộng rãi đến ngày nay. Phân loại, nguồn gen của dưa lê Dưa lê (Cucumis melo L.) thuộc: Bộ bầu bí (Cucurbitales), họ bầu bí (Cucurbitaceae), chi (Cucumis), loài (Cucumis melo L.
Theo nghiên cứu, dưa lê có số nhiễm sắc thể 2n = 24. Dưa lê (Cucumis melo L.) là loài đa dạng về các đặc điểm sinh trưởng, phát triển, đặc biệt là về hình dạng quả, mà sắc quả chín,.từ những đặc điểm này mà dưa lê được chia thành các nhóm chính. Đã có rất nhiều tác giả tiến hành phân loại dưa lê trên nhiều quan điểm khác nhau. Theo cơ sở dữ liệu (database) của Wikimedia Commons dưa lê được chia thành 6 nhóm: 1.
Cucumis melo cantaloupe 2. Cucumis melo charentais 3. Cucumis melo conomon 4. Cucumis melo flexousus 5.
Cucumis melo indorus 6. Cucumis melo reticulatus Theo Munger và Robinson (1991) sử dụng mô tả của Naudin (1959), Grebenscikove (1953), Pangalo (1929), Hammer và cộng sự (1986) nghiên cứu và sắp xếp các mẫu nguồn gen dưa lê vào 7 nhóm như sau: 1.