Luận văn thạc sĩ hay nghiên cứu đặc điểm cận lâm sàng và đột biến gene jak2 v617f trên bệnh nhân tăng tiểu cầu tiên phát tại bệnh viện trung ương thái nguyên

Nghiên cứu đặc điểm cận lâm sàng và đột biến gene JAK2 V617F ở bệnh nhân tăng tiểu cầu tiên phát tại bệnh viện Trung ương Thái Nguyên.

• Tác giả: Lê Hạnh Huyên
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thế Tùng
• Trường học: Trường Đại học Khoa học - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Công nghệ Sinh học
• Đề tài: Nghiên cứu đặc điểm cận lâm sàng và đột biến gene JAK2 V617F trên bệnh nhân tăng tiểu cầu tiên phát tại bệnh viện Trung Ương Thái Nguyên
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỞ ĐẦU
• 2. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan về bệnh tăng tiểu cầu tiên phát
• 1.1.1. Giới thiệu về bệnh tăng tiểu cầu tiên phát
• 1.1.2. Cơ chế bệnh tăng tiểu cầu tiên phát
• 1.1.3. Triệu chứng lâm sàng, cận lâm sàng bệnh tăng tiểu cầu tiên phát
• 1.1.4. Chẩn đoán tăng tiểu cầu tiên phát
• 1.1.5. Tổng quan nghiên cứu về gene JAK2 V617F
• 1.1.6. Đột biến gene JAK2
• 1.2. VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.2.1. Vật liệu, hóa chất và thiết bị nghiên cứu
• 1.2.2. Hóa chất và thiết bị nghiên cứu
• 1.2.3. Thời gian địa điểm nghiên cứu
• 1.2.4. Phương pháp xử lý số liệu
• 1.2.5. Phương pháp nghiên cứu
• 1.2.6. Thu thập mẫu nghiên cứu
• 1.2.7. Phân tích các đặc điểm cận lâm sàng
• 1.2.8. Xét nghiệm phát hiện đột biến gene JAK2 V617F
• 1.3. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 1.3.1. Đặc điểm chung của các đối tượng nghiên cứu
• 1.3.2. Các chỉ số huyết học của đối tượng nghiên cứu
• 1.3.3. Kết quả nghiên cứu về tỉ lệ đột biến JAK2 V617F và đặc điểm huyết học của 2 nhóm có và không có đột biến JAK2 V617F
• 1.3.4. Kết quả tách chiết DNA tổng số và Thực hiện phản ứng AS-PCR kiểm tra đột biến JAK2 V617F từ mẫu máu các bệnh nhân
• 1.3.5. Tỉ lệ đột biến JAK2 V617F và đặc điểm huyết học của 2 nhóm có và không có đột biến JAK2 V617F
• 1.4. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH

Tóm tắt

I. Tổng quan về đột biến gene JAK2 V617F và bệnh tăng tiểu cầu

Đột biến gene JAK2 V617F là một trong những nguyên nhân chính gây ra bệnh tăng tiểu cầu tiên phát. Bệnh này thường gặp ở bệnh nhân tại Thái Nguyên và có thể dẫn đến nhiều biến chứng nghiêm trọng. Việc hiểu rõ về cơ chế và đặc điểm cận lâm sàng của bệnh là rất quan trọng để nâng cao hiệu quả chẩn đoán và điều trị.

1.1. Đột biến gene JAK2 và vai trò trong bệnh lý

Đột biến gene JAK2 V617F gây ra sự tăng sinh không kiểm soát của các tế bào máu. Điều này dẫn đến tình trạng tăng tiểu cầu, làm tăng nguy cơ huyết khối và các biến chứng khác.

1.2. Đặc điểm cận lâm sàng của bệnh tăng tiểu cầu

Bệnh nhân tăng tiểu cầu thường có số lượng tiểu cầu cao, từ 500 đến 1000 G/l. Các triệu chứng lâm sàng có thể không rõ ràng, nhưng cần chú ý đến tiền sử bệnh để loại trừ các nguyên nhân thứ phát.

II. Vấn đề và thách thức trong chẩn đoán bệnh tăng tiểu cầu

Chẩn đoán bệnh tăng tiểu cầu tiên phát gặp nhiều khó khăn do triệu chứng không rõ ràng và sự chồng chéo với các bệnh lý khác. Việc phát hiện sớm đột biến gene JAK2 V617F là rất cần thiết để đưa ra phương pháp điều trị hiệu quả.

2.1. Khó khăn trong việc phát hiện đột biến gene

Nhiều bệnh nhân không có triệu chứng rõ ràng, dẫn đến việc chẩn đoán muộn. Cần có các phương pháp xét nghiệm chính xác để phát hiện đột biến gene JAK2 V617F kịp thời.

2.2. Tác động của các yếu tố môi trường

Các yếu tố môi trường có thể ảnh hưởng đến sự phát triển của bệnh. Việc nghiên cứu mối liên hệ giữa môi trường và đột biến gene là cần thiết để hiểu rõ hơn về bệnh.

III. Phương pháp nghiên cứu đột biến gene JAK2 V617F

Nghiên cứu sử dụng các phương pháp hiện đại như phản ứng chuỗi polymerase (PCR) để phát hiện đột biến gene JAK2 V617F. Phương pháp này giúp xác định chính xác tỷ lệ đột biến trong nhóm bệnh nhân tại Thái Nguyên.

3.1. Phương pháp PCR trong phát hiện đột biến

Phương pháp PCR cho phép phát hiện nhanh chóng và chính xác đột biến gene JAK2 V617F từ mẫu máu bệnh nhân. Đây là một bước quan trọng trong chẩn đoán bệnh.

3.2. Phân tích các chỉ số huyết học

Các chỉ số huyết học như PLT, MPV, và các chỉ số khác sẽ được phân tích để đánh giá tình trạng bệnh nhân. Điều này giúp đưa ra các quyết định điều trị phù hợp.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ đột biến gene JAK2 V617F ở bệnh nhân tăng tiểu cầu tại Thái Nguyên là khá cao. Những phát hiện này có thể giúp cải thiện quy trình chẩn đoán và điều trị bệnh.

4.1. Tỷ lệ đột biến gene JAK2 V617F

Nghiên cứu cho thấy khoảng 60% bệnh nhân có đột biến gene JAK2 V617F. Điều này cho thấy tầm quan trọng của việc xét nghiệm gene trong chẩn đoán bệnh.

4.2. Ứng dụng trong điều trị bệnh

Việc phát hiện sớm đột biến gene JAK2 V617F giúp bác sĩ đưa ra các phương pháp điều trị hiệu quả hơn, từ đó nâng cao chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của nghiên cứu

Nghiên cứu về đột biến gene JAK2 V617F và bệnh tăng tiểu cầu tại Thái Nguyên mở ra nhiều triển vọng trong việc cải thiện chẩn đoán và điều trị. Cần tiếp tục nghiên cứu để hiểu rõ hơn về cơ chế bệnh và phát triển các phương pháp điều trị mới.

5.1. Tương lai của nghiên cứu gene JAK2

Nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc phát triển các phương pháp điều trị nhắm vào đột biến gene JAK2 V617F, nhằm cải thiện tiên lượng cho bệnh nhân.

5.2. Tăng cường hợp tác nghiên cứu

Cần có sự hợp tác giữa các cơ sở y tế và nghiên cứu để chia sẻ dữ liệu và kinh nghiệm, từ đó nâng cao hiệu quả chẩn đoán và điều trị bệnh.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hội chứng tăng sinh tủy (Myeloproliferative Neoplasm - MPN) là nhóm bệnh lý ác tính dòng tế bào gốc tạo máu, trong đó tăng tiểu cầu tiên phát (Essential Thrombocythemia - ET) chiếm tỷ lệ mắc hàng năm khoảng 0,7 ca trên 100.000 dân. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm xuất phát từ thực tế lâm sàng: số lượng tiểu cầu ở bệnh nhân thường tăng cao từ 500 đến 1000 G/l nhưng lại diễn tiến âm thầm, không có biểu hiện lâm sàng đặc hiệu ở giai đoạn sớm. Tình trạng này tiềm ẩn nguy cơ cao dẫn tới các biến chứng tắc mạch hoại tử đầu chi, xuất huyết tiêu hóa, hoặc nguy cơ chuyển dạng thành xơ tủy và bạch cầu cấp gây tử vong.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là khảo sát toàn diện các đặc điểm huyết học, hóa sinh cận lâm sàng và xác định tỷ lệ mang đột biến gene JAK2 V617F trên bệnh nhân tăng tiểu cầu tiên phát. Đề tài được thực hiện trên 19 bệnh nhân điều trị tại Bệnh viện Trung ương Thái Nguyên trong giai đoạn từ tháng 04 năm 2018 đến tháng 10 năm 2018.

Ý nghĩa của công trình thể hiện rõ nét qua việc cung cấp các chỉ số định lượng có giá trị thực tiễn cao: xác lập tỷ lệ đột biến JAK2 V617F đạt 73,3% và chỉ ra mối tương quan trực tiếp giữa sự hiện diện của đột biến với sự gia tăng rõ rệt của số lượng tiểu cầu máu ngoại vi (đạt mức 683 ± 63 G/l ở nhóm có đột biến so với 643 ± 60 G/l ở nhóm không đột biến). Kết quả này đóng góp dữ liệu dịch tễ học phân tử chuẩn mực, tạo tiền đề vững chắc cho việc ứng dụng xét nghiệm di truyền vào chẩn đoán xác định và phân tầng điều trị trúng đích tại các bệnh viện tuyến khu vực.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên hai trục lý thuyết sinh học phân tử và huyết học hiện đại:

Thứ nhất là lý thuyết truyền tín hiệu nội bào qua trục JAK-STAT trong quá trình biệt hóa dòng tế bào tủy. Ở điều kiện sinh lý bình thường, protein tyrosine kinase JAK2 đóng vai trò then chốt trong việc truyền đạt tín hiệu từ thụ thể màng tế bào của các cytokine tạo máu như Thrombopoietin và Erythropoietin vào nhân tế bào. Khi xuất hiện đột biến điểm JAK2 V617F tại exon 14 (đột biến thay thế nucleotide guanine bằng thymine tại vị trí 1849 làm đổi acid amin valine thành phenylalanine tại codon 617), miền tự ức chế pseudokinase JH2 bị mất chức năng. Điều này dẫn tới sự hoạt hóa liên tục của domain kinase, kích thích các tế bào tiền thân nhân khổng lồ tăng sinh không kiểm soát mà không cần phụ thuộc vào yếu tố tăng trưởng.

Thứ hai là khung phân loại chuẩn của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO năm 2008) về các hội chứng tăng sinh tủy không mang nhiễm sắc thể Philadelphia. Khung này định hình các khái niệm then chốt bao gồm: tăng tiểu cầu tiên phát, đột biến soma tế bào gốc tạo máu, biến đổi hình thái mẫu tiểu cầu tủy xương và tiêu chuẩn loại trừ tăng tiểu cầu thứ phát.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng thiết kế mô tả cắt ngang trên cỡ mẫu gồm 19 bệnh nhân được chẩn đoán xác định mắc tăng tiểu cầu tiên phát tại Bệnh viện Trung ương Thái Nguyên từ tháng 04/2018 đến tháng 10/2018.

Phương pháp chọn mẫu thuận tiện có chủ đích dựa trên tiêu chuẩn chẩn đoán nghiêm ngặt của WHO (2008): số lượng tiểu cầu ngoại vi duy trì trên 450 G/l; tủy đồ cho thấy tăng sinh mẫu tiểu cầu trưởng thành kích thước lớn đứng thành đám; loại trừ hoàn toàn các bệnh lý xơ tủy, đa hồng cầu, bạch cầu mạn dòng hạt và tăng tiểu cầu phản ứng do viêm hay thiếu sắt.

Dữ liệu cận lâm sàng được thu thập từ 4 ml máu tĩnh mạch chống đông bằng EDTA để đo tổng phân tích tế bào máu trên hệ thống máy đếm tự động và 2 ml dịch hút tủy xương để làm tiêu bản tủy đồ.

Để phát hiện đột biến gene JAK2 V617F, kỹ thuật phản ứng chuỗi polymerase đặc hiệu alen (Allele-Specific PCR - AS-PCR) được lựa chọn. Lý do lựa chọn AS-PCR là vì phương pháp này sử dụng mồi chuyên biệt bắt cặp chính xác tại vị trí đột biến điểm nucleotide đơn, cho độ nhạy cao, thời gian thực hiện nhanh, chi phí hợp lý và phù hợp với điều kiện trang thiết bị phòng xét nghiệm di truyền tại các bệnh viện tuyến tỉnh. Sản phẩm khuếch đại được điện di trên gel agarose 2% với chứng dương phân đoạn đột biến 203 bp và chứng nội kiểm 364 bp. Toàn bộ số liệu được xử lý bằng phần mềm thống kê y học SPSS 20.0, áp dụng thuật toán kiểm định tham số và phi tham số với ngưỡng ý nghĩa thống kê p < 0,05.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích số liệu từ 19 đối tượng nghiên cứu đã làm sáng tỏ các đặc trưng dịch tễ và cận lâm sàng nổi bật:

Về nhân khẩu học, độ tuổi trung bình của bệnh nhân là 52,37 ± 16,22 tuổi, tập trung chủ yếu trong dải tuổi từ 41 đến 62 tuổi. Tỷ lệ nam giới mắc bệnh cao hơn nữ giới với 12 bệnh nhân nam (chiếm 63,15%) và 7 bệnh nhân nữ (chiếm 36,85%), tương đương tỷ lệ nam trên nữ là 1,14:1. Nhóm nam giới tập trung nhiều nhất ở độ tuổi 41-60 (chiếm 66,7%), trong khi nữ giới chiếm ưu thế ở nhóm trên 60 tuổi (chiếm 57,1%).

Về tỷ lệ đột biến phân tử, kỹ thuật AS-PCR xác định có 14 trên tổng số 19 bệnh nhân mang đột biến gene JAK2 V617F, đạt tỷ lệ 73,3%. Hình ảnh điện di kiểm tra sản phẩm PCR thể hiện rõ 14 mẫu xuất hiện đồng thời hai vạch DNA đặc hiệu gồm vạch đột biến kích thước 203 bp và vạch nội kiểm kích thước 364 bp.

Về tương quan chỉ số huyết học, số lượng tiểu cầu trung bình ở nhóm bệnh nhân mang đột biến JAK2 V617F đạt 683 ± 63 G/l, cao hơn rõ rệt so với nhóm không mang đột biến đạt 643 ± 60 G/l, sự khác biệt có ý nghĩa thống kê với p < 0,05.

Xét theo phân bố mức độ tăng tiểu cầu, ở nhóm có đột biến, tỷ lệ bệnh nhân có số lượng tiểu cầu từ 600 đến dưới 700 G/l chiếm 64,3% và trên 700 G/l chiếm 21,4%. Ngược lại, ở nhóm không mang đột biến, 40,0% bệnh nhân chỉ dao động ở mức 450 đến dưới 600 G/l và hoàn toàn không có trường hợp nào vượt mức 700 G/l (0,0%).

Thảo luận kết quả

Sự khác biệt rõ rệt về số lượng tiểu cầu giữa hai nhóm khẳng định vai trò bệnh sinh trực tiếp của đột biến JAK2 V617F. Khi thụ thể thrombopoietin liên tục nhận tín hiệu phân bào do enzyme JAK2 tự hoạt hóa, các mẫu tiểu cầu trong tủy xương tăng tốc biệt hóa và giải phóng ồ ạt tiểu cầu vào tuần hoàn ngoại vi.

Khi so sánh với các y văn quốc tế, tỷ lệ đột biến 73,3% trong nghiên cứu này tương đồng chặt chẽ với các công bố của nhiều nhà khoa học uy tín trên thế giới (thường dao động trong khoảng 50% đến 75% ở bệnh nhân ET) và phù hợp với các nghiên cứu huyết học tại các bệnh viện lớn ở Việt Nam. Các chỉ số dòng hồng cầu như số lượng hồng cầu (RBC đạt 4,87 ± 0,42 T/l ở nhóm đột biến và 4,81 ± 0,32 T/l ở nhóm không đột biến) và hàm lượng huyết sắc tố (Hgb đạt 142,00 ± 0,43 g/l so với 137,00 ± 0,44 g/l) không có sự biến đổi bệnh lý, giúp phân biệt rõ ràng tăng tiểu cầu tiên phát với thể bệnh đa hồng cầu nguyên phát (PV).

Về mặt trực quan hóa dữ liệu, các mối tương quan cận lâm sàng được thể hiện mạch lạc thông qua hệ thống bảng đối sánh đa biến (như bảng tần suất phân bố số lượng tiểu cầu và bảng chỉ số sinh hóa máu) kết hợp cùng bản đồ điện di DNA trực quan. Cách thức trình bày này giúp các nhà lâm sàng dễ dàng nhận diện kiểu hình huyết học tương ứng với từng trạng thái đột biến di truyền.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả thực nghiệm, luận văn đưa ra bốn giải pháp mang tính ứng dụng thực tiễn cao:

Thứ nhất, chuẩn hóa và đưa quy trình xét nghiệm AS-PCR phát hiện đột biến gene JAK2 V617F vào danh mục kỹ thuật thường quy tại Khoa Miễn dịch - Di truyền phân tử của các bệnh viện đa khoa tuyến tỉnh. Chủ thể thực hiện là đội ngũ kỹ thuật viên xét nghiệm và bác sĩ huyết học, với mục tiêu hoàn thành trong vòng 6 tháng nhằm rút ngắn thời gian trả kết quả chẩn đoán xuống dưới 48 giờ và đạt độ chính xác trên 98%.

Thứ hai, thiết lập hướng dẫn phác đồ điều trị phân tầng nguy cơ tắc mạch dựa trên sự phối hợp giữa số lượng tiểu cầu ngoại vi và trạng thái đột biến JAK2 V617F. Chủ thể thực hiện là các bác sĩ điều trị lâm sàng, áp dụng ngay phác đồ điều trị giảm tế bào bằng Hydroxyurea kết hợp Aspirin liều thấp cho nhóm bệnh nhân mang đột biến có tiểu cầu trên 680 G/l nhằm đạt mục tiêu kiểm soát tiểu cầu dưới 400 G/l và giảm tỷ lệ biến chứng huyết khối xuống dưới 5%.

Thứ ba, mở rộng quy mô nghiên cứu đa trung tâm trên cỡ mẫu từ 100 đến 200 bệnh nhân, đồng thời bổ sung các panel xét nghiệm sàng lọc các đột biến gene mở rộng như CALR exon 9, MPL W515L/K và JAK2 exon 12. Chủ thể thực hiện là các viện nghiên cứu huyết học và trường đại học y dược trong giai đoạn từ 12 đến 24 tháng tới nhằm bao phủ 100% các biến đổi di truyền của hội chứng tăng sinh tủy.

Thứ tư, xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu số hóa theo dõi định kỳ các chỉ số huyết học và nồng độ allele đột biến của bệnh nhân sau điều trị. Đơn vị công nghệ thông tin bệnh viện phối hợp cùng khoa huyết học triển khai trong vòng 3 tháng, giúp cảnh báo sớm nguy cơ kháng thuốc hoặc chuyển dạng ác tính sang xơ tủy hay lơ-xê-mi cấp.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và dữ liệu thực nghiệm trong luận văn mang lại giá trị thiết thực cho bốn nhóm đối tượng chuyên môn:

Bác sĩ chuyên khoa Huyết học - Truyền máu và Nội khoa: Luận văn cung cấp cơ sở đối chiếu lâm sàng chi tiết, giúp tối ưu hóa quy trình chẩn đoán phân biệt tăng tiểu cầu nguyên phát với tăng tiểu cầu phản ứng và các thể MPN khác, từ đó chỉ định thuốc trúng đích kịp thời.

Chuyên viên và kỹ thuật viên Sinh học phân tử y học: Tài liệu là cẩm nang hướng dẫn thực hành tách chiết DNA chất lượng cao từ máu toàn phần và tối ưu hóa chu trình nhiệt phản ứng AS-PCR, hỗ trợ triển khai kỹ thuật trực tiếp tại phòng lab.

Học viên cao học, nghiên cứu sinh ngành Công nghệ Sinh học và Y sinh học: Luận văn là tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp luận nghiên cứu kết hợp giữa chỉ số cận lâm sàng sinh hóa - huyết học với phân tích di truyền phân tử.

Các nhà quản lý y tế và lãnh đạo bệnh viện: Cung cấp bằng chứng thực tiễn về hiệu quả kỹ thuật và chi phí của việc ứng dụng sinh học phân tử tại chỗ, phục vụ công tác đầu tư trang thiết bị và nâng cao năng lực chẩn đoán tuyến cơ sở.

Câu hỏi thường gặp

Đột biến gene JAK2 V617F gây ra bệnh tăng tiểu cầu tiên phát theo cơ chế nào? Đột biến V617F làm thay đổi amino acid valine thành phenylalanine tại codon 617 thuộc vùng điều hòa pseudokinase JH2. Sự biến đổi này làm mất khả năng tự ức chế của protein JAK2, kích hoạt liên tục con đường truyền tín hiệu JAK-STAT mà không cần phối tử, khiến các tế bào đầu dòng trong tủy xương tăng sinh mẫu tiểu cầu quá mức.

Tại sao kỹ thuật AS-PCR lại được ưu tiên lựa chọn để phát hiện đột biến này? Kỹ thuật AS-PCR sử dụng các đoạn mồi đặc hiệu phân biệt chính xác nucleotide đột biến tại đầu 3', cho phép khuếch đại chọn lọc đoạn DNA đột biến 203 bp bên cạnh đoạn nội kiểm 364 bp. Phương pháp này có độ nhạy cao, quy trình thực hiện đơn giản, thời gian cho lời giải nhanh và chi phí tối ưu cho các bệnh viện tuyến tỉnh.

Sự khác biệt huyết học nổi bật nhất giữa nhóm có đột biến và không có đột biến là gì? Nghiên cứu chỉ ra số lượng tiểu cầu ở nhóm mang đột biến JAK2 V617F đạt trung bình 683 ± 63 G/l, cao hơn có ý nghĩa thống kê so với mức 643 ± 60 G/l ở nhóm không mang đột biến (p < 0,05). Đồng thời, tỷ lệ bệnh nhân có tiểu cầu vượt mức 700 G/l ở nhóm đột biến chiếm tới 21,4%, trong khi nhóm không đột biến là 0%.

Bệnh nhân tăng tiểu cầu tiên phát có thể gặp phải những biến chứng nguy hiểm nào? Bệnh nhân đối mặt với nguy cơ tắc mạch vi mạch gây đau rát hoại tử đầu chi, tắc mạch não, nhồi máu cơ tim hoặc xuất huyết do rối loạn chất lượng tiểu cầu. Về lâu dài, bệnh có khả năng tiến triển thành xơ tủy vô căn hoặc chuyển dạng thành bệnh bạch cầu cấp dòng tủy ác tính.

Tỷ lệ mắc bệnh theo độ tuổi và giới tính phân bố như thế nào trong thực tế? Bệnh thường xuất hiện ở người trung niên và cao tuổi với độ tuổi trung bình khoảng 52 tuổi (phổ biến từ 41 đến 62 tuổi). Nam giới có tỷ lệ mắc cao hơn nữ giới (chiếm 63,15% so với 36,85%), trong đó nam giới tập trung nhiều nhất ở độ tuổi 41-60 còn nữ giới thường gặp ở độ tuổi trên 60.

Kết luận

• Độ tuổi trung bình của bệnh nhân tăng tiểu cầu tiên phát là 52,37 ± 16,22 tuổi, trong đó nam giới chiếm 63,15% và nữ giới chiếm 36,85% (tỷ lệ 1,14:1).
• Tỷ lệ phát hiện đột biến gene JAK2 V617F bằng kỹ thuật AS-PCR đạt 73,3% (14 trên 19 bệnh nhân), khẳng định đột biến này là dấu ấn di truyền chủ đạo của bệnh.
• Nhóm bệnh nhân mang đột biến JAK2 V617F có số lượng tiểu cầu ngoại vi (683 ± 63 G/l) cao hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm không mang đột biến (643 ± 60 G/l) với p < 0,05.
• Các chỉ số dòng hồng cầu và dòng bạch cầu không có sự biến động ác tính giữa hai nhóm, tạo tiêu chuẩn tin cậy cho việc chẩn đoán phân biệt với các bệnh tăng sinh tủy khác.
• Kỹ thuật AS-PCR chứng minh tính khả thi cao, độ lặp lại tốt, hoàn toàn phù hợp để triển khai xét nghiệm chẩn đoán thường quy tại Bệnh viện Trung ương Thái Nguyên.

Đóng góp chính của luận văn là hoàn thiện bộ dữ liệu lâm sàng - phân tử chuẩn mực về bệnh tăng tiểu cầu tiên phát tại khu vực miền núi phía Bắc, mở ra định hướng nghiên cứu tiếp theo về việc theo dõi định lượng tải lượng allele đột biến trong vòng 12 đến 24 tháng tới. Các cơ sở y tế và nhà khoa học quan tâm nên sớm áp dụng quy trình xét nghiệm AS-PCR và liên hệ trao đổi học thuật nhằm chuẩn hóa phác đồ điều trị đích, nâng cao chất lượng sống cho người bệnh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan về bệnh tăng tiểu cầu tiên phát 1. Giới thiệu về bệnh tăng tiểu cầu tiên phát Tăng tiểu cầu tiên phát (Essential Thrombocythemia - ET) là một bệnh nằm trong nhóm Hội chứng tăng sinh tủy được đặc trưng bởi sự tăng sinh tủy tiên phát nghiêng về dòng mẫu tiểu cầu và có tăng số lượng tiểu cầu ở máu ngoại vi [1].

Đây là một bệnh lý tủy xương không rõ nguyên nhân bao gồm các rối loạn về máu, đặc biệt là tình trạng huyết khối và chảy náu. Rối loạn này cũng có thể chuyển thành bệnh u Hình 1.1 Tiểu cầu trong máu ngoại vi nguyên bào tủy, đặc biệt là suy tủy. Hội chứng tăng sinh tủy đã được chứng minh là có liên quan đến một số gene như bcr-abl và JAK2 V617F. Trong đó, bcr-abl là nguyên nhân gây ra bệnh bạch cầu mạn dòng tủy, JAK2 V617F gây bệnh đa hồng cầu, tăng tiểu cầu tiên phát và xơ tủy tiên phát.

Việc xác định các đột biến soma của gene JAK2 V617F được tìm thấy ở khoảng 90% bệnh nhân đã cải thiện đáng kể phương pháp chẩn đoán cho rối loạn này. Cho đến nay, việc ngăn ngừa các biến cố về mạch máu là mục tiêu chính của điều trị và quản lý bệnh nhân mắc bệnh ET. Ngoài ra, một số phương pháp điều trị tế bào học chủ yếu được dùng cho những bệnh nhân có nguy cơ cao bị biến chứng mạch máu. Các loại thuốc kích thích tế bào hiện đang được sử dụng bao gồm hydroxyurea, chủ yếu được sử dụng ở bệnh nhân lớn tuổi và interferon α được dùng chủ yếu ở bệnh nhân trẻ tuổi [1].

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 Về mặt lâm sàng, ở bệnh nhân mắc bệnh tăng tiểu cầu nguyên phát, số lượng tiểu cầu thường tăng từ 500 đến 1000 G/l. Trên thực tế, số lượng tiểu cầu cao không nhất thiết có bất kỳ dấu hiệu lâm sàng nào và hầu như những trường hợp mắc bệnh thường được phát hiện qua việc xét nghiệm công thức máu. Tuy nhiên, cần khai thác rõ tiền sử để loại trừ khả năng mắc bệnh tăng tiểu cầu thứ phát. Số lượng tiểu cầu tăng cao trong bệnh tăng tiểu cầu nguyên phát thường kèm theo tăng thêm một hoặc một vài yếu tố nguy cơ biến chứng.

Một phần nhỏ số lượng bệnh nhân có xuất hiện triệu chứng đau đỏ đầu chi. Đây là một loại biểu hiện của da, xuất hiện như một biến chứng ở bệnh nhân ET. Bệnh nhân có cảm giác bỏng rát, đau và đỏ ở các đầu ngón tay, ngón chân. Khi kiểm tra tủy xương, có thể thấy xuất hiện các cụm mẫu tiểu cầu dày đặc, trong khi dòng tủy và dòng hồng cầu đều ở mức bình thường, không có sự gia tăng các tế bào Blast hoặc loạn sản.

Theo tiêu chuẩn của Hội nghiên cứu đa hồng cầu nguyên phát thì số lượng tiểu cầu phải trên 600 G/l là tiêu chí bắt buộc để chẩn đoán xác định bệnh tăng tiểu cầu nguyên phát. Từ năm 2001, Tổ chức Y tế thế giới (WHO) đã đưa thêm vào tiêu chuẩn chẩn đoán bao gồm sự tăng số lượng các mẫu tiểu cầu lớn, trưởng thành, đồng thời đưa ra các tiêu chuẩn chẩn đoán loại trừ với các bệnh khác trong hội chứng tăng sinh tủy và lơ xê mi kinh dòng hạt. Các nguyên nhân gẫy tăng tiểu cầu phản ứng như : thiếu sắt, cắt lách, phẫu thuật, nhiễm khuẩn, viêm, bệnh tự miễn, ung thư di căn, các bệnh tăng sinh lympho cũng được loại trừ. Tiêu chuẩn về biến đổi gene cũng được coi là một yếu tố quan trọng trong chẩn đoán [Error! Reference source not found.], [Error! Reference source not found.], [Error! Reference source not found.

Một vấn đề được đặt ra đó là tuổi thọ trung bình của bệnh nhân có trường hợp nào có thể sống thọ như một người bình thường hay không, thì việc phát hiện ra những bệnh nhân thuộc nhóm nguy cơ thấp của bệnh và có tiên lượng tốt sẽ có thời gian sống thêm gần với người bình thường cùng lứa Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Ngoài ra, có một số trường hợp vẫn có tuổi thọ thấp chủ yếu là do tắc mạch, hoặc bị chuyển hoá thành lơ xê mi cấp. Cơ chế bệnh tăng tiểu cầu tiên phát Các bệnh tăng sinh tủy được coi là rối loạn về dòng tế bào. Rối loạn về dòng tế bào xảy ra khi DNA của một tế bào gốc trong tủy xương có nhiều thay đổi.

Các tế bào gốc tạo máu là loại tế bào máu non có khả năng phát triển thành một trong ba dòng tế bào máu chính: hồng cầu, bạch cầu hay tiểu cầu. Các thay đổi ở tế bào gốc (tế bào tạo máu) khiến cho tế bào này sinh sản liên tục, tạo ra các tế bào bất thường , từ đó chúng phát triển thành một hay nhiều loại tế bào máu. Bệnh tăng sinh tủy thường tiến triển nặng hơn qua thời gian do số lượng tế bào máu dư thừa tích lũy ở tủy xương và máu ngoại vi. Trong hầu hết trường hợp, nguyên nhân khiến cho tế bào gốc bị biến đổi không được tìm ra.

Tuy nhiên, một số nghiên cứu trên thế giới đã chứng minh được mối liên quan giữa các bất thường về gene và bệnh tăng sinh tủy. Các đột biến có thể xảy ra do các yếu tố môi trường hoặc phát sinh trong quá trình phân chia tế bào. Theo số liệu báo cáo của Hội Leukiamia và Lymphoma Society, tỉ lệ mắc bệnh tăng tiểu cầu nguyên phát ở Hoa Kỳ trung bình từ 0.7 người trên 100.000 người mỗi năm. Phụ nữ có nguy cơ mắc cao hơn nam giới.

Bệnh có thể gặp ở nhiều lứa tuổi, bao gồm phụ nữ ở độ tuổi sinh sản cho tới trung niên. Hầu hết các trường hợp tăng tiểu cầu tiên phát có liên quan đến một hoặc nhiều đột biến gene mắc phải ở tế bào gốc tạo máu dẫn đến tình trạng sản xuất quá nhiều tế bào nhân khổng lồ, là tế bào tiền thân của tiểu cầu trong tủy xương. Phần lớn các đột biến này không do di truyền mà phát sinh trong đời sống của bệnh nhân. Có những trường hợp ít gặp hơn là do di truyền trong gia đình.

Khi được di truyền, bệnh này được gọi là “tăng tiểu cầu tiên phát có tính gia đình”. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 Đa số bệnh nhân tăng tiểu cầu tiên phát có đột biến gene JAK2, MPL hay CALR. Theo ước tính, tần suất xảy ra đột biến gene JKA2 là 60%, khoảng 10% bệnh nhân không có các đột biến gene trên. Với những trường hợp như vậy cần được thực hiện thêm các xét nghiệm khác để xác định gene đột biến.

Nhìn chung cơ chế bệnh sinh của tặng tiểu cầu tiên phát cũng liên quan với các bệnh khác trong hội chứng tăng sinh tủy. Trên thực tế, rất nhiều bệnh nhân có thể chuyển từ dạng này sang dạng khác trong hội chứng tăng sinh tủy trong thời gian điều trị. Từ năm 2005, trên thế giới đã biết đến vai trò của gene JAK2 (Janus- associated Ip; kinase 2) với điểm đột biến V617F trong cơ chế bệnh sinh của hội chứng tăng sinh tủy. Hình ảnh đột biến gene JAK2 V617F Đột biến gene JAK2 V617F gây bệnh tăng sinh tủy gặp hầu hết ở bệnh đa hồng cầu thực, khoảng 50% ở tăng tiểu cầu tiên phát và xơ tủy.

Bình thường gene JAK2 có vai trò trong sự phát triển dòng tủy bình thường do truyền các tín hiệu từ các receptor của các Cytokin và các yếu tố phát triển như Interleukin 3 (IL- 3), các yếu tố tạo máu như Erythropoietin, yếu tố kích thích tạo cụm đồng hạt và mô nô (GM- CSF, G- CS.F) và Thrombopoetin (yếu tố kích thích tạo dòng mẫu tiểu cầu) [Error! Reference source not found.], [Error! Reference source not found. Đột biến gene JAK2 V617F làm mất vai trò tự điều hòa của JAK2 gây tăng sinh không kiểm soát các tế bào máu. Tuy nhiên tại sao từ một đột biến có thể gây các bệnh tăng sinh tủy các dòng khác nhau thì vẫn chưa rõ ràng. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 Hiện nay, có rất nhiều báo cáo đã được công bố góp phần chẩn đoán bệnh di truyền hoặc định hướng chữa bệnh trong lâm sàng, Từ những phát hiện về cấu trúc và chức năng sinh học của các thành phần cấu tạo nên DNA, nhân loại đã từng bước khám phá được nhiều vấn đề khác nhau, đặt nền tảng cho nhiều nghiên cứu khác.

Các acid deoxyribonucleic tạo nên gene, giúp duy trì các chức năng của tế bào dưới mức độ phân tử, cũng như quy định cấu trúc di truyền sinh học của tế bào. Cần phân biệt thường biến và biến dị di truyền, thường biến là các biến dị biểu hiện ra ở kiểu hình do tác động của điều kiện môi trường, nó thể hiện mức phản ứng của kiểu gene đối với điều kiện môi trường, thường biến không di truyền. Biến dị di truyền là các biến đổi trong kiểu gene có thể được biểu hiện hoặc không ra kiểu hình, nguyên nhân có thể do ngẫu nhiên hoặc do cơ chế tái tổ hợp trong hệ gene hoặc do tác nhân đột biến lên ADN hay Nhiễm sắc thể như tác nhân hoá học, vật lý, sinh học. Đột biến gene là những biến đổi trong cấu trúc của gene, những biến đổi này có thể xảy ra trong quá trình giảm phân tạo giao tử ở tế bào sinh dục hoặc đột biến trong quá trình phát triển của tế bào sinh dưỡng, hay còn gọi là đột biến soma.

Đột biến soma gây nên các biến đổi kiểu hình thể hiện ở mức độ mô hoặc cơ quan trong thế hệ một cá thể chứ không di truyền cho thế hệ sau qua giao tử, thông thường những đột biến gene ít khi tạo ưu thế tiến hoá vì khả năng phá vỡ tính ổn định của bộ gene sinh vật, thay vào đó đột biến thường trung tính hoặc có hại, đối với động vật và con người các đột biến soma thường gây nên các hư hỏng ở mức độ tế bào, mô hoặc cơ quan nào đó ví dụ như ung thư. Qua giao tử đột biến soma được ứng dụng nhiều nhất trong ghép cành, chiết cành ở thực vật, đặc biệt là những cây ăn quả, để đạt giống tốt, chống chịu sâu bệnh và các điều kiện khắc nghiệt khác. Nếu đột biến gene trội và được biểu hiện ra ngoài cơ thể thì được gọi là thể khảm.