Nghiên Cứu Dịch Thuật Anh-Việt Tóm Tắt Bài Báo Khoa Học: Phân Tích Và Ứng Dụng

Nghiên cứu về dịch thuật Anh-Việt tóm tắt bài báo khoa học, phân tích đặc điểm, thách thức và giải pháp trong quá trình dịch thuật chuyên ngành.

• Tác giả: Phạm Thị Nghĩa
• Người hướng dẫn: ThS. Bùi Thị Mai Anh
• Trường học: Trường Đại Học Dân Lập Hải Phòng
• Chuyên ngành: Ngôn Ngữ Anh
• Đề tài: A Study Of English – Vietnamese Translation Of Journal Article Abstracts
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hải Phòng

Mục lục chi tiết

• ACKNOWLEDGEMENTS
• LIST OF ABBREVIATIONS
• 1. CHAPTER I: THEORETICAL BACKGROUND
• 1.1. Definition of Translation
• 1.2. Translation procedures and strategies
• 1.3. Definitions of technical translation
• 1.4. Translation method of technical terms
• 1.5. Translation of Neologisms
• 1.5.1. Definition of Neologisms
• 1.5.2. Types of Neologisms and the translation
• 1.5.2.1. Old words with new senses
• 1.6. The translation of non-equivalence at word level
• 1.6.1. Definition and common problems of non-equivalence at word level
• 1.6.2. The SL concept is not lexicalized in the TL
• 1.6.3. The SL is semantically complex
• 1.6.4. Differences in form
• 2. CHAPTER II: TERMINOLOGIES IN THE TRANSLATION OF SELECTED JOURNAL ARTICLE ABSTRACTS
• 2.1. Classification of terminology in the translation of select journal-article abstract
• 2.2. One-word terms and Neologisms
• 2.2.1. One-word terms in the form of verb
• 2.2.2. One-word terms in the form of noun
• 3. CHAPTER III: SOME STRATEGIES IN THE TRANSLATION OF THE SELECTED JOURNAL-ARTICLE ABSTRACTS
• 3.1. Implications of the study
• 3.2. Limitations of the study
• 3.3. Suggestions for further study
• LIST OF TABLES

Tóm tắt

I. Dịch thuật Anh Việt và tóm tắt bài báo khoa học

Nghiên cứu này tập trung vào dịch thuật Anh-Việt và tóm tắt bài báo khoa học, một lĩnh vực quan trọng trong ngôn ngữ học và nghiên cứu dịch thuật. Tóm tắt bài báo khoa học đóng vai trò là cầu nối giữa các nhà nghiên cứu và độc giả, giúp truyền tải thông tin một cách ngắn gọn và chính xác. Nghiên cứu dịch thuật trong lĩnh vực này không chỉ đòi hỏi sự hiểu biết sâu sắc về ngôn ngữ mà còn cần nắm vững các thuật ngữ chuyên ngành. Từ khóa LSI như 'tối ưu hóa SEO' và 'nội dung chất lượng' cũng được đề cập để tăng tính ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu.

1.1. Khái niệm và tầm quan trọng của dịch thuật Anh Việt

Dịch thuật Anh-Việt là quá trình chuyển đổi văn bản từ tiếng Anh sang tiếng Việt, đảm bảo giữ nguyên ý nghĩa và ngữ cảnh. Trong tóm tắt bài báo khoa học, dịch thuật đóng vai trò quan trọng trong việc truyền tải thông tin khoa học một cách chính xác. Nghiên cứu ngữ nghĩa và phân tích ngữ nghĩa giúp xác định các từ khóa chính và từ khóa phụ, từ đó tối ưu hóa nội dung. Tối ưu hóa công cụ tìm kiếm (SEO) cũng là yếu tố không thể bỏ qua để đảm bảo bài viết đạt chuẩn SEO.

1.2. Thách thức trong dịch thuật tóm tắt bài báo khoa học

Một trong những thách thức lớn nhất trong dịch thuật Anh-Việt là việc xử lý các từ khóa ngữ nghĩa và từ khóa liên quan. Tóm tắt bài báo khoa học thường chứa nhiều thuật ngữ chuyên ngành, đòi hỏi người dịch phải có kiến thức sâu rộng về lĩnh vực đó. Nghiên cứu từ khóa và tối ưu hóa từ khóa giúp đảm bảo nội dung dịch thuật không chỉ chính xác mà còn dễ hiểu. Công cụ tìm kiếm cũng đóng vai trò quan trọng trong việc tối ưu hóa nội dung, giúp bài viết tiếp cận được nhiều độc giả hơn.

II. Nghiên cứu dịch thuật và ứng dụng thực tiễn

Nghiên cứu dịch thuật không chỉ dừng lại ở lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn, đặc biệt trong lĩnh vực tóm tắt bài báo khoa học. Việc áp dụng các từ khóa LSI và tối ưu hóa SEO giúp nâng cao chất lượng nội dung, đồng thời tăng khả năng tiếp cận của bài viết. Nghiên cứu ngữ nghĩa và phân tích ngữ nghĩa cũng đóng vai trò quan trọng trong việc xác định các từ khóa chính và từ khóa phụ, từ đó tối ưu hóa nội dung một cách hiệu quả.

2.1. Phương pháp nghiên cứu và phân tích dữ liệu

Nghiên cứu dịch thuật sử dụng phương pháp phân tích dữ liệu định lượng và định tính để đảm bảo tính chính xác và khách quan. Từ khóa LSI và tối ưu hóa SEO được áp dụng để tối ưu hóa nội dung, giúp bài viết đạt chuẩn SEO. Nghiên cứu ngữ nghĩa và phân tích ngữ nghĩa giúp xác định các từ khóa chính và từ khóa phụ, từ đó tối ưu hóa nội dung một cách hiệu quả. Công cụ tìm kiếm cũng đóng vai trò quan trọng trong việc tối ưu hóa nội dung, giúp bài viết tiếp cận được nhiều độc giả hơn.

2.2. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu dịch thuật

Nghiên cứu dịch thuật có nhiều ứng dụng thực tiễn, đặc biệt trong lĩnh vực tóm tắt bài báo khoa học. Việc áp dụng các từ khóa LSI và tối ưu hóa SEO giúp nâng cao chất lượng nội dung, đồng thời tăng khả năng tiếp cận của bài viết. Nghiên cứu ngữ nghĩa và phân tích ngữ nghĩa cũng đóng vai trò quan trọng trong việc xác định các từ khóa chính và từ khóa phụ, từ đó tối ưu hóa nội dung một cách hiệu quả. Công cụ tìm kiếm cũng đóng vai trò quan trọng trong việc tối ưu hóa nội dung, giúp bài viết tiếp cận được nhiều độc giả hơn.

III. Tối ưu hóa nội dung và công cụ tìm kiếm

Tối ưu hóa nội dung và công cụ tìm kiếm là hai yếu tố không thể thiếu trong nghiên cứu dịch thuật. Việc áp dụng các từ khóa LSI và tối ưu hóa SEO giúp nâng cao chất lượng nội dung, đồng thời tăng khả năng tiếp cận của bài viết. Nghiên cứu ngữ nghĩa và phân tích ngữ nghĩa cũng đóng vai trò quan trọng trong việc xác định các từ khóa chính và từ khóa phụ, từ đó tối ưu hóa nội dung một cách hiệu quả.

3.1. Tối ưu hóa Onpage và từ khóa chính

Tối ưu hóa Onpage là quá trình tối ưu hóa các yếu tố trên trang web để cải thiện thứ hạng trên công cụ tìm kiếm. Từ khóa chính và từ khóa phụ được sử dụng để tối ưu hóa nội dung, giúp bài viết đạt chuẩn SEO. Nghiên cứu ngữ nghĩa và phân tích ngữ nghĩa giúp xác định các từ khóa chính và từ khóa phụ, từ đó tối ưu hóa nội dung một cách hiệu quả. Công cụ tìm kiếm cũng đóng vai trò quan trọng trong việc tối ưu hóa nội dung, giúp bài viết tiếp cận được nhiều độc giả hơn.

3.2. Vai trò của công cụ tìm kiếm trong tối ưu hóa nội dung

Công cụ tìm kiếm đóng vai trò quan trọng trong việc tối ưu hóa nội dung, giúp bài viết tiếp cận được nhiều độc giả hơn. Từ khóa LSI và tối ưu hóa SEO được áp dụng để tối ưu hóa nội dung, giúp bài viết đạt chuẩn SEO. Nghiên cứu ngữ nghĩa và phân tích ngữ nghĩa giúp xác định các từ khóa chính và từ khóa phụ, từ đó tối ưu hóa nội dung một cách hiệu quả. Tối ưu hóa Onpage cũng là yếu tố không thể bỏ qua để đảm bảo bài viết đạt chuẩn SEO.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế và giao lưu học thuật toàn cầu, dịch thuật đóng vai trò là cầu nối thiết yếu nhằm rút ngắn khoảng cách ngôn ngữ và văn hóa. Đối với các công bố khoa học, tóm tắt bài báo khoa học (journal-article abstract) giữ vị trí đặc biệt quan trọng khi vừa là phần mở đầu, vừa là bản hướng dẫn súc tích giúp độc giả học thuật tiếp cận nội dung bài báo trước khi đi sâu vào toàn văn. Tuy nhiên, các nghiên cứu chuyên biệt về hoạt động dịch thuật thể loại tóm tắt bài báo khoa học từ tiếng Anh sang tiếng Việt vẫn còn hạn chế. Đặc thù của tóm tắt khoa học là dung lượng ngắn nhưng mật độ thông tin cao, tập trung nhiều khái niệm và thuật ngữ chuyên ngành không thể giải thích toàn diện trong phạm vi văn bản ngắn. Điều này tạo ra rào cản lớn cho người dịch trong việc xử lý các điểm bất tương đương ở cấp độ từ và kết cấu cú pháp.

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Phạm Thị Nghĩa (ngành Ngôn ngữ Anh, Trường Đại học Dân lập Hải Phòng, năm 2019) tập trung nghiên cứu phương thức và chiến lược chuyển ngữ các thuật ngữ chuyên ngành trong tóm tắt bài báo khoa học từ tiếng Anh sang tiếng Việt.

Mục tiêu nghiên cứu được xác định cụ thể gồm:

1. Hệ thống hóa lại lý thuyết dịch thuật, đặc biệt là lý thuyết dịch văn bản khoa học và thuật ngữ nhằm giải quyết những khó khăn về ngữ nghĩa thuật ngữ ở cấp độ từ.
2. Khảo sát quy trình và các dạng tương đương ngữ nghĩa trong dịch thuật thuật ngữ từ tiếng Anh sang tiếng Việt thông qua các tóm tắt bài báo khoa học được lựa chọn.
3. Đề xuất các gợi ý và giải pháp dịch thuật nhằm giúp người dịch đạt được bản dịch chuẩn xác, rõ ràng và không mơ hồ.

Hai câu hỏi nghiên cứu tương ứng cần giải quyết:

1. Các dạng tương đương phổ biến nào được sử dụng trong việc dịch các tóm tắt bài báo khoa học được chọn?
2. Những chiến lược nào được áp dụng để đạt được các dạng tương đương đó?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Các thuật ngữ chuyên ngành, mức độ tương đương ngữ nghĩa ở cấp độ từ và các chiến lược dịch thuật áp dụng trong tóm tắt bài báo khoa học.
• Phạm vi nghiên cứu: Khảo sát ngữ liệu gồm 04 tóm tắt bài báo khoa học công bố trên Tạp chí Khoa học Hải Phòng (Hai Phong Journal of Sciences) và Tạp chí Khoa học Đại học Quốc gia Hà Nội (VNU Journal of Science) thuộc các lĩnh vực: sinh học/nông nghiệp, công nghệ thông tin/viễn thông, và kỹ thuật môi trường. Nghiên cứu giới hạn phạm vi khảo sát tương đương thuật ngữ ở cấp độ từ (word level).

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng nền tảng lý luận dựa trên các lý thuyết dịch thuật kinh điển và quan điểm thuật ngữ học:

• Khái niệm dịch thuật: Tổng hợp quan điểm của Catford (1967) về sự thay thế ngữ liệu văn bản bằng ngữ liệu tương đương; Wills (1982) về quy trình tạo lập văn bản đích tương đương tối ưu; Eugene Nida & Charles Taber (1975) về việc tái lập thông điệp tương đương tự nhiên nhất (ưu tiên ngữ nghĩa trước, phong cách sau); cùng quan điểm giao tiếp xã hội của Tudor (1989) và Hatim & Mason (1990).
• Quy trình dịch thuật và dịch thuật kỹ thuật: Áp dụng khung phân loại của Peter Newmark (1988) gồm 15 thủ pháp dịch (Transference, Naturalization, Cultural equivalent, Descriptive equivalent, Synonymy, Through-translation, Shifts/Transpositions, Modulation, Recognized translation, Translation label, Compensation, Componential analysis, Reduction/Expansion, Paraphrase, Couplets); định nghĩa văn bản kỹ thuật với tỷ lệ thuật ngữ chiếm khoảng 5–10% văn bản; cùng 12 dạng từ mới (Neologisms).
• Biến đổi cú pháp và điều biến: Khung phân loại 4 dạng hoán chuyển (transpositions/shifts) của Vinay & Darbelnet (1958) và Catford; khái niệm điều biến (modulation) ở cấp độ tư duy theo Van Hoof (1989).
• Hiện tượng bất tương đương cấp độ từ: Phân loại nguyên nhân và 8 chiến lược xử lý của Mona Baker (1994, 1998) (dịch bằng từ tổng quát, từ trung tính, thay thế văn hóa, từ vay mượn kèm/không kèm giải thích, diễn giải dùng từ liên quan/không liên quan, lược bỏ, minh họa).
• Thuật ngữ học: Khái niệm và đặc trưng thuật ngữ (tính chính xác, tính hệ thống, tính quốc tế, tính dân tộc, tính đại chúng) theo Bách khoa toàn thư Nga (1976), ISO (1988), Nguyễn Văn Tu (1960), Lưu Vân Lăng (1977), Nguyễn Thiện Giáp (1981), Đỗ Hữu Châu (1998).
• Thể loại tóm tắt khoa học: Khái niệm tóm tắt bài báo như một bộ lọc thông tin (filtering device) của Cleveland (1983), Graetz (1985), Johnson (1995), John Swales (1990), Weissberg & Buker (1990), Hyland & Tse (2005).

Phương pháp nghiên cứu:

• Tác giả sử dụng phương pháp phân tích dữ liệu định tính kết hợp định lượng trên ngữ liệu văn bản thực tế. Dữ liệu từ 4 bản tóm tắt song ngữ Anh - Việt được thu thập, phân loại thành các nhóm mô hình ngữ pháp và chiến lược dịch để thống kê tỷ lệ và mô tả đặc điểm.

Nguồn dữ liệu khảo sát gồm 4 bài báo:

1. Nhường Lê Đắc (2012), New genetic Algorithm applied to optimize gateway placement in Wireless Mesh Network, Tạp chí Khoa học Hải Phòng.
2. Nhường Lê Đắc (2012), Fast pattern-matching techniques for packet filtering, Tạp chí Khoa học Hải Phòng.
3. Nguyễn Trung Thành và cộng sự (2012), The role of different medium and plant hormones on multiple shoots of Jewel orchids (Anoectochilus setaceus), Tạp chí Khoa học ĐHQGHN: Khoa học Tự nhiên và Công nghệ.
4. Cao Vũ Hưng, Bùi Duy Cam, Trịnh Lê Hùng, Bạch Quang Dũng (2013), Accumulation and transportation of selected heavy metals in thermophilic anaerobic co-digestion of municipal sewage sludge and organic waste, Tạp chí Khoa học ĐHQGHN: Khoa học Tự nhiên và Công nghệ.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chapter I: Theoretical background

Chương I tập trung hệ thống hóa toàn diện các lý thuyết nền tảng cho việc dịch thuật văn bản khoa học và thuật ngữ:

• Bản chất của dịch thuật: Phân tích các định nghĩa từ Catford, Wills, Nida, Hatim & Mason, nhấn mạnh việc bảo tồn các khía cạnh ngữ nghĩa, ngữ dụng và cấu trúc văn bản qua hai ngôn ngữ.
• Dịch thuật kỹ thuật và thuật ngữ: Làm rõ định nghĩa của Newmark và Sofer (1999) về bản chất của văn bản kỹ thuật. Thuật ngữ là dấu hiệu nhận biết chính nhưng thường chỉ chiếm từ 5% đến 10% dung lượng văn bản.
• Hiện tượng từ mới (Neologisms): Định nghĩa từ mới theo Newmark (các đơn vị từ vựng mới tạo hoặc từ cũ mang nghĩa mới) và 12 dạng tồn tại của chúng trong văn bản khoa học kỹ thuật, phổ biến nhất là từ cũ mang nghĩa mới (old words with new senses), từ phái sinh (derived words), từ viết tắt (acronyms).
• Bất tương đương ở cấp độ từ và chiến lược xử lý: Trình bày 11 vấn đề dẫn đến bất tương đương của Mona Baker (khái niệm đặc thù văn hóa, khái niệm nguồn chưa từ vựng hóa trong ngôn ngữ đích, từ nguồn phức tạp ngữ nghĩa, khác biệt hình thái từ...) và hệ thống các giải pháp xử lý của dịch giả chuyên nghiệp.
• Đặc trưng và sự hình thành thuật ngữ: Phân tích các tiêu chí của thuật ngữ gồm tính chính xác (accurateness), tính hệ thống (systematism), tính quốc tế (internationalism), tính dân tộc (nationalism) và tính đại chúng (popularity). Đồng thời phân biệt giữa từ ngữ thông thường và thuật ngữ chuyên ngành dựa trên không gian tri thức (knowledge space) theo Baker (1998).
• Đặc điểm thể loại của tóm tắt bài báo khoa học: Nhấn mạnh chức năng của tóm tắt như công cụ định hướng, tiết kiệm thời gian và sàng lọc thông tin cho giới nghiên cứu.

Chapter II: The terminology achieved in English-Vietnamese translation of selected journal-article abstracts

Chương II phân loại và khảo sát định lượng các thuật ngữ xuất hiện trong các tóm tắt bài báo khoa học ngữ liệu:

• Phân loại thuật ngữ đơn từ và từ mới: Thuật ngữ một từ (one-word terms) và từ mới chiếm trung bình gần 12% tổng số từ trong các tóm tắt được khảo sát.
• Thuật ngữ dạng động từ (One-word terms in the form of verb): Các động từ khoa học như achieve, calculate, update, integrate, generalize, analyse. Đặc điểm nổi bật là tính linh hoạt chuyển đổi từ loại (hoán đổi giữa danh từ và động từ như transaction, distribution, coverage) và tính kết hợp cố định với các danh từ chuyên ngành (collocations như become the key to success, analyse the memory space).
• Thuật ngữ dạng danh từ (One-word terms in the form of nouns): Chiếm tỷ lệ khoảng 25% trong tổng số thuật ngữ khảo sát, bao gồm các từ phái sinh từ động từ (improvement, demand, development, integration, requirement).
• Thuật ngữ bán kỹ thuật (Subtechnical terms): Phân tích các từ vựng thông thường nhưng mang nghĩa chuyên biệt khi đi vào ngữ cảnh học thuật:
  • Location: vị trí
  • Algorithm: thuật toán
  • Equation: phương trình
  • Condition: điểm bất động
  • Solution: nghiệm phương trình
  • Title: quyền sở hữu (trong kinh tế) thay vì tiêu đề (trong văn học).
• Từ viết tắt khoa học (Scientific acronyms): Khảo sát các ký hiệu viết tắt quốc tế như GA (Genetic Algorithm - Giải thuật di truyền), MWN (Wireless Mesh Networks - Mạng lưới không dây), NGN (Next Generation Network - Mạng thế hệ mới), QoS (Quality of Services - Chất lượng dịch vụ). Tác giả nhận xét việc cung cấp dạng viết tắt đi kèm giải nghĩa đầy đủ giúp đáp ứng cả tính quốc tế lẫn tính dân tộc của thuật ngữ.

Nhóm thuật ngữ	Đặc điểm cấu tạo / Ngữ nghĩa	Ví dụ trong ngữ liệu	Tỷ lệ / Tần suất xuất hiện
Thuật ngữ đơn từ & từ mới	Gồm các danh từ, động từ đơn mang nghĩa chuyên môn	achieve, calculate, integrate, update	Chiếm gần 12% tổng số từ khảo sát
Thuật ngữ dạng danh từ	Thường phái sinh từ động từ với hậu tố -ment, -tion, -ance	improvement, demand, development, integration	Chiếm khoảng 25% tổng số thuật ngữ
Thuật ngữ bán kỹ thuật	Từ thông dụng chuyển nghĩa trong ngữ cảnh chuyên ngành	solution (nghiệm phương trình), condition (điểm bất động)	Xuất hiện phổ biến trong các bài báo toán/tin
Từ viết tắt chuyên ngành	Viết tắt từ các chữ cái đầu của cụm từ danh pháp	GA, MWN, NGN, QoS, BAP, Kn, MS, COD, EC	Phổ biến trong tóm tắt viễn thông và sinh học

Chapter III: Some strategies in the translation of the selected journal-article abstracts

Chương III phân tích chi tiết các chiến lược dịch thuật thực tế được người dịch sử dụng trong 4 văn bản tóm tắt:

• Dịch sao phỏng (Loan translation): Dịch từng thành tố từ vựng của thuật ngữ nguồn rồi sắp xếp theo trật tự cú pháp tiếng Việt:
  • analogue signal $\rightarrow$ tín hiệu tương tự
  • milk tooth $\rightarrow$ răng sữa
  • musculus sterno cleido mastoideus $\rightarrow$ cơ ức đòn chũm
  • data structure $\rightarrow$ cấu trúc dữ liệu
  • Anoectochilus setaceus $\rightarrow$ lan kim tuyến
  • plant hormones $\rightarrow$ kích thích tố thực vật
  • multiple shoot induction $\rightarrow$ cảm ứng nhiều chồi
• Dịch nguyên nghĩa (Literal translation): Áp dụng khi cấu trúc từ vựng và ngữ nghĩa của thuật ngữ nguồn tương ứng với tiếng Việt, đồng thời phản ánh mối quan hệ ngữ nghĩa sâu giữa các thành tố:
  • MUSCULUS PECTORALIS MAJOR $\rightarrow$ cơ ngực lớn
  • loop structure $\rightarrow$ cấu trúc vòng lặp (làm rõ nghĩa lặp lại thay vì chỉ dịch là "cấu trúc vòng").
• Hoán chuyển cú pháp (Transposition): Thay đổi về cấu trúc ngữ pháp giữa ngôn ngữ nguồn và đích nhưng không làm đổi nghĩa:
  • Ring main (thành tố phụ đứng trước, chính đứng sau) $\rightarrow$ mạch vành chính (thành tố chính "mạch vành" đứng trước, phụ "chính" đứng sau).
  • Biến đổi các cấu trúc phân từ, danh động từ hoặc thể bị động trong tiếng Anh thành mệnh đề chỉ hành động chủ động trong tiếng Việt.
• Điều biến (Modulation): Chuyển đổi phạm trù tư duy hoặc góc nhìn ngữ nghĩa:
  • online (on + line: nối mạng) $\rightarrow$ trực tuyến (đi thẳng theo tuyến)
  • offline (off + line: ngắt mạng) $\rightarrow$ ngoại tuyến (nằm ngoài tuyến)
  • organic waste $\rightarrow$ rác thải hữu cơ (sử dụng cụm từ cụ thể thay cho khái niệm trừu tượng).

---

Kết quả và đóng góp

Kết quả chính

• Đặc trưng phân bố thuật ngữ: Thuật ngữ một từ và từ mới chiếm xấp xỉ 12% tổng lượng từ vựng trong các tóm tắt nghiên cứu; trong đó danh từ chuyên ngành chiếm tỷ trọng lớn nhất với khoảng 25% tổng số thuật ngữ.
• Chiến lược dịch chủ đạo: Hai chiến lược được sử dụng phổ biến nhất để xử lý bất tương đương thuật ngữ khoa học ở cấp độ từ là dịch sao phỏng (loan translation / borrowing) và hoán chuyển cú pháp (shift / transposition).
• Hiệu quả xử lý thuật ngữ trong ngữ liệu cụ thể:
  • Văn bản sinh học: Tên khoa học Anoectochilus setaceus được định danh chính xác thành Lan kim tuyến; các thông số sinh học được chuyển ngữ chuẩn xác (0.6 mg/l BAP tạo ra 3,8 chồi/mẫu cấy; 1.0 mg/l Kn tạo ra 3,2 chồi/mẫu cấy sau 8 tuần nuôi cấy trên môi trường MS và Knud/Knut).
  • Văn bản viễn thông/tin học: Các thuật ngữ và từ viết tắt như Next Generation Network (NGN) dịch thành Mạng Thế Hệ Mới, Quality of Services (QoS) thành Chất lượng dịch vụ, Genetic Algorithm (GA) thành Giải thuật di truyền, Wireless Mesh Networks (MWN) thành Mạng lưới không dây, automata model thành mô hình ôtômat, packet filtering thành lọc gói tin.
  • Văn bản kỹ thuật môi trường: Các thuật ngữ chuyên ngành phân hủy sinh học được chuyển ngữ tương đương: thermophilic anaerobic co-digestion $\rightarrow$ quá trình lên men nóng / phân hủy yếm khí, municipal sewage sludge $\rightarrow$ bùn thải đô thị, EC $\rightarrow$ độ dẫn điện, COD $\rightarrow$ nhu cầu oxy hóa học (COD tổng).

Giải pháp và kiến nghị

• Đối với người dịch tóm tắt học thuật: Cần xác định chính xác ngữ cảnh chuyên ngành để nhận diện thuật ngữ bán kỹ thuật (subtechnical terms), tránh nhầm lẫn với nghĩa thông thường trong tiếng Anh giao tiếp.
• Kết hợp thủ pháp dịch: Khuyến nghị áp dụng kết hợp giữa chuyển dịch nguyên ngữ/sao phỏng và chú giải thuật ngữ tiếng Việt để vừa đảm bảo tính quốc tế, vừa giữ được tính dân tộc và sự chuẩn xác của văn bản.
• Đề xuất sư phạm: Tích hợp cấu trúc chuyển động (move structure) và các đặc trưng ngôn ngữ của tóm tắt bài báo khoa học vào chương trình giảng dạy viết học thuật (Academic Writing) cho sinh viên đại học và học viên sau đại học.

Đóng góp của đề tài

• Khóa luận đã hệ thống hóa các phương pháp dịch thuật chuyên ngành áp dụng trực tiếp vào thể loại tóm tắt bài báo nghiên cứu khoa học, làm rõ cơ chế chuyển dịch từ vựng chuyên ngành từ tiếng Anh sang tiếng Việt thông qua phân tích đối chiếu văn bản thực tế.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận tự xác định các hạn chế cụ thể:

• Dung lượng ngữ liệu hẹp: Khảo sát giới hạn trong phạm vi 04 tóm tắt bài báo khoa học trích từ Tạp chí Khoa học Hải Phòng và Tạp chí Khoa học Đại học Quốc gia Hà Nội.
• Đặc điểm tác giả văn bản nguồn: Các tóm tắt được viết và dịch bởi các tác giả/nhà nghiên cứu người Việt Nam, không phải các dịch giả chuyên nghiệp hay bản dịch của dịch giả bản ngữ danh tiếng.
• Phạm vi lĩnh vực và cấp độ ngôn ngữ: Ngữ liệu chỉ tập trung vào một số ngành hẹp (sinh học, toán học, môi trường, công nghệ thông tin) và chỉ khảo sát mức độ tương đương thuật ngữ ở cấp độ từ (word level), chưa đi sâu vào cấp độ câu hay toàn bộ cấu trúc văn bản.

Hướng nghiên cứu tiếp theo được tác giả đề xuất:

• Mở rộng quy mô khảo sát ngữ liệu với số lượng bài báo lớn hơn từ các tạp chí quốc tế và các bản dịch của dịch giả chuyên nghiệp.
• Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các phần khác của bài báo khoa học như phần Mở đầu (Introduction), phần Phương pháp (Methods) và phần Thảo luận (Discussion).
• Phân tích sâu hơn về cấu trúc thể loại (structural patterns/move analysis) của tóm tắt khoa học trong nhiều chuyên ngành khác nhau.

---

Giá trị tham khảo

Tài liệu này hữu ích cho:

• Sinh viên và học viên ngành Ngôn ngữ Anh / Biên - Phiên dịch: Cung cấp khung lý thuyết tổng hợp về dịch thuật kỹ thuật (Newmark, Mona Baker, Vinay & Darbelnet) và phương pháp phân loại thuật ngữ chuyên ngành.
• Người nghiên cứu và dịch giả khoa học: Cung cấp hướng dẫn nhận diện các bẫy ngữ nghĩa đối với thuật ngữ bán kỹ thuật (subtechnical terms) và cách xử lý từ viết tắt quốc tế.
• Giảng viên giảng dạy kỹ năng viết và dịch học thuật: Cung cấp các ví dụ đối chiếu thực tế giữa văn bản khoa học tiếng Anh và tiếng Việt trong các lĩnh vực sinh học, kỹ thuật viễn thông và môi trường.

Các phần có giá trị tham khảo cao nhất:

• Phần tổng hợp lý thuyết về các dạng bất tương đương và chiến lược xử lý theo Mona Baker trong Chương I.
• Bảng khảo sát và phân tích ngữ liệu đối chiếu Anh - Việt các thuật ngữ chuyên ngành trong Chương II và Chương III.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Thuật ngữ một từ và từ mới chiếm tỷ lệ bao nhiêu trong các tóm tắt bài báo được khảo sát?

Theo số liệu thống kê tại Chương II của khóa luận, các thuật ngữ đơn từ (one-word terms) và từ mới (neologisms) chiếm trung bình gần 12% tổng số từ trong các tóm tắt bài báo khoa học được khảo sát. Trong đó, các thuật ngữ ở dạng danh từ chiếm khoảng 25% tổng số thuật ngữ.

2. Hai chiến lược dịch thuật nào được tác giả kết luận là phổ biến nhất khi xử lý thuật ngữ trong tóm tắt khoa học?

Khóa luận chỉ ra rằng dịch sao phỏng / vay mượn (loan translation / borrowing) và hoán chuyển cú pháp (shift / transposition) là hai chiến lược được sử dụng phổ biến và hiệu quả nhất để giải quyết vấn đề bất tương đương ở cấp độ từ khi chuyển ngữ thuật ngữ từ tiếng Anh sang tiếng Việt.

3. Thuật ngữ bán kỹ thuật (subtechnical terms) gây khó khăn gì cho người dịch theo phân tích của tác giả?

Thuật ngữ bán kỹ thuật là các từ vựng thông dụng trong tiếng Anh thông thường nhưng mang ý nghĩa khoa học chuyên biệt khi đặt trong ngữ cảnh chuyên ngành (ví dụ: location là vị trí, condition là điểm bất động, solution là nghiệm phương trình, title là quyền sở hữu). Nếu người dịch không nắm vững kiến thức chuyên ngành sẽ dễ dịch theo nghĩa phổ thông, dẫn đến sai lệch bản chất khoa học.

4. Bốn bài báo khoa học được chọn làm ngữ liệu khảo sát thuộc các lĩnh vực nào?

Ngữ liệu của khóa luận gồm 4 bài báo thuộc 3 nhóm lĩnh vực:

• Công nghệ thông tin và mạng viễn thông (thuật toán di truyền trong mạng lưới không dây; kỹ thuật khớp mẫu lọc gói tin trong mạng thế hệ mới NGN).
• Sinh học và nông nghiệp thực vật (nuôi cấy mô và nhân chồi loài lan kim tuyến Anoectochilus setaceus).
• Kỹ thuật môi trường và hóa học (sự tích tụ và vận chuyển kim loại nặng trong quá trình lên men yếm khí bùn thải và rác hữu cơ).

5. Ý kiến đề xuất của tác giả về mặt giảng dạy học thuật (pedagogical implications) là gì?

Tác giả đề xuất cần đưa cấu trúc thể loại (move structure) và các đặc trưng ngôn ngữ của tóm tắt bài báo khoa học vào giảng dạy trong các khóa học viết học thuật (Academic Writing) cho sinh viên đại học và sau đại học, giúp người học nhận diện thuật ngữ và nắm vững quy tắc chuyển ngữ học thuật chuẩn xác.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của sinh viên Phạm Thị Nghĩa đã hệ thống hóa cơ sở lý thuyết dịch thuật kỹ thuật và đối chiếu thực nghiệm việc chuyển ngữ thuật ngữ trong 04 tóm tắt bài báo khoa học Anh - Việt. Kết quả nghiên cứu làm rõ vai trò chủ đạo của chiến lược dịch sao phỏng và hoán chuyển cú pháp trong việc xử lý các dạng bất tương đương từ vựng và thuật ngữ bán kỹ thuật. Công trình là tài liệu tham khảo thiết thực cho sinh viên ngôn ngữ, người dịch kỹ thuật và các nhà nghiên cứu trong việc nâng cao chất lượng biên dịch văn bản học thuật chuyên ngành.

Trích đoạn nội dung tài liệu

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC DÂN LẬP HẢI PHÒNG ------------------------------- ISO 9001:2015 KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP NGÀNH: NGÔN NGỮ ANH Sinh viên :Phạm Thị Nghĩa Giảng viên hướng dẫn: ThS. Bùi Thị Mai Anh HẢI PHÒNG - 2019 1 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC DÂN LẬP HẢI PHÒNG ----------------------------------- A STUDY OF ENGLISH – VIETNAMESE TRANSLATION OF JOURNAL ARTICLE ABSTRACTS KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC HỆ CHÍNH QUY NGÀNH: NGÔN NGỮ ANH Sinh viên :Phạm Thị Nghĩa Giảng viên hướng dẫn:ThS. Bùi Thị Mai Anh HẢI PHÒNG - 2019 2 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC DÂN LẬP HẢI PHÒNG -------------------------------------- NHIỆM VỤ ĐỀ TÀI TỐT NGHIỆP Sinh viên: Phạm Thị Nghĩa Mã SV: 1312751029 Lớp: NA1701 Ngành: Ngôn Ngữ Anh Tên đề tài: A study of English – Vietnamese translation of journal article abstracts 3 NHIỆM VỤ ĐỀ TÀI 1. Nội dung và các yêu cầu cần giải quyết trong nhiệm vụ đề tài tốt nghiệp ( về lý luận, thực tiễn, các số liệu cần tính toán và các bản vẽ).

Các số liệu cần thiết để thiết kế, tính toán. Địa điểm thực tập tốt nghiệp. 4 CÁN BỘ HƯỚNG DẪN ĐỀ TÀI TỐT NGHIỆP Người hướng dẫn thứ nhất: Họ và tên: Bùi Thị Mai Anh Học hàm, học vị: Thạc Sĩ Cơ quan công tác: Trường Đại Học Dân Lập Hải Phòng Nội dung hướng dẫn: A study of English – Vietnamese translation of journal article abtracts Người hướng dẫn thứ hai: Họ và tên:. Học hàm, học vị:.

Nội dung hướng dẫn:. Đề tài tốt nghiệp được giao ngày tháng năm Yêu cầu phải hoàn thành xong trước ngày tháng năm Đã nhận nhiệm vụ ĐTTN Đã giao nhiệm vụ ĐTTN Sinh viên Người hướng dẫn Phạm Thị Nghĩa Bùi Thị Mai Anh Hải Phòng, ngày .năm 2019 Hiệu trưởng GS.NGƯT Trần Hữu Nghị 5 PHẦN NHẬN XÉT CỦA CÁN BỘ HƯỚNG DẪN 1. Tinh thần thái độ của sinh viên trong quá trình làm đề tài tốt nghiệp: ……………………………………………………………………………. Đánh giá chất lượng của khóa luận (so với nội dung yêu cầu đã đề ra trong nhiệm vụ Đ.N trên các mặt lý luận, thực tiễn, tính toán số liệu…): …………………………………………………………………………….

Cho điểm của cán bộ hướng dẫn (ghi bằng cả số và chữ): ……………………………………………………………………………. Hải Phòng, ngày … tháng … năm Cán bộ hướng dẫn (Ký và ghi rõ họ tên) 6 ACKNOWLEDGEMENTS I would like to give my sincere thanks those who have taken part in my research and those who have given their support and encouragement during the time I have conducted this study. First of all, I would like express my special thanks to my supervisor Bui Thi Mai Anh, M. for her careful reading, critical and useful comments and continental guidance and patience throughout my thesis.

Her contribution plays an important role in the completion of my study. Without her guidance I wouldn’t have successfully completed my study. Secondly, I wish to thank the whole English department staff of HaiPhong Private University for their useful lectures and advice. Lastly, I also would like to thank my family and friends for their encouragement and precious time during my study.

7 LIST OF ABBREVIATIONS SL: Source language TL: Target language ST: Source text TT: Target text 8 TABLE OF CONTENTS ACKNOWLEDGEMENTS. i LIST OF ABBREVIATIONS. ii LIST OF TABLES. iii PART A – INTRODUCTION.

Rationale of the study. Scope of the study. Aims of the study. Methods of the study.

Organization of the study. CHAPTER I: THEORETICAL BACKGROUND. Definition of Translation. Translation procedures and strategies.

Shifts or transposition. Definitions of technical translation. Translation method of technical terms. Translation of Neologism .1 Definition of Neologism.

Types of Neologisms and the translation. Old words with new senses. The translation of non-equivalence at word level. Definition and common problems of non- equivalence at word level.

The SL concept is not lexicalized in the TL. The SL is semantically complex. Differences in form. Strategies for non-equivalence by professional translators.

Loan word without an explanation. Definition of terminology. Creation of terminology. The distinction between terms and words.

CHAPTER II: TERMINOLOGIES IN THE TRANSLATION OF SELECTED JOURNAL ARTICLE ABSTRACTS. Classification of terminology in the translation of select journal-article abstract. One-word terms and Neologisms. One-word terms in the form of verb.

One-word terms in the form of noun. CHAPTER III: SOME STRATEGIES IN THE TRANSLATION OF THE SELECTED JOURNAL-ARTICLE ABSTRACTS. Implications of the study. Limitations of the study.

Suggestions for further study. Rationale of the study Translation nowadays plays a more and more important role as a bridge shortening the gaps between two or more languages. Whether for daily interaction to entertainment or academic purposes, it is undeniable that bi-lingual text/speech is essential. As an introduction and vital part of a research article, journal-article abstract and its translation and the translation of scientific texts in general is a guide to academic readers before the articles themselves.

However, the study of this kind of translation is still limited to individual researches. Moreover, in an introductory summary as abstract, many of the concepts, or in other words, terminology cannot be fully explained; therefore, a study into how the translators deal with this matter would be worth looking at. This present study has made an attempt to study English-Vietnamese translation of journal-article abstracts which embraces its most important aspects, namely, the translation method of the terminology. The study starts with some related concepts in translation to lay the foundation for the research, particularly, the translation methods, procedures and equivalence are of great importance.

Then, in the main part, the study comes to investigate the translation of selected journal-article abstracts with focus on their terminology and translation strategies. The main part deals with the strategies of the translation of scientific texts in general and journal-article abstracts in particular. For these listed reasons, the study is focused to study English-Vietnamese translation of journal-article abstracts for this final graduation thesis with the expectation of that the study can contribute to translation theory in general view and translation of journal-article abstracts in particular. Scope of the study 12 The study is limited to the revisit of theories of translation, especially those of scientific texts and the application of them to look at the translation of journal- article abstracts.

Four abstracts are collected to support for the research. More specially, the study focuses on terminology translation; the equivalence archieved and the process employed in translation of journal-article abstracts. The equivalence for terminology examined in this paper is limited to word level only. Aims of the study The study is aimed at: - Revisiting translation study, especially translation theory of scientific text and terminology to avoid the confuse at meaning of terms on word level only.

- Looking at the procedure and equivalence of terminology translation of terminology of the chosen journal-article abstracts from English into Vietnamese. - Providing some suggestions for translating term in journal-article abstract to achieve an accurate, unambiguous translation based on the results of the study. Research questions The objectives above will be achieved through answering the following questions: - What are the common types of equivalence used in the translation of the chosen journal-article abstracts? - What are the strategies employed to achieve these types of equivalence? 5. Methods of the study In order to achieve the goal of the study, the main method is quantitative data analysis.

The source of data is documented gathered then analyzed to ensure both qualitative and quantitive properties of the study. Data is categorized into patterns as the primary basis for organizing and reporting results. Qualitative data analysis allows the researcher to study terms clearly. It also enables multiple analytic strategies.

Firstly, the study goes through a number of theories on translation to build up a theoretical background for the paper. 13 Then, as it was stated in the aims and scope of the study, development bases on clarifying and analyzing journal-article abstracts in particular and scientific in general. Therefore, to accomplish the thesis, a flexible combination of methods is employed, which embraces reference to publications, and description of results. Organization of the study The study consists of three main parts: Part A - Introduction The rationale of the study is given in this part.

It also explains the scope, aims, method and organization of the study. Part B - Development Chapter I: Theoretical background This chapter forms the theoretical background of the study, which looks at the theory of translation, terminology and translation equivalence, translation method and procedures to study English-Vietnamese translation of journal-article abstracts. Chapter II: Terminology achieved in English-Vietnamese translation of journal- article abstracts This chapter provides details of terminology achieved during the translation of English-Vietnamese of journal-article abstracts. Chapter III: Some strategies employed for the translation of English-Vietnamese of journal-article abstracts.

This chapter looks at some strategies professional translators employ to translate the selected English-Vietnamese journal-article abstracts. Part C – Conclusion This part summarizes the study, its theoretical background, data analysis and findings. Moreover, the limitations of the study and suggestions for further research to tackle these limitations are also provided. 14 PART B - DEVELOPMENT CHAPTER I: THEORETICAL BACKGROUND 1.

Definition of Translation Although the theory of traslation has been discussed by different authors under different studies, agreement still exists in the following viewpoints. Both Tudor, as cited in Duff (1989), and Hatim; Mason (1990) consider translation as a communicative activity which convey messages across linguistic and cultural barriers (Tudor) and ctakes place within a social context (Hatim; Mason). In a more detailed manner, Catford (1967), in his book A Linguistic Theory of Translation, defines translation as the placement of textual material in one language (source language) by equivalent textual material in another language (target language).Holding the same opinion, Wills (1982) argues, Translation is a procedure which leads from a written source language text (SLT) to an optimally equivalent target language text (TLT). (1975) claimd: “translating consists in producing in the receptor language that closest natural equivalent to the message of the SL, first in meaning second in style”.

Those definitions above though differ from their expressions; they all share the same essence of translation which lies in the preservation of semantic, pragmatic, and textual aspects of meaning across two different languages. Translation procedures and strategies According to Newmark (1988), translation procedures are used for the translation of sentences and the smaller units of language. The followings are the translation strategies and procedures proposed by Newmark: - Transference - Naturalization - Cultural equivalent 15 - Descriptive equivalent - Synonymy - Through-translation - Shifts or transpositions - Modulation - Recognized translation - Translation label - Compensation - Componential analysis - Reduction and expansion - Paraphrase - Other procedures - Couplets Some of these procedures are often employed in the translation of terminology. Transference Transference is the process of transferring a SL word to a TL text.

The translators have to decide whether or not to transfer a word unfamiliar in TL, which in principle should be a SL cultural word. Words and expression that are normally transferred are cultural concepts or objects to give local color, to attract reader, to give a sense of intimate between the text and the reader. Most of the acronyms and eponyms investigated in the text book are translated by transference. For example: EPS (Electrical Power system), PTC2 (Power transmission Company 2), HMM (Hidden Markov Models), VQ (Vector Quantization), PES (Potential energy surfaces), ISO (International Standard Organization).

Shift or transpositions Shift is the term proposed by Catford, whereas transpositions by Vinay; Darbelnet (1958) is the procedure which is applied when the translation involves a change in grammar from SL to TL.