Nghiên cứu đặc điểm dịch tễ bệnh trypanosomiasis ở trâu tại huyện Yên Sơn, Tuyên Quang

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đặc điểm dịch tễ bệnh tiên mao trùng trypanosomiasis ở trâu tại Yên Sơn, Tuyên Quang và thử nghiệm phác đồ điều trị hiệu quả.

• Tác giả: Hà Xuân Bách
• Người hướng dẫn: ThS. Phạm Thị Trang
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Thú y
• Đề tài: Nghiên Cứu Dịch Tễ Bệnh Trypanosomiasis Ở Trâu Tại Yên Sơn, Tuyên Quang Và Phác Đồ Điều Trị
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI NÓI ĐẦU
• 1. Phần 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2. Ý nghĩa của đề tài
• 1.2.1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học
• 1.2.2. Ý nghĩa trong thực tiễn
• 2. Phần 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Cơ sở khoa học của đề tài
• 2.2. Đặc điểm hình thái, cấu trúc và phân loại Trypanosoma
• 2.2.1. Vị trí của tiên mao trùng Trypanosoma trong hệ thống phân loại động vật học
• 2.2.2. Đặc điểm hình thái, cấu tạo của tiên mao trùng
• 2.2.3. Cấu trúc kháng nguyên của tiên mao trùng Trypanosoma evansi
• 2.2.3.1. Kháng nguyên ổn định (kháng nguyên không biến đổi)
• 2.2.3.2. Kháng nguyên biến đổi
• 2.2.3.3. Cơ chế di truyền của kháng nguyên biến đổi
• 2.3. Dịch tễ học bệnh tiên mao trùng
• 2.3.1. Phân bố của bệnh
• 3. Phần 3: ĐỐI TƯỢNG, VẬT LIỆU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 4. Phần 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 5. Phần 5: KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Nghiên cứu dịch tễ bệnh trypanosomiasis ở trâu tại Yên Sơn Tuyên Quang

Nghiên cứu dịch tễ bệnh trypanosomiasis ở trâu tại Yên Sơn, Tuyên Quang tập trung vào việc xác định các đặc điểm dịch tễ học của bệnh do Trypanosoma evansi gây ra. Nghiên cứu này nhằm hiểu rõ hơn về sự phân bố, tỷ lệ nhiễm bệnh, và các yếu tố ảnh hưởng đến sự lây lan của bệnh trong đàn trâu. Kết quả cho thấy, tỷ lệ nhiễm bệnh cao ở các xã thuộc huyện Yên Sơn, đặc biệt là trong mùa mưa, khi điều kiện thời tiết thuận lợi cho sự phát triển của côn trùng môi giới truyền bệnh. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, bệnh ký sinh trùng này gây thiệt hại đáng kể đến sức khỏe và năng suất của đàn trâu, ảnh hưởng đến nông nghiệp và chăn nuôi tại địa phương.

1.1. Phân bố và tỷ lệ nhiễm bệnh

Phân bố của bệnh trypanosomiasis ở trâu tại Yên Sơn, Tuyên Quang được nghiên cứu qua việc khảo sát tỷ lệ nhiễm bệnh ở các xã khác nhau. Kết quả cho thấy, tỷ lệ nhiễm bệnh dao động từ 13% đến 30%, với tỷ lệ tử vong lên đến 20%. Bệnh phổ biến hơn ở các vùng có điều kiện tự nhiên thuận lợi cho sự phát triển của côn trùng môi giới, như ruồi và mòng. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, tỷ lệ nhiễm bệnh cao hơn ở trâu trưởng thành so với trâu non, do thời gian tiếp xúc với môi trường nhiễm bệnh lâu hơn.

1.2. Yếu tố ảnh hưởng đến dịch tễ bệnh

Các yếu tố ảnh hưởng đến dịch tễ học của bệnh trypanosomiasis bao gồm điều kiện thời tiết, tập quán chăn nuôi, và sự hiện diện của côn trùng môi giới. Nghiên cứu chỉ ra rằng, bệnh phát triển mạnh trong mùa mưa, khi độ ẩm cao tạo điều kiện thuận lợi cho sự sinh sản của ruồi và mòng. Ngoài ra, tập quán chăn thả tự do của người dân địa phương cũng làm tăng nguy cơ lây lan bệnh. Việc thiếu các biện pháp phòng ngừa và điều trị kịp thời cũng góp phần làm bệnh trở nên nghiêm trọng hơn.

II. Phác đồ điều trị bệnh trypanosomiasis

Phác đồ điều trị bệnh trypanosomiasis được nghiên cứu và thử nghiệm nhằm tìm ra phương pháp hiệu quả nhất để kiểm soát và điều trị bệnh ở trâu tại Yên Sơn, Tuyên Quang. Nghiên cứu đã thử nghiệm các loại thuốc khác nhau và đánh giá hiệu quả của chúng trong việc giảm tỷ lệ nhiễm bệnh và tử vong. Kết quả cho thấy, phác đồ điều trị kết hợp giữa thuốc đặc hiệu và các biện pháp hỗ trợ như bổ sung dinh dưỡng và chăm sóc sức khỏe đã mang lại hiệu quả cao. Phác đồ này không chỉ giúp giảm tỷ lệ nhiễm bệnh mà còn cải thiện sức khỏe tổng thể của đàn trâu, góp phần nâng cao năng suất chăn nuôi và sức khỏe động vật tại địa phương.

2.1. Thử nghiệm thuốc điều trị

Nghiên cứu đã thử nghiệm các loại thuốc khác nhau để điều trị bệnh trypanosomiasis ở trâu. Kết quả cho thấy, thuốc đặc hiệu như Diminazene aceturate và Isometamidium chloride có hiệu quả cao trong việc tiêu diệt Trypanosoma evansi. Tuy nhiên, việc sử dụng thuốc cần được kết hợp với các biện pháp hỗ trợ như bổ sung dinh dưỡng và chăm sóc sức khỏe để đạt hiệu quả tối ưu. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, việc điều trị sớm và đúng phác đồ có thể giảm tỷ lệ tử vong và thiệt hại do bệnh gây ra.

2.2. Đề xuất biện pháp phòng chống

Dựa trên kết quả nghiên cứu, các biện pháp phòng chống bệnh trypanosomiasis được đề xuất bao gồm việc kiểm soát côn trùng môi giới, cải thiện điều kiện chăn nuôi, và tăng cường công tác giám sát dịch bệnh. Nghiên cứu khuyến nghị sử dụng các biện pháp như phun thuốc diệt côn trùng, xây dựng chuồng trại hợp vệ sinh, và thực hiện các chương trình tiêm phòng định kỳ. Những biện pháp này không chỉ giúp giảm nguy cơ lây lan bệnh mà còn góp phần nâng cao hiệu quả chăn nuôi và sức khỏe động vật tại địa phương.

Nội dung chính

Giới thiệu dự án

Bệnh tiên mao trùng (Trypanosomiasis hay bệnh ngã nước) do đơn bào ký sinh Trypanosoma evansi gây ra là một trong những bệnh truyền lây qua đường máu nguy hiểm hàng đầu trên đàn gia súc nhai lại tại Việt Nam và các nước nhiệt đới. Theo thống kê dịch tễ học thú y toàn quốc (Phạm Sỹ Lăng, Phan Địch Lân, Phan Văn Chinh), tỷ lệ nhiễm T. evansi trên đàn trâu dao động từ 13,00% đến 30,00%, tỷ lệ tử vong chiếm từ 6,30% đến 20,00%, gây thiệt hại kinh tế nghiêm trọng cho ngành chăn nuôi đại gia súc – vốn là trụ cột sức kéo và sinh kế tại các vùng trung du, miền núi phía Bắc.

                  [Côn trùng môi giới truyền bệnh]
           Ruồi hút máu (Stomoxys) / Mòng (Tabanus, Chrysops)
                 (Truyền lây cơ học qua vòi hút)
                     [Vật chủ: Đàn trâu nuôi]
[Thể cấp tính]                                   [Thể mãn tính]
- Sốt cao gián đoạn (40 - 41,7°C)               - Thiếu máu suy nhược (A/G < 0,5)
- Hội chứng thần kinh, ngã quỵ                   - Phù thũng ức, hầu, 4 chân
- Tử vong sau 7 - 15 ngày                        - Viêm kết mạc, sảy thai (46,6%)

Vấn đề thực tiễn và tính cấp thiết

Huyện Yên Sơn, tỉnh Tuyên Quang sở hữu địa hình đồi núi xen kẽ thung lũng, hệ thống sông suối dày đặc, cùng tập quán chăn thả tự do tập trung. Đây là sinh cảnh lý tưởng cho các vector truyền bệnh phát triển mạnh. Tuy nhiên, công tác kiểm soát dịch bệnh tại địa phương gặp nhiều rào cản:

• Thiếu dữ liệu dịch tễ học định lượng cập nhật theo từng tiểu vùng sinh thái và nhóm lứa tuổi.
• Chưa xác định chính xác cơ cấu thành phần loài và quy luật hoạt động của côn trùng môi giới (ruồi hút máu, mòng).
• Năng lực chẩn đoán phân biệt ở tuyến cơ sở còn phụ thuộc vào dấu hiệu lâm sàng muộn, dễ nhầm lẫn với các bệnh ký sinh trùng đường máu khác (Anaplasma, Babesia).
• Phác đồ điều trị còn mang tính tự phát, thiếu sự phối hợp giữa thuốc diệt nguyên sinh động vật đặc hiệu và thuốc trợ tim, trợ sức, giải độc.

Mục tiêu nghiên cứu cụ thể

1. Khảo sát dịch tễ học: Xác định tỷ lệ nhiễm T. evansi trên đàn trâu tại 3 xã đại diện (Kim Phú, Trung Sơn, Thắng Quân) thuộc huyện Yên Sơn, phân tích biến động theo lứa tuổi và mùa vụ.
2. Định loại vector truyền bệnh: Thu thập, phân lập và xác định thành phần loài ruồi, mòng cùng quy luật hoạt động theo tháng và theo khung giờ trong ngày.
3. Thử nghiệm và tối ưu phác đồ: Đánh giá hiệu lực sạch ký sinh trùng và tính an toàn của 3 phác đồ hóa trị liệu (Adizin, Trypamidium samorin, Diminavet) kết hợp liệu pháp hồi sức toàn diện.
4. Xây dựng quy trình phòng trị: Đề xuất quy trình can thiệp dịch tễ và phòng ngừa tổng hợp phù hợp với điều kiện chăn nuôi nông hộ vùng miền núi.

Phạm vi và giới hạn nghiên cứu

• Địa bàn: 3 xã trọng điểm chăn nuôi (Kim Phú, Trung Sơn, Thắng Quân) thuộc huyện Yên Sơn, tỉnh Tuyên Quang.
• Đối tượng: Đàn trâu (Bubalus bubalis) nuôi tại nông hộ, chuột bạch thí nghiệm (Mus musculus) trọng lượng 18–20g, cùng các loài côn trùng hút máu thuộc bộ Diptera (họ Tabanidae và phân họ Stomoxydinae).
• Thời gian thực hiện: Từ ngày 06/03/2013 đến ngày 18/11/2013.

---

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Trong điều trị và kiểm soát bệnh do T. evansi, các thế hệ hoạt chất hóa trị liệu đã được ghi nhận tại Việt Nam có những ưu nhược điểm lâm sàng riêng biệt:

Hoạt chất / Biện pháp	Cơ chế & Liều dùng	Ưu điểm	Nhược điểm / Rủi ro
Naganin (Suramin)	$10,0\text{ mg/kg TT}$, tiêm tĩnh mạch dung dịch $10%$	Hiệu lực diệt thể tự do trong máu tốt	Độc tính trên thận cao, khó thao tác tiêm tĩnh mạch trâu
Novarsenobenzol	$10,0\text{ mg/kg TT}$, tiêm 2 lần cách nhau 48 giờ	Giá thành thấp, phổ biến trước đây	Hiệu lực chỉ đạt $\approx 80%$, tỷ lệ sốc thuốc $18 - 20%$
Berenyl / Diminazene	$3,5 - 4,0\text{ mg/kg TT}$, tiêm bắp sâu	Diệt ký sinh trùng nhanh, ít kháng thuốc	Gây hoại tử mô tại vị trí tiêm nếu tiêm nông, độc thần kinh liều cao
Trypamidium samorin	$1,0 - 1,2\text{ mg/kg TT}$, tiêm bắp sâu	Hiệu lực kéo dài, phòng ngừa tái nhiễm 2–4 tháng	Giá thành cao, dễ gây áp xe cơ nếu không chia điểm tiêm

Ma trận ưu tiên yêu cầu kỹ thuật (Mô hình MoSCoW)

• Must have (Bắt buộc): Quy trình lấy mẫu máu vô trùng cố định EDTA 1%; xét nghiệm kết hợp soi tươi, nhuộm Giemsa và tiêm truyền chuột bạch; phác đồ hóa trị đạt tỷ lệ khỏi $\ge 95%$ không gây phản vệ.
• Should have (Nên có): Định loại hình thái học khóa lưỡng phân cho vector ruồi mòng; xây dựng biểu đồ hoạt động theo giờ và tháng.
• Could have (Có thể mở rộng): Ứng dụng chẩn đoán huyết thanh học nhanh CATT (Card Agglutination Test for Trypanosomiasis) tại hiện trường.
• Won't have (Chưa thực hiện đợt này): Giải trình tự gen phân tích biến dị kháng nguyên bề mặt VSG (Variant Surface Glycoprotein) bằng kỹ thuật PCR/Real-time PCR.

Thiết kế mô hình giám sát và can thiệp dịch tễ

                                        (Xác nhận dương tính)
                                  [Thử nghiệm 3 Phác đồ trị liệu]
 [Phác đồ I: Adizin]                    [Phác đồ II: Trypamidium]                  [Phác đồ III: Diminavet]
 4,0 mg/kg TT + Hồi sức                 1,2 mg/kg TT + Hồi sức                     4,0 mg/kg TT + Hồi sức
                                [Theo dõi lâm sàng & KST máu N+1..N+30]

Công nghệ và công cụ xét nghiệm

• Hóa chất & Thuốc thử: Dung dịch chống đông EDTA 1%, Natri citrat 3,8%, Cồn Methanol tuyệt đối cố định tiêu bản, Thuốc nhuộm Giemsa mẹ (pha tỷ lệ 1:9 với nước cất pH 7,2), Dầu bạch dương soi kính hiển vi.
• Thiết bị phòng lab: Kính hiển vi quang học Olympus với thị kính $10\times$, vật kính soi khô $10\times, 20\times, 40\times$ và vật kính soi dầu $100\times$; máy ly tâm vi thể Haematocrit (vận hành $14.000\text{ rpm}$ trong 5 phút); buồng đếm tế bào.
• Hóa dược điều trị: Adizin (Diminazene aceturate + Phenazone), Trypamidium samorin (Isometamidium chloride), Diminavet, Dung dịch tiêm truyền NaCl 0,9%, Dung dịch Cafein 20%, Vitamin C 5%, Vitamin B1 2,5%.

Phương pháp luận nghiên cứu (Methodology)

1. Công thức xác định cỡ mẫu (Theo chuẩn WHO 1991): $$n = \frac{Z_{1-\alpha/2}^2 \cdot p(1-p)}{d^2}$$ Trong đó:

   • $Z_{1-\alpha/2} = 1,96$ (độ tin cậy $95%$).
   • $p = 0,20$ (tỷ lệ nhiễm dự kiến dựa trên các nghiên cứu vùng phụ cận).
   • $d = 0,05$ (độ sai số tuyệt đối cho phép).
   • Cỡ mẫu tối thiểu lý thuyết: $n = \frac{1,96^2 \cdot 0,20 \cdot 0,80}{0,05^2} \approx 246$ mẫu quy chuẩn. Nghiên cứu triển khai thu thập thực tế $n = 134$ mẫu đại diện chia ngẫu nhiên phân tầng theo 3 xã và 4 nhóm tuổi.

2. Quy trình giám định 3 bước:

   • Bước 1 (Soi tươi): Nhỏ $10\ \mu\text{l}$ máu trộn EDTA $1%$ lên lam kính, đậy lamen, soi ở độ phóng đại $200\times - 400\times$ tìm đơn bào chuyển động xoáy giữa các hồng cầu.
   • Bước 2 (Nhuộm Giemsa Romanovsky): Làm tiêu bản giọt mỏng, cố định bằng Methanol trong 2 phút, nhuộm Giemsa 1:9 trong 25 phút. Quan sát ở vật kính $100\times$ dầu để nhận dạng màng lượn sóng, nhân trung tâm và thể gốc roi kinetoplast.
   • Bước 3 (Sinh học thực nghiệm): Tiêm phúc mạc $0,2\text{ ml}$ máu trâu nghi nhiễm vào chuột bạch ($18-20\text{ g}$). Kiểm tra máu đuôi chuột hằng ngày để phát hiện T. evansi trong trường hợp mật độ trong máu trâu cực thấp.

---

Implementation và kết quả

Quy trình triển khai thực nghiệm

Quá trình nghiên cứu được triển khai theo 3 giai đoạn:

1. Giai đoạn 1 (Tháng 3 - Tháng 5/2013): Khảo sát thực địa, thiết lập lưới bắt ruồi mòng bằng bẫy vải đường kính miệng $30\text{ cm}$, thu mẫu định loại qua hơi ngạt Kalicyanua tại Viện Công nghệ sinh học.
2. Giai đoạn 2 (Tháng 6 - Tháng 9/2013): Lấy mẫu máu định kỳ theo mùa nóng ẩm, thực hiện xét nghiệm vi thể song song với theo dõi triệu chứng lâm sàng (nhiệt độ thân nhiệt, niêm mạc mắt, thể trạng gầy sút, phù thũng).
3. Giai đoạn 3 (Tháng 10 - Tháng 11/2013): Thử nghiệm phác đồ điều trị, đánh giá hiệu lực sạch ký sinh trùng trên máu và chỉ số hồi phục thể trạng trâu bệnh.

                  THUẬT TOÁN ĐIỀU TRỊ VÀ ĐÁNH GIÁ ĐÁP ỨNG
                  
[Khám lâm sàng: Sốt 40-41,7°C, suy nhược, phù, A/G giảm]
          [Lấy máu tĩnh mạch cổ 1 ml]
[Giemsa / Soi tươi (+)]     [Chuột bạch thực nghiệm (+)]
          [Chia nhóm ngẫu nhiên (n=3)]
[Phác đồ I: Adizin] [Phác đồ II: Trypamidium] [Phác đồ III: Diminavet]
4 mg/kg TT bắp sâu  1,2 mg/kg TT bắp sâu     4 mg/kg TT bắp sâu
        + Hồi sức: NaCl 0,9% (200 ml) + Cafein 20% (15 ml)
                   + Vit C 5% (15 ml) + Vit B1 2,5% (15 ml)
         [Theo dõi sau tiêm: 24h, 48h, 72h, 7 ngày, 30 ngày]
[Âm tính KST + Thân nhiệt chuẩn]  [Tái nhiễm / Sốt lại]

Kết quả dịch tễ học và giám sát vector

1. Tỷ lệ nhiễm T. evansi theo địa bàn xã nghiên cứu

Khảo sát trên 134 trâu tại 3 xã thuộc huyện Yên Sơn ghi nhận tỷ lệ nhiễm chung là $19,40%$ ($26/134$ con).

Tỷ lệ nhiễm T. evansi giữa các xã:
Kim Phú:    ████████████████████▌ 20.83% (10/48)
Trung Sơn:  ████████████████████  20.00% (8/40)
Thắng Quân: █████████████████▍    17.39% (8/46)
Toàn huyện: ███████████████████▍  19.40% (26/134)

• Xã Kim Phú ($20,83%$): Địa hình đồi núi phức tạp xen kẽ ruộng nước sâu và suối ngập, đàn trâu chăn thả tập trung số lượng lớn tạo điều kiện cho ruồi mòng đốt truyền lây cơ học liên tục.
• Xã Trung Sơn ($20,00%$): Mật độ ao hồ cao, bãi chăn thả nhiều lùm bụi rậm rạp, tỷ lệ trâu làm việc kiệt sức cao làm suy giảm sức đề kháng tự nhiên.
• Xã Thắng Quân ($17,39%$): Địa hình đồng bằng hơn, diện tích đồi trọc ít, nông hộ có ý thức vệ sinh chuồng trại, che chắn lưới ngăn côn trùng và tiêm phòng định kỳ tốt hơn.

2. Thành phần và quy luật hoạt động của vector truyền bệnh

Qua định loại hình thái, đề tài xác định được các loài côn trùng môi giới chủ lực tại huyện Yên Sơn:

• Họ Tabanidae (Mòng hút máu): Tabanus rubidus (chiếm ưu thế tuyệt đối với chiều dài thân $14 - 24\text{ mm}$), Tabanus striatus, Tabanus kiangsuensis, Chrysops dispar.
• Phân họ Stomoxydinae (Ruồi hút máu): Stomoxys calcitrans (kích thước $5 - 8\text{ mm}$, vòi châm hút cứng chìa ra phía trước), Liperosis exigua.

Biến động mật độ hoạt động của ruồi, mòng theo giờ trong ngày:
Mức độ
     05:00   07:00   09:00   11:00   13:00   15:00   17:00   19:00
             [Đỉnh sáng: 08:00-10:00]        [Đỉnh chiều: 15:30-17:30]

• Quy luật theo mùa: Mật độ ruồi mòng tăng vọt từ tháng 4 đến tháng 9 (đạt cực đại vào tháng 6, 7, 8 với ký hiệu $+++$), trùng khớp với các đợt bùng phát sốt ngã nước ở đàn trâu.
• Thời gian tồn tại của đơn bào trong vòi hút: T. evansi duy trì khả năng chuyển động và độc lực truyền nhiễm mạnh nhất trong vòi mòng từ giờ thứ 1 đến giờ thứ 34 (trung bình 24 giờ). Từ giờ thứ 35 đến 45, ký sinh trùng biến dạng phình to; sau 53 giờ ngừng hoạt động hoàn toàn.

Kết quả thử nghiệm phác đồ điều trị

Chỉ tiêu đánh giá	Phác đồ I (Adizin)	Phác đồ II (Trypamidium)	Phác đồ III (Diminavet)
Hoạt chất chính	Diminazene + Phenazone	Isometamidium chloride	Diminazene aceturate
Liều dùng chỉ định	$4,0\text{ mg/kg TT}$	$1,2\text{ mg/kg TT}$	$4,0\text{ mg/kg TT}$
Thuốc hỗ trợ phối hợp	NaCl 0,9% + Cafein + Vit C, B1	NaCl 0,9% + Cafein + Vit C, B1	NaCl 0,9% + Cafein + Vit C, B1
Thời gian sạch KST máu	$24 - 36\text{ giờ}$	$48 - 72\text{ giờ}$	$24 - 48\text{ giờ}$
Tỷ lệ cắt cơn sốt (24h)	$100%$ ($40 - 41,7^\circ\text{C} \to 38,5^\circ\text{C}$)	$85,7%$	$100%$
Tỷ lệ khỏi bệnh hoàn toàn	$100%$	$100%$	$100%$
Tỷ lệ an toàn (không sốc)	$100%$	$100%$ (lưu ý chia 2 điểm tiêm)	$100%$
Thời gian bảo hộ chống tái nhiễm	$3 - 4\text{ tuần}$	$2 - 3\text{ tháng}$	$3 - 4\text{ tuần}$

---

Đổi mới và đóng góp

1. Chuẩn hóa quy trình "Kiềng 3 chân" trong trị liệu Trypanosomiasis: Đề tài khắc phục nhược điểm của các phương pháp truyền thống (chỉ chú trọng tiêm thuốc diệt đơn bào khiến con vật dễ trụy tim do độc tố Trypanotoxin giải phóng ồ ạt khi ký sinh trùng chết hàng loạt). Phác đồ kết hợp dung dịch điện giải đẳng trương ($200\text{ ml}$ NaCl 0,9%), thuốc trợ tim mạch (Cafein 20% liều $15\text{ ml}$), kích thích miễn dịch và bảo vệ thành mạch (Vitamin C 5% liều $15\text{ ml}$), phục hồi dẫn truyền thần kinh (Vitamin B1 2,5% liều $15\text{ ml}$), nâng tỷ lệ sống sót từ mức $\approx 80%$ trong các tài liệu cũ lên $100%$.
2. Thiết lập bản đồ thời gian hoạt động của vector: Lần đầu tiên cung cấp số liệu chi tiết về 2 khung giờ hoạt động cao điểm của mòng Tabanus rubidus ($08:00 - 10:00$ và $15:30 - 17:30$) tại tiểu vùng sinh thái Yên Sơn, tạo cơ sở khoa học để hướng dẫn người dân thay đổi giờ chăn thả và cày kéo, tránh tuyệt đối khung giờ vector bùng phát.
3. Cung cấp cơ sở dữ liệu đối sánh khoa học: Kết quả tỷ lệ nhiễm $19,40%$ bổ sung vào bản đồ dịch tễ quốc gia, tương đồng với nghiên cứu của Lê Đức Quyết ($21,20%$ tại Duyên hải Miền Trung & Tây Nguyên) và Lê Ngọc Mỹ ($21,27%$ tại các tỉnh miền núi phía Bắc).

---

Ứng dụng thực tế và triển khai

Hướng dẫn quy trình can thiệp lâm sàng tại trạm thú y

                            [Cố định trâu bằng giá gióng]
                    [Sát trùng cồn 70° vùng rãnh tĩnh mạch cổ]
                   [Lấy 1 ml máu bằng kim 18G & bơm tiêm 3 ml]
     [Soi tươi giọt máu ngay]                        [Bơm 0,2 ml tiêm chuột bạch]
                             (Xác định Trypanosoma (+))
           [Pha Adizin / Diminavet 4 mg/kg TT vào 15 ml nước cất vô trùng]
            [Tiêm bắp sâu 2 vị trí cơ cổ hoặc mông + Tiêm dưới da hồi sức]
             [Tái khám kính hiển vi sau 24h, 48h, 72h và ngày thứ 30]

Chiến lược kiểm soát vector và môi trường

• Quản lý bãi thả: Không thả rông trâu vào rừng hoặc bãi trũng trong các tháng cao điểm (tháng 6 đến tháng 9) vào khung giờ 08:00–10:00 và 15:30–17:30.
• Cải tạo chuồng trại: Thiết kế hệ thống lưới chắn ruồi mòng quanh chuồng nuôi; khơi thông cống rãnh, phát quang bụi rậm bán kính $500\text{ m}$ quanh khu dân cư.
• Xử lý phân sinh học: Thu gom và ủ phân theo phương pháp nhiệt sinh học (nhiệt độ khối ủ $> 55^\circ\text{C}$) nhằm tiêu diệt hoàn toàn ấu trùng ruồi, mòng.
• Tiêm phòng hóa dược: Tiêm phòng đón đầu bằng Trypamidium samorin ($0,5 - 1,0\text{ mg/kg TT}$) vào đầu tháng 4 hàng năm cho toàn bộ đàn trâu có nguy cơ cao.

Phân tích hiệu quả kinh tế (Cost-Benefit Analysis)

• Chi phí ca bệnh không điều trị: Tỷ lệ tử vong $15%$, trâu suy kiệt giảm $40%$ giá trị thương phẩm, tổn thất sức kéo ước tính $8.000.000 - 15.000.000\text{ VNĐ/con}$.
• Chi phí điều trị theo phác đồ: $70.000 - 120.000\text{ VNĐ/con}$ (bao gồm thuốc đặc trị, dịch truyền, vitamin và công thú y).
• Tỷ suất sinh lợi (ROI): Cứ $1\text{ VNĐ}$ đầu tư cho chẩn đoán và hóa trị liệu theo phác đồ giúp bảo toàn hơn $50 - 80\text{ VNĐ}$ giá trị tài sản chăn nuôi cho người nông dân.

---

Hạn chế và hướng phát triển

Hạn chế kỹ thuật

• Chưa triển khai kỹ thuật sinh học phân tử chuyên sâu (như PCR khuếch đại gen mã hóa protein tiểu phần ribosome 18S rDNA hay kDNA) để phát hiện trâu mang trùng thể ẩn có nồng độ ký sinh trùng dưới ngưỡng phát hiện của kính hiển vi ($< 100\text{ KST/ml máu}$).
• Thời gian theo dõi thực địa tập trung trong 9 tháng (từ tháng 3 đến tháng 11), chưa bao quát trọn vẹn chu kỳ rét đậm mùa đông (tháng 12 đến tháng 2 năm sau) – thời điểm trâu ngã nước dễ tử vong do bội nhiễm và suy kiệt.

Định hướng nghiên cứu tiếp theo

• Nghiên cứu ứng dụng bẫy bả sinh học pheromone phối hợp dịch chiết thực vật tự nhiên xua đuổi mòng Tabanus.
• Ứng dụng kit chẩn đoán kháng thể nhanh CATT tại thực địa cho cán bộ thú y viên thôn bản.
• Đánh giá hiện tượng kháng thuốc của T. evansi đối với nhóm Diminazene aceturate khi sử dụng lặp lại nhiều năm tại cùng một địa bàn.

---

Đối tượng hưởng lợi

                               ĐỐI TƯỢNG HƯỞNG LỢI
 [Hộ chăn nuôi]     [Thú y cơ sở]         [Nhà nghiên cứu]      [Sinh viên Thú y]
- Giảm 90% chết     - Quy trình chuẩn hóa - Dữ liệu dịch tễ     - Học liệu thực hành
- Bảo toàn vốn      - Nâng cao tay nghề   - Phân loại học Diptera- Kỹ năng xét nghiệm

• Hộ nông dân chăn nuôi trâu: Giảm thiểu thiệt hại kinh tế do trâu ốm chết, nâng cao năng suất cày kéo và tăng trọng thương phẩm thông qua biện pháp phòng ngừa đơn giản, dễ áp dụng.
• Cán bộ thú y tuyến xã, huyện: Tiếp cận quy trình chẩn đoán 3 bước và phác đồ điều trị hồi sức chuẩn hóa, dễ dàng xử lý các ca bệnh cấp tính ngay tại chuồng nuôi.
• Cơ quan quản lý và nghiên cứu dịch tễ: Sở Nông nghiệp & PTNT, Chi cục Thú y tỉnh Tuyên Quang có căn cứ khoa học để phân bổ ngân sách hóa chất, lập kế hoạch tiêm phòng định kỳ hàng năm.
• Sinh viên, học viên ngành Thú y - Chăn nuôi: Tài liệu tham khảo thực chứng về phương pháp lấy mẫu, nhuộm soi ký sinh trùng đường máu và kỹ thuật tiêm truyền động vật thí nghiệm.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Điều kiện trang thiết bị tối thiểu để trạm thú y xã chẩn đoán bệnh tiên mao trùng là gì?

Cơ sở cần trang bị kính hiển vi quang học có vật kính $40\times$ và $100\times$ soi dầu, lam kính, lamen, dung dịch EDTA 1% hoặc Natri citrat 3,8% để soi tươi. Để định loại chính xác, cần có cồn Methanol và thuốc nhuộm Giemsa. Trong điều kiện dã ngoại, phương pháp soi tươi tìm đơn bào vận động xoáy là nhanh nhất và cho kết quả trong vòng 5 phút.

2. Có thể phân biệt bệnh tiên mao trùng với bệnh tụ huyết trùng trên trâu như thế nào?

• Tiên mao trùng: Sốt ngã nước gián đoạn (sốt 2–4 ngày rồi hạ, sau đó tái sốt), niêm mạc mắt nhợt nhạt hoặc vàng úa, có dử mắt đặc như keo, phù thũng cục bộ ở ức và 4 chân, xét nghiệm máu thấy ký sinh trùng chuyển động.
• Tụ huyết trùng (Pasteurellosis): Sốt cao liên tục ($41 - 42^\circ\text{C}$), hầu sưng to cứng nóng (triệu chứng lè lưỡi), khó thở dữ dội, tiến triển cực nhanh trong $12 - 36\text{ giờ}$, mổ khám xuất huyết đỏ dạng đinh ghim ở bao tim và màng treo ruột.

3. Tại sao khi điều trị bệnh tiên mao trùng bắt buộc phải dùng thuốc trợ tim Cafein?

Khi thuốc đặc trị (Adizin, Trypamidium) phát huy tác dụng, hàng triệu cá thể T. evansi trong máu bị tiêu diệt đồng loạt, phân hủy và phóng thích lượng lớn nội độc tố Trypanotoxin. Độc tố này tác động trực tiếp gây ức chế thần kinh trung ương và làm suy tim cấp tính. Tiêm Cafein 20% giúp duy trì huyết áp, trợ tim và chống trụy mạch cho trâu bệnh.

4. Thuốc Trypamidium samorin có thể dùng để phòng bệnh trước mùa dịch không?

Có. Trypamidium samorin có khả năng gắn kết và duy trì nồng độ ức chế ký sinh trùng trong máu kéo dài từ 2 đến 3 tháng. Có thể tiêm phòng với liều $0,5 - 1,0\text{ mg/kg TT}$ vào đầu mùa mưa (tháng 4 - tháng 5) tại các ổ dịch lưu hành cũ để bảo hộ đàn trâu suốt mùa phát triển của mòng.

5. Chi phí và cách chia vị trí tiêm bắp khi dùng Trypamidium samorin để tránh áp xe?

Trypamidium có tính kích ứng mô cao. Khi tiêm cho trâu có thể trọng lớn ($> 300\text{ kg}$), tổng lượng dung dịch thuốc sau khi pha cần được chia đều và tiêm sâu vào 2–3 vị trí bắp thịt khác nhau (ví dụ: hai bên cơ cổ hoặc cơ mông), xoa bóp nhẹ sau tiêm để thuốc phân tán đều, tránh hiện tượng viêm hoại tử hoặc hình thành ổ áp xe vô trùng tại chỗ.

---

Kết luận

Đề tài khóa luận tốt nghiệp của tác giả Hà Xuân Bách đã giải quyết trọn vẹn các yêu cầu khoa học và thực tiễn về bệnh tiên mao trùng (Trypanosoma evansi) trên đàn trâu tại huyện Yên Sơn, tỉnh Tuyên Quang:

• Dữ liệu thực chứng: Xác lập tỷ lệ nhiễm bệnh trung bình $19,40%$, trong đó xã Kim Phú có tỷ lệ cao nhất ($20,83%$). Xác định 4 loài mòng họ Tabanidae và 2 loài ruồi hút máu họ Stomoxydinae là vector truyền bệnh chính với 2 đỉnh hoạt động trong ngày ($08:00 - 10:00$ và $15:30 - 17:30$).
• Giải pháp điều trị vượt trội: Chứng minh hiệu lực diệt sạch ký sinh trùng $100%$ và an toàn tuyệt đối của 3 phác đồ phối hợp, đặc biệt là phác đồ Adizin ($4,0\text{ mg/kg TT}$) và Trypamidium samorin ($1,2\text{ mg/kg TT}$) kết hợp liệu pháp trợ tim, trợ sức toàn diện.
• Giá trị kinh tế - xã hội: Cung cấp quy trình phòng chống dịch tổng hợp khả thi, chi phí thấp, giúp bảo vệ đàn trâu cày kéo, nâng cao hiệu quả kinh tế cho người chăn nuôi nông hộ tại các tỉnh miền núi phía Bắc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Bệnh tiên mao trùng hay còn gọi là bệnh ngã nước, trâu bò mắc bệnh thể cấp tính thường sốt cao 41 - 41,70C với các triệu chứng thần kinh như ngã quỵ, kêu rống, đi vòng tròn… Trâu bò bệnh sẽ chết sau 7 - 15 ngày. Ở thể mãn tính, các triệu chứng lâm sàng nhẹ hơn và bệnh kéo dài 1 - 2 tháng, con vật ngày càng gầy, da khô mốc, niêm mạc mắt tụ máu màu đỏ tía, đôi khi có chấm máu, chảy nước mắt và mắt có nhiều dử đặc như keo, niêm mạc mắt vàng nhạt hay sẫm. Sức khoẻ suy yếu dần, kém ăn, kém nhai lại, đi phân táo có lẫn máu hoặc đi tháo lỏng mùi thối khắm, có khi con vật đi ỉa ra cả màng ruột, nát từng đoạn. Thường thấy có thuỷ thũng ở hầu, ức, nách, chân, háng.

Trường hợp bệnh nặng, con vật đột ngột sốt cao, bụng chướng to rồi lăn ra chết. Theo số liệu của Phạm Sỹ Lăng (1982) [8], Phan Địch Lân và cộng sự (2004) [13], Phan Văn Chinh (2006) [4], bệnh tiên mao trùng xuất hiện ở nhiều vùng trên cả nước, với tỷ lệ mắc khá cao: trên trâu là 13 - 30%, trên bò là 7 - 14%, trong đó tỷ lệ gia súc chết lên tới 6,3 - 20%. Cũng theo báo cáo của các tác giả trên, tỷ lệ mắc Trypanosoma evansi ở gia súc vùng núi và trung du cao hơn các vùng đồng bằng và ven biển. Trong khi đó, ở nước ta, chăn nuôi gia súc nhai lại để cung cấp sức kéo, thịt, sữa lại tập trung chủ yếu ở các tỉnh miền núi và trung du, là các vùng có điều kiện tự nhiên thích hợp cho sự phát triển chăn nuôi gia súc nhai lại, nhưng cơ sở hạ tầng phục vụ công tác chẩn đoán và điều trị tại địa phương còn yếu kém, dẫn tới hệ quả là bệnh tiên mao trùng trở nên phổ biến hơn, nghiêm trọng hơn và gây thiệt hại lớn hơn.

n 2 Khả năng phát sinh và phát triển bệnh tiên mao trùng phụ thuộc nhiều vào điều kiện thời tiết, khí hậu, tập quán chăn nuôi và chế độ làm việc của gia súc. Sự thay đổi các điều kiện trên sẽ ảnh hưởng sẽ ảnh hưởng đến khả năng gây bệnh cũng như dịch tễ bệnh. Bên cạnh đó, việc mở cửa thương mại, phát triển du lịch cũng dẫn tới sự du nhập các tác nhân gây bệnh mới, hoặc tạo nên các biến chủng gây bệnh mới làm cho tình hình bệnh ngày càng phức tạp hơn. Huyện Yên Sơn – tỉnh Tuyên Quang là huyện có diện tích rộng với số lượng trâu lớn.

Với địa hình đồi núi cùng với nhiều ao hồ sông suối và tập quán chăn thả tập trung, đây là điều kiện thuận lợi cho bệnh tiên mao trùng lây lan và phát triển. Xuất phát từ nhu cầu thực tế sản xuất, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ bệnh tiên mao trùng (Trypanosomiasis) ở trâu tại huyện Yên Sơn – tỉnh Tuyên Quang và thử nghiệm phác đồ điều trị”. Mục tiêu nghiên cứu - Xác định các đặc điểm dịch tễ bệnh do Trypanosoma evansi gây ra ở đàn trâu tại huyện Yên Sơn – tỉnh Tuyên Quang. - Lựa chọn phác đồ điều trị bệnh tiên mao trùng có hiệu quả, phù hợp với điều kiện chăn nuôi miền núi.

- Xây dựng quy trình phòng, trị bệnh, góp phần hạn chế những thiệt hại do bệnh tiên mao trùng cho đàn trâu ở huyện Yên Sơn – tỉnh Tuyên Quang. Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học Kết quả của đề tài là những thông tin khoa học về đặc điểm dịch tễ và quy trình phòng chống bệnh tiên mao trùng ở trâu. Ý nghĩa trong thực tiễn Kết quả của đề tài là cơ sở khoa học để khuyến cáo người chăn nuôi áp dụng quy trình phòng, trị bệnh tiên mao trùng.

Nhằm hạn chế tỷ lệ nhiễm và thiệt hại do Trypanosoma evansi gây ra. Góp phần nâng cao năng suất chăn nuôi, thúc đẩy ngành chăn nuôi trâu phát triển. n 4 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở khoa học của đề tài Bệnh tiên mao trùng được Blanchard (1888) phát hiện đầu tiên ở Việt Nam.

Sau đó, bệnh được xác định là phổ biến ở hầu hết các tỉnh thành trong cả nước. Bệnh do loài tiên mao trùng Trypanosoma evansi gây ra. Trâu, bò, ngựa mắc bệnh dễ chết hoặc thiếu máu, suy nhược, giảm hoặc mất khả năng sinh sản và sức sản xuất. Đặc điểm hình thái, cấu trúc và phân loại Trypanosoma 2.

Vị trí của tiên mao trùng Trypanosoma trong hệ thống phân loại động vật học Theo Levine et al (1980) (dẫn theo Lương Văn Huấn và cs, 1997) [6], vị trí của tiên mao trùng trong hệ thống phân loại nguyên bào (Protozoa) như sau: Ngành Sarcomastigophora Phân ngành Mastigophora Lớp Zoomastigophorasida Bộ Kinetoplastorida Phân bộ Trypanosomatorida Họ Trypanosomatidae Donein, 1901 Giống Trypanosoma Gruby, 1843 Giống phụ Megatrypanum Hoare, 1964 Loài Trypanosoma (M) theileria Giống phụ Herpetosoma Donein, 1901 Loài Trypanosoma (H) leisi Giống phụ Schizotrypanum Chagas, 1909 Loài Trypanosoma (S) cruzi n 5 Giống phụ Duttonella Chalmers, 1918 Loài Trypanosoma (D) vivax Loài Trypanosoma (D) uniform Giống phụ Nalmomonas Hoare, 1964 Loài Trypanosoma (N) congolense Loài Trypanosoma (N) siminae Loài Trypanosoma (N) vanhogi Giống phụ Trypanozoon Liihe, 1906 Loài Trypanosoma (T) brucei Loài Trypanosoma (T) gambience Loài Trypanosoma (T) rhodesiense Loài Trypanosoma (T) equiperdum Giống phụ Pycnomonas Hoare, 1964 Loài Trypanosoma (P) suis Giống phụ Trypanosoma Gruby, 1843 Loài Trypanosoma evansi Steel, 1885 Trong các loài tiên mao trùng trên, có 7 loài được tổ chức dịch tễ quốc tế (OIE) thông báo là có khả năng gây bệnh cho người và động vật có vú, đó là: T. Đặc điểm hình thái, cấu tạo của tiên mao trùng Tiên mao trùng T. evansi được xếp vào loại đơn hình thái, cơ thể chỉ là một tế bào, có kích thước nhỏ, chiều dài 18 - 34 µm (trung bình là 25 µm), chiều rộng 1,5 - 2µm. Cơ thể có hình suốt chỉ mảnh hoặc hình thoi, cuối thân nhọn.

Nhìn chung, cấu trúc cơ bản của T. evansi cũng giống như cấu trúc của các loài tiên mao trùng khác thuộc họ Trypanosomatidae. Cấu trúc từ ngoài vào trong được chia thành 3 phần chính: - Vỏ: ngoài cùng là lớp vỏ dày 10 - 15 nm, vỏ được chia làm 3 lớp n 6 (lớp ngoài và lớp trong cùng tiếp giáp với nguyên sinh chất dầy hơn lớp giữa). Lớp vỏ ngoài cùng được cấu tạo từ các phân tử glycoprotein luôn biến đổi (Vanant Glycoprotein Surface -VGS).

Tiếp giáp với lớp trong cùng là 9 cặp vi ống xếp song song dọc theo chiều dài thân tiên mao trùng. Chính nhờ sự sắp xếp của các cặp vi ống nên tiên mao trùng có dạng hình suốt chỉ mảnh (Hoare, 1972 [32]; Phạm Sỹ Lăng, 1982 [8]; Nguyễn Quốc Doanh, 1999 [5] ). - Nguyên sinh chất: gồm lớp trong và lớp ngoài. Trong nguyên sinh chất có chứa các nội quan: ribosome có màu thẫm xen kẽ vùng không bào màu sáng, kinetoplast (thể cơ động), mitochrondno, reticulum (lưới nội bào) và mạng lưới golgi.

- Nhân: nhân tiên mao trùng có chứa ADN, hình bầu dục hoặc hình trứng. Nhân thường nằm ở vị trí trung tâm hoặc gần vị trí trung tâm cơ thể. Ngoài nhân, về phía cuối thân còn có thể kinetoplast chứa AND (KADN). Từ kinetoplast có một roi chạy vòng quanh thân lên đầu và ra phía ngoài cơ thể thành một roi tự do.

Roi của tiên mao trùng có lớp vỏ ngoài cùng giống lớp vỏ của thân. Trong roi có 9 cặp vi ống ở xung quanh và một cặp ở trung tâm, xếp song song dọc chiều dài roi (Hoare, 1972 [32]; Nguyễn Quốc Doanh, 1999 [5]). Cấu trúc kháng nguyên của tiên mao trùng Trypanosoma evansi Kháng nguyên của T. evansi gồm hai loại: kháng nguyên ổn định (kháng nguyên không biến đổi) và kháng nguyên biến đổi.

* Kháng nguyên ổn định (kháng nguyên không biến đổi) Phần lớn các thành phần kháng nguyên tiên mao trùng không biến đổi trong quá trình sống ký sinh. Bằng phương pháp điện di miễn dịch huyết thanh thỏ tối miễn dịch với T. evansi, Kageruka (1982) đã phát hiện tới 30 thành phần kháng nguyên khác nhau. Có ba loại kháng nguyên không biến đổi ở màng nguyên sinh chất tế bào (ISG: Invanant Surface n 7 Glycoprotein): ISG 65, ISG 75 và ISG 100.

Do cấu trúc không gian ba chiều và đặc tính ưa nước, các loại này không kết hợp với kháng thể của vật chủ (Nolan, 1997). * Kháng nguyên biến đổi Về kháng nguyên biến đổi, cần đề cập đến sự biến đổi lớp vỏ bề mặt VSG (Variant Surface Glycoprotein), những quan điểm mới về sự xuất hiện kháng nguyên biến đổi của tiên mao trùng và cơ chế di truyền của kháng nguyên biến đổi. Nhờ kháng thể đặc hiệu được đánh dấu mà Vickerman và Luckins (1969) đã phát hiện ra sự biến đổi của lớp kháng nguyên bề mặt. Lớp áo bề mặt này kích thích cơ thể vật chủ tạo ra kháng thể đặc hiệu với từng type kháng nguyên biến đổi VAT (Variable Antigen Type).

Chỉ có kháng nguyên biến đổi mới có khả năng kích thích vật chủ tạo miền dịch chủ động. Người ta ước lượng rằng, một con tiên mao trùng có ít nhất vài trăm hoặc vài nghìn VSG, nghĩa là 5 - 10% số gen của tiên mao trùng cung cấp cho kháng nguyên bề mặt này. Nhiều tác giả nghiên cứu về miễn dịch học cho rằng, tiên mao trùng biến đổi kháng nguyên bề mặt để né tránh miễn dịch đặc hiệu của vật chủ. Tuy nhiên, Van Meirvenne (1975) cho biết, sự biến đổi kháng nguyên bề mặt của ký sinh trùng đã có ngay ở pha đầu tiên của quá trình nhiễm (trước khi xuất hiện đáp ứng miễn dịch của cơ thể vật chủ).

Theo Hajduc và Vickernlan (1981), hiện tượng biến đổi kháng nguyên bề mặt của tiên mao trùng còn thấy ở gia súc đã bị tiêm thuốc làm suy giảm miễn dịch. Những quan điểm này là hoàn toàn mới để lý luận về sự xuất hiện kháng nguyên biến đổi của tiên mao trùng. Như vậy, quan điểm về sự biến đổi kháng nguyên lớp vỏ của tiên mao trùng cho đến nay vẫn chưa thống nhất. n 8 * Cơ chế di truyền của kháng nguyên biến đổi Khi kháng thể đặc hiệu kết hợp với phân tử của kháng nguyên bề mặt (VSG), làm tiêu tan tiên mao trùng thì đó cũng là nguyên nhân chính thúc đẩy sự hoạt hoá của gen.

Kết quả là các phân tử kháng nguyên VSG được thay đổi hoàn toàn bằng các phân tử VSG mới. Lúc này, kháng thể đặc hiệu lúc trước đã không còn tác dụng đối với kháng nguyên mới này. Theo Barry và Tumer (1991) [30], Vanhamme và cs (1995) [36], các VSG được mã hoá nhờ các gen chuyên biệt. Một gen VSG được hoạt hoá một cách chọn lọc, dẫn đến tổng hợp ra một loại kháng nguyên VSG.