Đặt vấn đề Trên con đƣờng công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nƣớc, ngành chăn nuôi luôn chiếm một vị trí quan trọng trong sự phát triển chung của nền kinh tế đất nƣớc. Chăn nuôi đã và đang làm thay đổi cuộc sống, nâng cao mức thu nhập cho ngƣời dân, tạo ra các sản phẩm có giá trị kinh tế cao phục vụ cho nhu cầu trong nƣớc và xuất khẩu. Mặt khác, ngành chăn nuôi còn cung cấp sản phẩm phụ cho các ngành công nghiệp chế biến, cung cấp phân bón cho ngành trồng trọt. Yên Thế là một huyện có nghề chăn nuôi gia cầ m phát triển mạnh ở tỉnh Bắc Giang , đặc biệt là chăn nuôi gà.
Tuy nhiên , do chăn nuôi theo phƣơng thức thả vƣờn , kỹ thuật chăn nuôi gà còn chƣa thật tốt , mật độ nuôi dày, vệ sinh thú y chƣa tốt đã tạo điều kiện thuận lợi cho các bệnh ký sinh trùng nói chung và bệnh giun kim ở gà nói riêng phát triển, kéo theo là sự phát triển của bệnh do đơn bào Histomonas meleagridis gây ra. Bệnh đầu đen (Histomonosis) là một bệnh ký sinh trùng nguy hiểm ở gia cầ m, đă ̣c biê ̣t là gà và gà tây. Bê ̣nh do đơn bào có tên khoa ho ̣c là Histomonas meleagridis gây ra. Gia cầ m bi ̣bê ̣nh có những biểu hiện bất thƣờng ở da vùng đầu: ban đầu có màu xanh tím, sau đó nhanh chóng trở nên thâm đen nên bệnh còn có tên là bệnh đầu đen.
Bệnh có những bệnh tích đặc trƣng nhƣ: gan sƣng to gấ p 2-3 lầ n, hoại tử hình hoa cúc, manh tràng đóng kén trắ ng, thể trạng xấu, da vùng đầu và mào tích thâm đen. Gà bệnh chết rải rác và thƣờng chết về ban đêm, mức độ chết không ồ ạt nhƣng hiện tƣợng chết kéo dài , gây cho ngƣời chăn nuôi cảm giác bệnh không nguy hiểm lắm. Thực chất cuối cùng gà chết có thể đến 85 – 95%, gây thiê ̣t ha ̣i nă ̣ng nề về kinh tế cho ngƣời chăn nuôi. Xuất phát từ yêu cầu cấp bách của thực tế chăn nuôi gà ở huyện Yên Thế, chúng tôi thực hiện đề tài: “Khảo sát đặc điểm dịch tễ bệnh đầu đen do e 2 đơn bàoHistomonas meleagridis gây ra trên gà và thử nghiệm một số phác đồ điều trị tại một số trại chăn nuôi ở huyện Yên Thế, tỉnh Bắc Giang”.
Mục tiêu của đề tài và mục đích nghiên cứu Nghiên cứu tình hình nhiễm đơn bào H. meleagridis ở gà nuôi tại 3 xã ở huyện Yên Thế, tỉnh Bắc Giang: An Thƣợng, Đồng Kỳ, Hồng Kỳ. Nghiên cứu đặc điểm dịch tễ bệnh đầu đen ở gà và dùng thuốc điều trị bệnh. Làm sáng tỏ đặc điểm dịch tễ bệnh đầu đen ở gà và thử nghiệm phác đồ điều trị bệnh đạt hiệu quả cao.
Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 1. Ý nghĩa khoa học Kết quả đề tài bổ sung thông tin khoa học về đặc điểm dịch tễ bệnh đầu đen ở gà và đƣa ra phác đồ điều trị bệnh đạt hiệu quả cao nhất. Ý nghĩa thực tiễn Kết quả của đề tài giúp ngƣời chăn nuôi hiểu rõ hơn về căn bệnh, khuyến cáo ngƣời chăn nuôi áp dụng quy trình phòng, trị bệnh đầu đen cho gà nhằm hạn chế tỷ lệ nhiễm và thiệt hại do bệnh đầu đen gây ra, góp phần nâng cao năng suất chăn nuôi, thúc đẩy ngành chăn nuôi phát triển. e 3 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2.
Cơ sở khoa học Bệnh đầu đen (Histomonosis) là một bệnh ký sinh trùng nguy hiểm ở gà và gà tây. Bệnh do một loại đơn bào có tên khoa học là Histomonas meleagridis gây ra. Meleagridiský sinh chủ yếu trong lòng manh tràng và nhu mô gan, gây hoại tử, xuất huyết niêm mạc manh tràng, rối loạn chức năng gan và gây chết gia cầm với tỷ lệ cao, ảnh hƣởng tới thu nhập của ngƣời chăn nuôi. Đặc điểm của đơn bào H.
Vị trí của đơn bào H. meleagridis trong hệ thống phân loại động vật nguyên sinh Trong mô tả đầu tiên của Smith(1895) [26], H. meleagridis đƣợc biết đến là amip. Căn cứ vào kết quả phân tích trình tự gen, Cepicka và cs.
(2010) [12] đã cho biết vị trí phân loại của H. meleagridis nhƣ sau: Giới Protozoen Ngành Parabasalia Lớp Tritrichomonadea Bộ Tritrichomonadida Họ Dientamoebidae Giống Histomonas Loài Histomonasmeleagridis 2. Hình thái học loài H. meleagridis Khi nghiên cứu về bệnh đầu đen Smith (1895) [26] nhận thấy, ở gà tây mắc bệnh thì gan và manh tràng là 2 cơ quan bị tổn thƣơng nặng nề nhất.
Lấy chất chứa trong manh tràng gà bệnh soi tƣơi, tác giả đã tìm thấy tác nhân gây bệnh là một sinh vật đơn bào (Amoeba meleagridis) có hình tròn hoặc ovan, e 4 đƣờng kính 8 - 14 μm. Trong mô gan đƣợc cố định và nhuộm màu, Smith nhận thấy đơn bào có dạng hình ovan, đƣờng kính dao động từ 6 - 10 μm, ở giữa có nhiều cấu trúc nhỏ tập trung lại thành thể nhân. Tác nhân gây bệnh có tên là H. Tyzzer (1920) [29] đã nghiên cứu về bệnh đầu đen và mô tả hình thái của H.
meleagridis ở từng giai đoạn phát triển khác nhau.Khi quan sát dƣới kính hiển vi, tác giả thấy H. meleagridis tồn tại lƣỡng hình (dạng amip và có roi). Trong mô (giai đoạn xâm lấn) nó có dạng amip, trong lòng manh tràng H. meleagridis ở dạng có roi.
meleagridis ở dạng amip thƣờng có đƣờng kính 8 - 14 μm, trong khi ở hình dạng có roi đƣờng kính có thể lên tới 30 μm. Tyzzer (1934) [27] đã nghiên cứu sự chuyển động củaH. meleagridis ở 42o C và mô tả, roi của đơn bào này nhịp nhàng rung động giúp nó có thể xoay ngƣợc chiều kim đồng hồ. meleagridis là một loại đơn bào đa hình thái: hình trùng roi (4 roi), hình amip và hình lƣới… Trong các dạng hình thái thì hình roi là phổ biến nhất và dễ nhận biết nhất bởi chúng có hai nhân (1 nhân to và 1 nhân nhỏ) từ nhân to mọc ra 4 cái roi.
Nghiên cứu về cấu tạo của đơn bào H. meleagridis, các nhà khoa học cho biết, theo thứ tự từ ngoài vào trong đơn bào H. meleagridis cấu tạo gồm 3 phần: màng, nguyên sinh chất và nhân. meleagridis là một màng đơn.
Nguyên sinh chất của H. meleagridis chứa ß-glycogen, ribosome và ARN, một số không bào và hạt nhân. Nhân hình trứng hoặc hình chữ U, bao gồm một nucleotid. Màng nhân là một màng kép.Trong vùng lân cận của nhân có bộ máy golgi.
meleagridis Chu trình sinh học của H. meleagridis nhƣ sau: Trong mô tổ chức của ký chủ (gà và gà tây),Histomonas sản sinh theo phƣơng thức tự nhân đôi trong e 5 tế bào gan, manh tràng và sinh sản mạnh nhất ở giai đoạn thể lƣới (Incistio).meleagridis thâm thập, ký sinh vào trong trứng giun kim và tiếp tục phát triển trong đó nhƣ thế nào thì chƣa đƣợc nghiên cứu kỹ và chƣa có giải đáp thỏa đáng về vấn đề này. meleagridiscó thể nuôi cấy trong môi trƣờng nhân tạo, yếm khí. meleagridis sinh sản bằng hình thức phân đôi (trực phân).
meleagridis lây truyền bằng 2 con đƣờng: lây nhiễmtrực tiếp và lây nhiễm gián tiếp qua giun kim * Truyền bệnh trực tiếp Trong báo cáo ban đầu của Smith (1895) [26], sự lây truyền trực tiếp bệnh đầu đen đã đƣợc chứng minh qua thí nghiệm cho gà khỏe nuốt H. Thí nghiệm đƣơ ̣c thƣ̣c hiê ̣n nhƣ sau cho gà tây khỏe ăn phân và các cơ quan bị tổn thƣơng của gà bệnh, sau đó theo dõi và nhận thấy gà tây khỏe cũng bị nhiễm bệnh. Curtice (1907) [14] đã làm các thí nghiệm gây nhiễm H. meleagridis cho gà khỏe theo cách tƣơng tự.
Tuy nhiên, các tác giả đều kết luận, có thể gây nhiễm bệnh đầu đen ở gà và gà tây qua đƣờng ăn, uống nhƣng tỷ lệ nhiễm không cao. Tyzzer và Collier (1925) [28] đã gây nhiễm bệnh đầu đen trên một số gà 5 ngày tuổi bằng cách cho ăn gan của gà bệnh. Sau hàng loạt thí nghiệm, tác giả đã kết luận H. meleagridis có thể đƣợc truyền đến một mức độ nào đó trong tự nhiên bằng cách ăn, uống các cơ quan của gà bệnh có chứa mầm bệnh.
Horton - Smith và Long (1956) [18] cũng làm nhiều thí nghiệm gây nhiễm bằng cách cho gà khỏe nuốt trực tiếp gan và huyễn dịch trong manh tràng của gà bệnh nặng ở các thời gian đói khác nhau, phát hiện thấy gà khỏe nhiễm bệnh với tỷ lệ khác nhau. Tác giả đã giải thích sở dĩ gây nhiễm bệnh cho gà khỏe qua đƣờng tiêu hóa thu đƣợc tỷ lệ nhiễm thấp là do H. meleagridis không phù hợp với môi trƣờng pH thấp của đƣờng tiêu hóa. (2008) [23] đã làm thí nghiệm gây nhiễm bệnh cho gà 2 tuần tuổi.
Tác giả tiến hành đƣa vào lỗ huyệt mỗi gà đơn bào H. meleagridis nuôi cấy với liều 200. Kết quả, tất cả gà gây nhiễm đã chết ở ngày 10 - 18, tiến hành mổ khám gà chết thấy gan và manh tràng xuất hiện tổn thƣơng điển hình của Histomonosis. Một số tác giả cũng gây nhiễm bệnh qua lỗ huyệt cho gà ở các lứa tuổi khác nhau với các liều khác nhau, sau đó tiến hành theo dõi trong 10 - 15 ngày những gà gây nhiễm.
Các tác giả cũng thu đƣợc những kết quả nhất định. Khi gây nhiễm cho gà tây bằng cả 2 đƣờng, đƣờng ăn uống và qua lỗ huyệt, kết quả nhƣ sau: gà gây nhiễm qua đƣờng miệng tỷ lệ mắc bệnh và chết thấp hơn so với gây nhiễm qua lỗ huyệt. Cụ thể, gây nhiễm qua đƣờng miệng tỷ lệ mắc bệnh là 20%, tỷ lệ chết 2%, trong khi gây nhiễm qua lỗ huyệt tỷ lệ mắc bệnh 65%, tỷ lệ chết 45%. Các kết quả trên cho thấy: có thể gây nhiễm bệnh đầu đen cho gà khỏe bằng 2 đƣờng, qua đƣờng miệng và qua lỗ huyệt.
Do ảnh hƣởng của axit đƣờng tiêu hóa nên tỷ lệ nhiễm bệnh không cao khi gây nhiễm qua đƣờng miệng. Bệnh đầu đen có thể xảy ra bất cứ khi nào lỗ huyệt của gà khỏe tiếp xúc với phân tƣơi bị nhiễm mầm bệnh. Ngay sau khi lỗ huyệt gà khỏe tiếp xúc với phân tƣơi của gà bệnh, H. meleagridis sẽ di chuyển ngƣợc theo nhu động ruột vào ký sinh ở manh tràng.
* Truyền bệnh qua giun kim Trong khi nghiên cứu về bệnh đầu đen, Cushman và cs. (1894) [13] đã nhận thấy, gà và gà tây bị nhiễm bệnh khi chúng đƣợc nuôi trên khu vực trƣớc đó gà và gà tây đã bị mắc bệnh. Trong thí nghiệm đầu tiên, Curtice C. (1907) [14] đã chứng minh rằng Histomonas không lây truyền theo chiều dọc từ gà mái đẻ, thông qua trứng, mặc dù phát hiện gà con sớm bị mắc Histomonosis và chết ở 12 - 14 ngày e 7 tuổi.