Chương 1. Đặc điểm địa lý khu vực Nam Trung Bộ và tổng quan các vấn đề nghiên cứu một số đặc trưng mưa. Số liệu và phương pháp nghiên cứu Chương 3. Kết quả nghiên cứu về đặc điểm và xu thế biến đổi một số đặc trưng mưa trên khu vực Nam Trung Bộ.
ĐẶC ĐIỂM ĐỊA LÝ KHU VỰC NAM TRUNG BỘ VÀ TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU MỘT SỐ ĐẶC TRƯNG MƯA Việt Nam là một trong những quốc gia bị ảnh hưởng nặng nề của biến đổi khí hậu, tác động của biến đổi khí hậu thậm chí còn diễn biến nhanh hơn so với dự kiến, đối chiếu với những nhận định trước đây (thời điểm khoảng trước năm 2010) khởi đầu của nhiều nghiên cứu về thiệt hại của biến đổi khí hậu trên thế giới, nước ta vẫn là quốc gia chịu tác động rất nặng nề, các loại hình thiên tai gia tăng. Theo Kịch bản biển đổi khí hậu năm 2020 [6] nền nhiệt độ trung bình năm và số ngày nắng nóng có xu thế tăng trên phạm vi cả nước, lượng mưa năm tính trung bình trên phạm vi cả nước có xu thế tăng nhẹ 2,1% trong giai đoạn 1958 - 2018, nhưng có xu thế giảm ở các vùng khí hậu phía Bắc và tăng ở các vùng khí hậu phía Nam, lượng mưa cực trị (Rx1day, Rx5day) có xu thế giảm nhiều ở vùng Đồng bằng Bắc Bộ và có xu thế tăng nhiều ở Nam Trung Bộ và Tây Nguyên; số cơn bão mạnh có xu thế tăng. Trên khu vực Nam Trung Bộ theo số liệu thống kê cho thấy từ năm 1958 - 2018 nhiệt độ trung bình năm tăng khoảng 0,60C, nhiệt độ tối cao cũng có xu thế tăng và vượt ngưỡng lịch sử một số năm gần đây [1]. Lượng mưa năm có xu thế tăng khoảng 31%, trong đó số ngày mưa lớn (> 50mm/ngày) có xu thế tăng rõ rệt, có những ngày có mưa lượng lớn đột biến (Nha Trang năm 2010 là 300mm/12 giờ, năm 2018 là 319mm/6 giờ).
Số cơn bão ảnh hưởng trực tiếp đến khu vực có xu thế tăng nhẹ nhưng số cơn bão mạnh có xu thế tăng rõ rệt trong những năm gần đây. Ngoài ra các hiện tượng nắng nóng, ảnh hưởng của không khí lạnh làm cho nhiệt độ xuống thấp, dông sét cũng có số ngày tăng so với trước đây. Đặc điểm địa lý Khu vực Nam Trung Bộ thuộc vùng duyên hải Miền Trung bao gồm năm tỉnh Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa, Ninh Thuận và Bình Thuận trải dài từ 14042' đến 10034' độ vĩ bắc, 107024' đến 109029' độ kinh đông, diện tích tự nhiên toàn khu vực là 27. Phía bắc giáp tỉnh Quảng Ngãi, phía nam giáp tỉnh Đồng Nai và Bà Rịa Vũng Tàu, 3 phía tây giáp các tỉnh Gia Lai, Đắk Lắk và Lâm Đồng, phía đông giáp Biển Đông; với nhiều loài hải sản phong phú, trữ lượng lớn, có thể đánh bắt quanh năm.
Một bên là núi, một bên là biển với nhiều bãi tắm đẹp, cấu trúc rất đặc biệt xen kẽ nhiều đầm, vịnh đều là vị trí thuận lợi để phát triển du lịch và nuôi trồng hải sản, giao thông cảng biển… Hình 1. Bản đồ 5 đơn vị hành chính khu vực Nam Trung Bộ Khu vực Nam Trung Bộ nằm ở sườn đông dãy Trường Sơn chạy dọc theo hướng Tây Bắc - Đông Nam, địa hình bị chia cắt bởi các dãy núi nhô ra biển, đặc biệt là đèo Cù Mông ngăn cách giữa tỉnh Bình Định và Phú Yên, đèo Cả ngăn cách giữa tỉnh Phú Yên và Khánh Hòa. Các con sông ở khu vực ngắn, có độ dốc lớn bắt nguồn từ dãy Trường 4 Sơn chảy ra biển. Do điều kiện địa hình có đặc thù riêng nên khí hậu ở khu vực Nam Trung Bộ khác biệt rất nhiều so với các khu vực khác như Tây Nguyên và Nam Bộ.
Địa hình khu vực Nam Trung Bộ có một số dãy núi chạy gần như từ đông sang tây, tạo thành các thung lũng sông, đặc biệt thung lũng sông Ba bắt đầu từ phía tây bắc của khu vực Tây Nguyên và chảy ra biển tại tỉnh Phú Yên là điều kiện thuận lợi cho gió mùa Tây Nam xâm nhập. Chính yếu tố địa hình này đã tạo ra mỗi vùng có sắc thái riêng trong nền khí hậu chung, trong đó đã thể hiện rất rõ ba đặc trưng là mưa, gió và hiện tượng gió tây khô nóng [3]. Đặc điểm khí hậu và các hình thế gây mưa trên khu vực Nam Trung Bộ 1. Đặc điểm khí hậu Nằm sâu trong khu vực nội chí tuyến bán cầu Bắc, thuộc vùng duyên hải miền trung của Việt Nam, khu vực Nam Trung Bộ hàng năm tiếp nhận lượng bức xạ tổng cộng khoảng 150 - 180Kcal/cm2, cán cân bức xạ xấp xỉ 90 - 100Kcal/cm2.
Nhiệt độ trung bình năm ở vùng đồng bằng và ven biển dao động từ 25 - 28,00C, lên đến độ cao 400m giảm xuống khoảng 23 - 240C. Nhiệt độ trung bình các tháng trong năm nhìn chung thấp hơn so với các khu vực khác ở vùng nhiệt đới có cùng vĩ độ, đây là điều kiện thuận lợi cho các tỉnh trong khu vực phát triển ngành du lịch và thuận lợi cho các cây trồng nông, công nghiệp cần nhiệt độ cao. Độ ẩm không khí trung bình năm đạt từ 76 - 79% và chênh lệch giữa các tháng trong năm thấp. Lượng mây ít, thời gian quang mây kéo dài, số giờ nắng trung bình năm đạt từ 2.700 giờ, rất thuận lợi cho nghề chế biến thủy, hải sản, nghề làm muối và các ngành công nghiệp sử dụng năng lượng mặt trời phục vụ sản xuất, sinh hoạt.
Gió trong năm thịnh hành theo các hướng Bắc và Đông Bắc (trong mùa gió mùa Đông Bắc) và hướng Đông Nam và Tây Nam (trong mùa gió mùa Tây Nam) với tốc độ gió trung bình của các hướng thịnh hành đạt từ 3,0 - 6,0 m/s với tần suất đảm bảo cho xây dựng các nhà máy khai thác năng lượng gió vừa và nhỏ như Tuy Phong (Bình Thuận), Thuận Bắc (Ninh Thuận). với một chế độ gió hết sức độc đáo do địa hình tạo nên. Lượng mưa năm dao động từ 1.000mm ở vùng đồng bằng ven biển và đạt 2.400mm ở vùng núi cao, có nơi trên 3.000mm; riêng ở một số nơi của tỉnh Bình Thuận và Ninh Thuận lượng mưa vùng đồng bằng ven biển ở mức 700 - 1.000m, đây cũng là nơi có lượng mưa thấp nhất trong cả nước. Điều khó khăn nhất là sự phân bố lượng mưa khá lớn giữa hai mùa (mùa khô từ tháng I đến tháng VIII chiếm khoảng 30%; mùa mưa từ tháng IX đến tháng XII chiếm khoảng 70 - 80% tổng lượng mưa năm) nên hàng năm cần phải theo dõi sát về diễn biến lượng nước trên các lưu vực sông, đồng thời xây dựng các hồ, đập ở những vị trí phù hợp nhằm tích nước trong các tháng mùa mưa để phục vụ cho sản xuất, sinh họat vào mùa khô [4].
Các hình thế chính gây mưa trên khu vực * Bão, áp thấp nhiệt đới – xoáy thuận nhiệt đới (XTNĐ) Mưa lớn do XTNĐ ảnh hưởng đến khu vực Nam Trung Bộ thường gây lũ lên nhanh, bởi hệ thống sông suối có độ dốc lớn, ngắn và hẹp, bên cạnh đó mùa bão ở Nam Trung Bộ thường trùng với hoạt động của gió mùa mùa đông nên ít trường hợp XTNĐ hoạt động độc lập mà thường kết hợp với một số hệ thống khác như không khí lạnh, dải hội tụ nhiệt đới, tín phong cường độ mạnh. đã làm quá trình mưa trở nên phức tạp hơn; cụ thể các dạng hoạt động của XTNĐ gây mưa trên khu vực như sau: - Xoáy thuận nhiệt đới ảnh hưởng độc lập (ảnh hưởng đơn thuần), đây là loại hình thế ảnh hưởng gây mưa lớn mà không có sự đóng góp trực tiếp của các hệ thống khác. Mưa từ XTNĐ thường kết thúc nhanh cùng với sự suy yếu nhanh của XTNĐ khi di chuyển đi sâu vào đất liền do ảnh hưởng của ma sát địa hình. - Xoáy thuận nhiệt đới kết hợp với không khí lạnh (KKL), đây cũng là một loại hình thế gây mưa lớn đối với khu vực Nam Trung Bộ, hình thế này phụ thuộc khá nhiều vào sự duy trì và tồn tại của XTNĐ, thường xảy ra vào cuối mùa đông và đôi khi kèm theo dải hội tụ nhiệt đới.
Quá trình diễn biến mưa lớn đối với khu vực Nam Trung Bộ phụ thuộc mối tương quan giữa XTNĐ và KKL. Có thể chia làm 3 pha với mức độ ảnh hưởng khác nhau: 6 + Áp cao lạnh ảnh hưởng đồng thời với XTNĐ, quá trình di chuyển vào của XTNĐ trùng với sự di chuyển của KKL xuống phía nam. Quá trình xảy ra mưa rất mãnh liệt, đây là một trong những hình thế gây mưa lớn trên khu vực Nam Trung Bộ. + Áp cao lạnh ảnh hưởng sau khi XTNĐ đã ảnh hưởng.
Quá trình mưa thường kéo dài tùy thuộc cường độ và tốc độ di chuyển về phía nam của áp cao lạnh. Đối với những áp cao lạnh hoạt động mạnh di chuyển xuống phía nam nhanh làm cho XTNĐ yếu đi nhanh hơn và quá trình mưa thường kết thúc sớm hơn những đợt áp cao lạnh có cường độ trung bình, di chuyển chậm. + Áp cao lạnh ảnh hưởng trước khi XTNĐ ảnh hưởng. Do áp cao lạnh ảnh hưởng, nhiệt độ không khí mặt đệm lạnh đi nhanh chóng đặc biệt những đợt KKL mạnh, khối KKL khô làm cản trở sự tồn tại của XTNĐ và quá trình mưa lớn xảy ra kém mãnh liệt hơn so với hai loại hình thế kết hợp nêu trên.
- Xoáy thuận nhiệt đới kết hợp với dải hội tụ nhiệt đới (ITCZ), các điều kiện nhiệt ẩm và động lực khá thuận lợi cho quá trình phát triển xoáy trên ITCZ, bởi lẽ đó các XTNĐ nằm trong ITCZ thường bền vững hơn XTNĐ hoạt động đơn lẻ và đôi khi sự xuất hiện các XTNĐ ảnh hưởng liên tiếp trong một thời gian ngắn đối với một khu vực hẹp nên thời gian mưa kéo dài cũng như tổng lượng mưa cả đợt sẽ lớn. Mưa do loại hình thế này cần lưu ý mưa sau khi XTNĐ đổ bộ thường kéo dài và có cường độ lớn hơn trước khi đổ bộ. - Xoáy thuận nhiệt đới kết hợp với gió mùa Tây nam, quá trình mưa khi bão kết hợp gió mùa Tây nam gồm hai quá trình là khi bão còn hoạt động trên biển sẽ kéo theo gió mùa Tây nam mạnh bột phát, gây mưa của trường gió mùa Tây nam trước và khi bão vào sát đất liền thì bắt đầu quá trình mưa của bão. Quá trình mưa cũng sẽ kết thúc khi bão tan hoặc đi sâu vào đất liền.