chương 1 Trong dòng chảy sôi động của văn học đương đại Việt Nam với rất nhiều cây bút thành công xuất sắc ở sự đổi mới trong cách nhìn nhận, khám phá hiện thực theo hướng dân chủ hóa đã đưa đến sự nở rộ về phong cách, bút pháp, cá tính sáng tạo của nhà văn. Bên cạnh đó việc coi trọng tính nhân bản đã giúp ý thức cá nhân phát triển mạnh mẽ cùng tinh thần dân chủ góp phần hình thành nên cái tôi cá nhân, cá thể trong văn học, đòi hỏi sự quan tâm đến từng số phận, đến mỗi con người. Từ đây đem đến cho văn học quan niệm mới về con người. Con người là thước đo những giá trị của mọi vấn đề xã hội, sự kiện và biến cố lịch sử.
Con người được phản ánh trong giai đoạn này luôn có sự đan cài giữa tốt và xấu, rồng phượng và rắn rết, cao cả và tầm thường.từ đó đem đến cái nhìn sâu sắc và toàn diện hơn về con người. Trong dòng chảy văn học chung đó, Nguyễn Văn Thọ với những sáng tác của mình đã đóng góp một tiếng nói riêng vào khu vườn văn học nước nhà. Có thể nói Nguyễn Văn Thọ là một cây bút tài hoa vạm vỡ, có khả năng sáng tác ở rất nhiều thể loại và thể loại nào cũng gặt hái được thành công, nhưng thành công hơn cả là ở thể truyện ngắn, ở thể loại này ông đã thể hiện 17 được năng lực và tinh chất của mình, quan tâm đến số phận con người cá nhân, con người cá thể với những buồn vui, hạnh phúc, khát khao mãnh liệt.Và đặc biệt nổi bật ở ông là một ngòi bút đa phong cách từ điểm nhìn trần thuật đến xây dựng tình huống, đến ngôn ngữ, giọng điệu đều để lại những dấu ấn rất riêng, rất đậm nét trong lòng người đọc. Ông đã xác lập cho mình một chỗ đứng trong nền văn học đương đại nước nhà.
18 Chương 2 HIỆN THỰC ĐỜI SỐNG VÀ SỐ PHẬN CON NGƯỜI TRONG TRUYỆN NGẮN NGUYỄN VĂN THỌ 2.1 Bức tranh đời sống 2. Những vấn đề của xã hội Việt Nam thời hậu chiến Với đại thắng mùa Xuân 1975, cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước của nhân dân ta đã kết thúc thắng lợi. Đây là một trong những chiến thắng lịch sử oanh liệt nhất, lẫy lừng nhất của dân tộc Việt Nam, mở ra: Kỷ nguyên cả nước độc lập, thống nhất cùng đi lên chủ nghĩa xã hội. Tuy nhiên, đất nước lại phải đối mặt với tình hình mới đó là sự khó khăn, khủng hoảng trên tất cả các phương diện từ kinh tế, chính trị đến quân sự, ngoại giao, văn hóa, y tế.
Để khắc phục những tồn tại hại chế của đất nước sau chiến tranh. Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI của Đảng đã xác định nhiệm vụ, mục tiêu của cách mạng trong thời kì đổi mới xây dựng đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa. Đại hội chỉ rõ "nhiệm vụ bao trùm, mục tiêu tổng quát của những năm còn lại của chặng đường đầu tiên là ổn định mọi mặt tình hình kinh tế - xã hội, tiếp tục xây dựng những tiền đề cần thiết cho việc đẩy mạnh công nghiệp hóa xã hội chủ nghĩa trong chặng đường tiếp theo". Đường lối của Đảng đề ra đã thật sự đi vào cuộc sống và đạt được những thành tựu bước đầu rất quan trọng, trước tiên là trong lĩnh vực kinh tế - xã hội, một số loại hình kinh tế dịch vụ mới ra đời và phát triển nhanh, góp phần thúc đẩy kinh tế hàng hóa và phục vụ đời sống nhân dân.
Đứng trước tình hình mới của xã hội Việt Nam đã có sự đổi mới trên tất cả các lĩnh vực, chính trị, kinh tế, quốc phòng, ngoại giao, y tế, văn hóa. Nền kinh tế nước ta đã từng bước chuyển sang nền kinh tế thị trường, văn hóa cũng có điều kiện tiếp xúc rộng rãi với nền nhiều nền văn hóa tiên tiến trên 19 thế giới. Văn học, dịch thuật, báo chí và các phương tiện truyền thông khác phát triển mạnh mẽ có ảnh hưởng không nhỏ tới sự phát triển của văn học. Đất nước bước vào công cuộc đổi mới thúc đẩy nền văn học cũng phải đổi mới cho phù hợp với nguyện vọng của nhà văn và người đọc cũng như quy luật phát triển khách quan của nền văn học.
Nước Đức - quan sát và trải nghiệm Trong cuộc gặp gỡ trực tiếp với nhà văn Nguyễn Văn Thọ ngày 23 tháng 1 năm 2018, chúng tôi được nghe nhà văn chia sẻ về những quan sát, trải nghiệm của mình trên nước Đức. Từ một người lính trở về sau 11 năm tham gia chiến tranh, đi khắp các chiến trường từ Bắc vào Nam, sang tận Lào, Camphuchia, tham gia đến 400 trận đánh, mình đầy thương tích, trải qua đời sống biết bao gian nan, khốn khổ của chiến tranh và thời bao cấp. 40 tuổi ông đến với nước Đức, một thế giới xa lạ, tráng lệ, tiện nghi. Cuộc sống tại nước Đức từ 1989 đầy biến động, đời sống phương Tây sau khi bức tường đổ.
Nước Đức thống nhất mà không cần bon đạn, không hề đổ máu. Tất cả những điều đó đã tác động sâu sắc đến tâm hồn ông, một người từng trải qua chiến tranh, một người dân quê từ một nơi xa xôi, lạc hậu đến với thế giới rộng mở. Cũng từ đây ông nhận thấy cái bất biến, cái ưu điểm của dân tộc mình là ý chí sắt đá, là khả năng chịu đựng và chống chọi trước những hiểm nguy gian khổ, nhưng cũng từ đây ông nhận thấy những điều cần phải thay đổi của dân tộc chứ không thể giữ mãi một nếp cũ khi nó đã trở nên lỗi thời, lạc hậu. Phải giao thoa trước sự va đập của cuộc sống.
Chính vì vậy mà những truyện ngắn của ông, nhất là mảng đề tài viết về con người trong cuộc mưu sinh ở nước ngoài đã thể hiện rõ sự giao thoa, tiếp xúc này. Từ trong cuộc sống tha hương của mình, ông nhận thức được nhiều điều. Đời sống người Việt thăng trầm trong cuộc mưu sinh ở nước Đức bộc lộ nhiều nhược điểm khi va chạm với văn minh thế giới: có những cạnh tranh, 20 bon chen, toan tính, lừa lọc như trong truyện Lá bùa, hay truyện Lằn ranh kẻ cắp. Trong Lá bùa một nhóm người Việt đi cướp để sống.
Nhưng dù trong hoàn cảnh nào đi chăng nữa ông cũng tin vào tính thiện của người Việt. Cũng trong truyện Lá bùa, cuối truyện tên cướp hối hận về những việc mình đã làm và muốn làm người lương thiện. Anh ta sẵn sàng vật lộn với cuộc sống để mưu sinh làm lại cuộc đời. Còn trong Lằn ranh kẻ cắp lại là cuộc đấu tranh giằng xé trong tâm trạng của nhân vật "hắn".
Hắn đứng giữa ranh giới trung thực, ngay thẳng trong làm ăn buôn bán hay mỗi ngày ăn cắp một ít tiền của ông chủ khi hắn có đủ điều kiện làm việc này. Sau những suy nghĩ, dằn vặt cuối cùng hắn quyết định làm một người trung thực dù cuộc sống thiếu thốn chứ nhất định không thể trở thành thằng ăn cắp. Như vậy trong tận cùng của cái xấu, cái ác Nguyễn Văn Thọ vẫn nhìn thấy tính thiện, tính nhân bản của con người, đó cũng là phẩm chất quý giá nhất của con người Việt Nam trong những bon chen, bộn bề của cuộc sống. Con người trong truyện ngắn Nguyễn Văn Thọ Gần 40 tuổi mới xuất hiện trên văn đàn, nhưng giấc mộng văn chương đã được Nguyễn Văn Thọ ấp ủ khá lâu.
Ông chia sẻ, ông bắt đầu làm thơ, viết văn từ những năm 1972 tại chiến trường nhưng chỉ để thưởng thức, đọc cho đồng đội nghe. Và sau này năm 1984- 1986 ông cho ra đời hai truyện ngắn Rồi chúng con sẽ trở về và Muối mặn rồi dừng viết để dấn thân vào cuộc mưu sinh, quan sát và trải nghiệm về con người và cuộc sống. Mười năm sau, 1996 ông mới viết trở lại và các truyện ngắn dồn dập ra đời. Đối với Nguyễn Văn Thọ viết văn không phải để lập danh mà là một nhu cầu được sống với chính mình, là chính mình, được thể hiện những quan sát, trải nghiệm của mình về cuộc sống theo quan niệm của riêng mình.
Quan niệm về con người của Nguyễn Văn Thọ là con người đa diện với đầy đủ cái tốt, xấu của con người trong muôn mặt đời thường, nhưng bao giờ ông cũng tin vào tính thiện, bản 21 chất lương thiện, hướng thiện của con người. Quan niệm về con người của ông cũng chịu ảnh hưởng hệ tư tưởng quan niệm về con người trong văn xuôi sau 1975, có nhiều nét giao thoa độc đáo và đặc sắc. Con người trong cuộc mưu sinh ở nước ngoài Đây là mảng đề tài viết về người Việt mưu sinh ở nước Đức từ những năm 1988 trong hợp tác xuất khẩu lao động giữa Việt Nam và Cộng hòa Dân chủ Đức. Trong cái nhìn và sự trải nghiệm của Nguyễn Văn Thọ, cuộc sống mưu sinh của người Việt ở Đức được thể hiện qua 9 truyện ngắn chúng tôi khảo sát: Gửi ông đại tá chờ thư, Lá bùa, Lằn ranh kẻ cắp, Một người Đức, Trong bão tuyết, Vườn Maria, Thật là đơn giản.
Đó là những con người có hoàn cảnh, số phận rất khác nhau nhưng nhìn chung là những người lao động bần hàn, có hoàn cảnh éo le, bế tắc trong cuộc sống, không công ăn việc làm, phải mưu sinh nơi xứ người. Trong Lá bùa, nhân vật tôi sau chiến tranh không có việc làm phải để lại vợ con ở quê hương bôn ba sang Đức, làm ăn, tích góp để gửi tiền về cho vợ con. Rồi cô em họ, nhà bốn anh em, cha hi sinh trong chiến dịch Biên giới, để phụ giúp mẹ 13 tuổi Tám đã phải lên Hà Nội kiếm tiền "hết đi gánh nước thuê lại đi rửa bát, đi ở quanh phổ để gửi tiền về cho mợ" [64, tr39]. Còn Dũng, nhân vật tên cướp, cũng có một gia cảnh đáng thương, sớm mồ côi cha từ khi 6 tuổi, đến 13, 14 tuổi Dũng đã phải gánh vác công việc gia đình như một người trưởng thành "ra đồng gánh vác việc của người lớn", rồi người anh hi sinh nơi chiến trường, cuộc sống khó khăn Dũng phải đi ở hết nhà này đến nhà khác.
Lớn lên Dũng lang bạt sang Nga, Tiệp rồi Ba Lan. Cuộc đời của Dũng và cô em họ là hiện thân cho những số phận bất hạnh, chìm nổi, trôi dạt trong cuộc mưu sinh. Trong Lằn ranh kẻ cắp, nhân vật hắn đã 40 tuổi, từng có chục năm ở chiến trường, đã là bố trẻ con, từng làm bí thư chi bộ thế mà vẫn phải rời bỏ 22 quê hương bởi: "Căn nhà hắn luôn vắng mùi thịt cá, đứa con tật nguyền và một ngươi cha già" [64, tr.