Nghiên Cứu Đặc Điểm Lâm Học Và Phân Bố Tự Nhiên Cây Xoan Đào (Pygeum arboreum Endl) Tại Bắc Kạn

Luận văn nghiên cứu đặc điểm lâm học và phân bố tự nhiên cây xoan đào Pygeum arboreum Endl tại xã Quang Phong, huyện Na Rì, tỉnh Bắc Kạn.

• Tác giả: Nguyễn Duy Thức
• Người hướng dẫn: GS. Đặng Kim Vui
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lâm nghiệp
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Lâm Học Cây Xoan Đào Tại Bắc Kạn
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• CÁC CỤM TỪ VIẾT TẮT TRONG KHÓA LUẬN
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2. Mục tiêu chung
• 1.3. Mục tiêu cụ thể
• 1.4. Ý nghĩa của đề tài
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Trên Thế giới
• 2.2. Nghiên cứu về cấu trúc rừng
• 2.3. Nghiên cứu về tái sinh rừng
• 3. PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Địa điểm và thời gian tiến hành
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.4. Phân loại trạng thái rừng có cây Xoan đào phân bố
• 3.5. Nghiên cứu đặc điểm hình thái và vật hậu cây Xoan đào
• 3.6. Đặc điểm sinh thái nơi Xoan đào phân bố
• 3.7. Nghiên cứu đặc điểm cấu trúc tầng cây cao
• 3.8. Nghiên cứu đặc điểm cấu trúc tầng cây tái sinh
• 3.9. Phương pháp nghiên cứu
• 3.9.1. Cách tiếp cận và phương pháp luận nghiên cứu
• 3.9.2. Phương pháp nghiên cứu chung
• 3.9.3. Phương pháp điều tra cụ thể
• 3.9.4. Phương pháp luận
• 3.9.5. Phương pháp thu thập số liệu
• 3.9.6. Phương pháp nghiên cứu đặc điểm cấu trúc rừng
• 3.9.7. Phương pháp nghiên cứu đặc điểm tái sinh rừng
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Đặc điểm hình thái và vật hậu của Xoan đào tại xã Quang Phong
• 4.1.1. Đặc điểm hình thái thân, cành, lá cây Xoan đào
• 4.1.2. Đặc điểm hình thái hoa, quả cây Xoan đào
• 4.1.3. Đặc điểm vật hậu cây Xoan đào
• 4.2. Đặc điểm sinh thái nơi Xoan đào phân bố
• 4.2.1. Điều kiện khí hậu nơi Xoan đào phân bố
• 4.2.2. Đặc điểm đất nơi Xoan đào phân bố
• 4.3. Đặc điểm cấu trúc tầng cây cao
• 4.3.1. Cấu trúc tổ thành
• 4.3.2. Cấu trúc tầng thứ
• 4.3.3. Cấu trúc mật độ toàn rừng và mật độ Xoan đào
• 4.4. Nghiên cứu đặc điểm cấu trúc tầng cây tái sinh
• 4.4.1. Cấu trúc tổ thành tầng cây tái sinh
• 4.4.2. Phân bố số cây tái sinh theo cấp chiều cao
• 4.4.3. Số lượng cây tái sinh theo nguồn gốc
• 4.4.4. Các nhân tố ảnh hưởng đến cây tái sinh
• 5. PHẦN 5: KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Đặc Điểm Lâm Học Cây Xoan Đào Bắc Kạn

Rừng là tài nguyên vô giá, gắn liền với đời sống của đồng bào dân tộc thiểu số. Rừng có giá trị kinh tế, khoa học, bảo tồn nguồn gen, đa dạng sinh học, điều hòa khí hậu, phòng hộ đầu nguồn, hạn chế thiên tai. Khoa học chứng minh rằng bảo vệ, sử dụng và tái tạo rừng cần hiểu biết đầy đủ về quy luật sống của rừng, đặc biệt là quá trình tái sinh, hình thành và biến đổi của rừng theo điều kiện tự nhiên. Tái sinh rừng là quá trình sinh học đặc thù, đảm bảo khả năng tái sản xuất mở rộng. Nắm vững quy luật tái sinh giúp điều khiển quy luật đó phục vụ mục tiêu kinh doanh. Vì vậy, tái sinh rừng trở thành vấn đề then chốt trong xác định phương thức kinh doanh rừng. Hiện nay, nhiều vùng rừng tự nhiên đã mất do phương thức khai thác - tái sinh không đáp ứng lợi ích lâu dài của kinh tế và bảo vệ môi trường. Các phương thức khai thác - tái sinh không hợp lý làm suy giảm số lượng và chất lượng rừng tự nhiên.

1.1. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Lâm Học Cây Xoan Đào

Nghiên cứu đặc điểm lâm học của cây Xoan Đào (Pygeum arboreum Endl) có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn và phát triển loài cây này. Việc hiểu rõ các đặc tính sinh học, sinh thái, và khả năng tái sinh của Xoan Đào giúp đưa ra các biện pháp quản lý và khai thác bền vững. Nghiên cứu này cung cấp cơ sở khoa học cho việc lựa chọn các phương thức kinh doanh rừng phù hợp, đảm bảo sự phục hồi và phát triển của rừng tự nhiên. Đồng thời, nó cũng góp phần vào việc bảo vệ đa dạng sinh học và duy trì các chức năng sinh thái của rừng.

1.2. Mục Tiêu Và Phạm Vi Nghiên Cứu Cây Xoan Đào

Nghiên cứu tập trung vào việc xác định phân bố tự nhiên và đặc điểm sinh học, sinh thái của loài Xoan Đào tại xã Quang Phong, huyện Na Rì, tỉnh Bắc Kạn. Mục tiêu cụ thể bao gồm xác định phân bố, đặc điểm lâm học, đặc điểm sinh thái cây Xoan Đào (Pygeum arboreum Endl) tại khu vực nghiên cứu phục vụ công tác bảo tồn loài. Đồng thời, nghiên cứu cũng nhằm xác định những đặc điểm hình thái và vật hậu của loài Xoan Đào, từ đó đề xuất các biện pháp bảo tồn và phát triển phù hợp. Phạm vi nghiên cứu giới hạn trong khu vực xã Quang Phong, huyện Na Rì, tỉnh Bắc Kạn.

II. Thách Thức Trong Nghiên Cứu Và Bảo Tồn Cây Xoan Đào

Việc nghiên cứu và bảo tồn cây Xoan Đào gặp nhiều thách thức. Thứ nhất, sự phân bố của loài cây này còn ít được biết đến, gây khó khăn cho việc điều tra và đánh giá trữ lượng. Thứ hai, các phương thức khai thác và tái sinh rừng không hợp lý đang đe dọa sự tồn tại của Xoan Đào. Thứ ba, biến đổi khí hậu và các hoạt động kinh tế - xã hội có thể ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường sống của loài cây này. Để vượt qua những thách thức này, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các nhà khoa học, nhà quản lý, và cộng đồng địa phương.

2.1. Tác Động Của Khai Thác Rừng Đến Cây Xoan Đào

Khai thác rừng bừa bãi và không có quy hoạch là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến suy giảm số lượng cây Xoan Đào. Việc khai thác gỗ và các sản phẩm từ rừng khác không chỉ làm mất đi những cây Xoan Đào trưởng thành mà còn ảnh hưởng đến quá trình tái sinh tự nhiên của loài cây này. Các hoạt động khai thác có thể làm thay đổi cấu trúc đất, giảm độ ẩm, và tăng cường sự cạnh tranh từ các loài cây khác, gây khó khăn cho sự phát triển của cây con Xoan Đào.

2.2. Ảnh Hưởng Của Biến Đổi Khí Hậu Đến Sinh Trưởng Cây Xoan Đào

Biến đổi khí hậu, với các biểu hiện như tăng nhiệt độ, thay đổi lượng mưa, và gia tăng tần suất các hiện tượng thời tiết cực đoan, có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh trưởng và phát triển của cây Xoan Đào. Nhiệt độ cao có thể làm tăng tốc độ thoát hơi nước, gây khô hạn và stress cho cây. Thay đổi lượng mưa có thể ảnh hưởng đến quá trình nảy mầm và sinh trưởng của cây con. Các hiện tượng thời tiết cực đoan như bão, lũ lụt, và sạt lở đất có thể gây thiệt hại trực tiếp đến cây Xoan Đào và môi trường sống của chúng.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Đặc Điểm Lâm Học Cây Xoan Đào

Nghiên cứu sử dụng kết hợp các phương pháp điều tra, khảo sát thực địa, phân tích mẫu vật, và thống kê số liệu. Đầu tiên, tiến hành phân loại trạng thái rừng có cây Xoan Đào phân bố. Tiếp theo, nghiên cứu đặc điểm hình thái và vật hậu cây Xoan Đào, bao gồm đặc điểm thân, cành, lá, hoa, quả, và các pha vật hậu. Sau đó, nghiên cứu đặc điểm sinh thái nơi Xoan Đào phân bố, bao gồm điều kiện khí hậu và đặc điểm đất. Cuối cùng, nghiên cứu đặc điểm cấu trúc tầng cây cao và tầng cây tái sinh, bao gồm cấu trúc tổ thành, cấu trúc tầng thứ, và cấu trúc mật độ.

3.1. Điều Tra Và Thu Thập Dữ Liệu Thực Địa Về Cây Xoan Đào

Quá trình điều tra và thu thập dữ liệu thực địa đóng vai trò quan trọng trong nghiên cứu. Các ô tiêu chuẩn (OTC) được thiết lập tại các khu vực có cây Xoan Đào phân bố để thu thập thông tin về đặc điểm hình thái, kích thước, và số lượng cây. Dữ liệu về điều kiện môi trường như độ cao, độ dốc, hướng phơi, và loại đất cũng được ghi nhận. Ngoài ra, phỏng vấn người dân địa phương cũng được thực hiện để thu thập thông tin về lịch sử sử dụng đất và các yếu tố ảnh hưởng đến sự phân bố của cây Xoan Đào. Theo tài liệu gốc, công trình của Lê Viết Lộc (1964) đã tiến hành điều tra 47 ô tiêu chuẩn có diện tích 1000 m2 và 2000 m2.

3.2. Phân Tích Mẫu Vật Và Xử Lý Dữ Liệu Thống Kê

Mẫu vật lá, hoa, quả, và thân cây Xoan Đào được thu thập để phân tích các đặc điểm hình thái và sinh hóa. Dữ liệu thu thập được từ điều tra thực địa và phân tích mẫu vật được xử lý bằng các phương pháp thống kê để xác định các mối quan hệ giữa cây Xoan Đào và môi trường sống của chúng. Các phần mềm thống kê chuyên dụng được sử dụng để phân tích dữ liệu và đưa ra các kết luận khoa học. Các chỉ số như mật độ, tần suất, và độ che phủ được tính toán để đánh giá cấu trúc và thành phần của rừng.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Đặc Điểm Lâm Học Cây Xoan Đào Bắc Kạn

Kết quả nghiên cứu cho thấy cây Xoan Đào tại xã Quang Phong có đặc điểm hình thái và vật hậu riêng biệt. Cây có thân thẳng, vỏ màu xám trắng, lá đơn mọc cách, hoa nhỏ màu trắng, quả hạch hình cầu. Các pha vật hậu của cây Xoan Đào diễn ra theo mùa, với mùa ra hoa vào mùa xuân và mùa quả chín vào mùa thu. Cây Xoan Đào phân bố ở độ cao từ 500-1000m so với mực nước biển, trên các loại đất feralit vàng đỏ phát triển trên đá mẹ granit hoặc phiến thạch. Cấu trúc tầng cây cao có sự tham gia của nhiều loài cây khác nhau, tạo nên một hệ sinh thái rừng đa dạng.

4.1. Đặc Điểm Hình Thái Và Vật Hậu Của Cây Xoan Đào

Cây Xoan Đào (Pygeum arboreum Endl) có những đặc điểm hình thái và vật hậu đặc trưng. Thân cây thẳng, cao từ 10-20m, đường kính thân từ 20-40cm. Vỏ cây màu xám trắng, nhẵn hoặc hơi sần sùi. Lá đơn, mọc cách, hình trứng hoặc hình bầu dục, dài 8-15cm, rộng 4-8cm. Hoa nhỏ, màu trắng, mọc thành chùm ở nách lá. Quả hạch hình cầu, đường kính khoảng 1cm, khi chín có màu đỏ hoặc tím. Các pha vật hậu của cây Xoan Đào diễn ra theo mùa, với mùa ra hoa vào mùa xuân (tháng 3-4) và mùa quả chín vào mùa thu (tháng 9-10).

4.2. Phân Bố Và Đặc Điểm Sinh Thái Nơi Cây Xoan Đào Sinh Sống

Cây Xoan Đào phân bố chủ yếu ở vùng núi cao, có độ ẩm cao và nhiệt độ trung bình. Tại xã Quang Phong, cây Xoan Đào thường mọc ở độ cao từ 500-1000m so với mực nước biển, trên các loại đất feralit vàng đỏ phát triển trên đá mẹ granit hoặc phiến thạch. Cây Xoan Đào ưa sáng, nhưng cũng có thể chịu bóng ở giai đoạn cây con. Cây thường mọc lẫn với các loài cây khác như Sấu, Sâng, và Đinh hương, tạo nên một hệ sinh thái rừng đa dạng. Theo tài liệu gốc, ở Cúc Phương, Xoan đào là cây ưu thế lập quần trong loại hình ưu thế: Sâng – Sấu – Xoan đào - Đinh hương (Lê Viết Lộc, 1964).

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Giải Pháp Bảo Tồn Cây Xoan Đào

Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát triển cây Xoan Đào. Cần tăng cường công tác quản lý và bảo vệ rừng, ngăn chặn tình trạng khai thác trái phép. Đồng thời, cần xây dựng các mô hình trồng rừng hỗn loài có sự tham gia của cây Xoan Đào, nhằm tăng cường đa dạng sinh học và cải thiện môi trường sống. Ngoài ra, cần nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của cây Xoan Đào và tầm quan trọng của việc bảo tồn rừng.

5.1. Đề Xuất Các Biện Pháp Bảo Tồn Cây Xoan Đào

Để bảo tồn cây Xoan Đào, cần thực hiện đồng bộ các biện pháp sau: (1) Tăng cường công tác quản lý và bảo vệ rừng, ngăn chặn tình trạng khai thác trái phép và phá rừng. (2) Xây dựng các khu bảo tồn loài và khu vực phục hồi sinh thái cho cây Xoan Đào. (3) Nghiên cứu và áp dụng các biện pháp kỹ thuật lâm sinh phù hợp để thúc đẩy tái sinh tự nhiên và trồng rừng nhân tạo. (4) Nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của cây Xoan Đào và tầm quan trọng của việc bảo tồn rừng.

5.2. Phát Triển Mô Hình Trồng Rừng Hỗn Loài Với Cây Xoan Đào

Trồng rừng hỗn loài là một giải pháp hiệu quả để tăng cường đa dạng sinh học và cải thiện môi trường sống cho cây Xoan Đào. Các loài cây khác có thể cung cấp bóng mát, cải thiện chất lượng đất, và giảm sự cạnh tranh từ các loài cây xâm lấn. Mô hình trồng rừng hỗn loài cần được thiết kế phù hợp với điều kiện địa phương và đặc điểm sinh thái của cây Xoan Đào. Các loài cây bản địa có giá trị kinh tế và sinh thái cao nên được ưu tiên lựa chọn để trồng cùng với cây Xoan Đào.

VI. Kết Luận Và Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Cây Xoan Đào

Nghiên cứu đã cung cấp những thông tin quan trọng về đặc điểm lâm học và phân bố tự nhiên của cây Xoan Đào tại xã Quang Phong, huyện Na Rì, tỉnh Bắc Kạn. Kết quả nghiên cứu là cơ sở khoa học cho việc đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát triển loài cây này. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần được nghiên cứu sâu hơn, như đặc điểm di truyền, khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu, và giá trị kinh tế của cây Xoan Đào.

6.1. Tổng Kết Các Kết Quả Nghiên Cứu Chính Về Cây Xoan Đào

Nghiên cứu đã xác định được đặc điểm hình thái, vật hậu, phân bố, và đặc điểm sinh thái của cây Xoan Đào tại xã Quang Phong. Cây Xoan Đào có thân thẳng, vỏ màu xám trắng, lá đơn mọc cách, hoa nhỏ màu trắng, quả hạch hình cầu. Cây phân bố ở độ cao từ 500-1000m so với mực nước biển, trên các loại đất feralit vàng đỏ. Cấu trúc tầng cây cao có sự tham gia của nhiều loài cây khác nhau. Kết quả nghiên cứu là cơ sở khoa học cho việc đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát triển loài cây này.

6.2. Đề Xuất Các Hướng Nghiên Cứu Mở Rộng Về Cây Xoan Đào

Để hiểu rõ hơn về cây Xoan Đào và đưa ra các giải pháp quản lý bền vững, cần thực hiện các nghiên cứu mở rộng sau: (1) Nghiên cứu đặc điểm di truyền của cây Xoan Đào để xác định nguồn gốc và khả năng thích ứng với các điều kiện môi trường khác nhau. (2) Nghiên cứu khả năng thích ứng của cây Xoan Đào với biến đổi khí hậu, đặc biệt là khả năng chịu hạn và chịu nhiệt. (3) Nghiên cứu giá trị kinh tế của cây Xoan Đào, bao gồm giá trị gỗ, dược liệu, và các sản phẩm từ rừng khác. (4) Nghiên cứu các biện pháp kỹ thuật lâm sinh tiên tiến để thúc đẩy tái sinh tự nhiên và trồng rừng nhân tạo.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Rừng tự nhiên đóng vai trò thiết yếu trong việc bảo vệ môi trường sinh thái, bảo tồn nguồn gen sinh vật, điều hòa nguồn nước, phòng hộ đầu nguồn và hạn chế xói mòn, sạt lở đất tại các vùng miền núi. Quá trình khai thác không hợp lý cùng phương thức canh tác nương rẫy kéo dài đã làm suy giảm đáng kể diện tích và chất lượng rừng tự nhiên tại Việt Nam. Theo số liệu thống kê được tác giả dẫn giải, năm 1943 diện tích rừng cả nước đạt khoảng 14,3 triệu ha với độ che phủ 43%, nhưng đến năm 1999 chỉ còn khoảng 10,9 triệu ha (gồm 9,4 triệu ha rừng tự nhiên và 1,5 triệu ha rừng trồng), độ che phủ tương ứng giảm xuống còn 33,2%. Do đó, nghiên cứu các quy luật sinh thái, đặc biệt là quy luật cấu trúc và tái sinh tự nhiên của các loài cây gỗ bản địa, là cơ sở khoa học để phục hồi và kinh doanh rừng bền vững.

Cây Xoan đào (Pygeum arboreum Endl) là loài cây gỗ lớn bản địa, đa tác dụng, sinh trưởng tương đối nhanh và có tiềm năng lớn trong trồng rừng gỗ lớn cũng như lâm nghiệp đô thị. Tuy nhiên, các dẫn liệu nghiên cứu về loài này ở Việt Nam còn hạn chế, chủ yếu ghi nhận từ công trình ban đầu của Lê Viết Lộc (1964, 1965) tại Vườn quốc gia Cúc Phương. Tại khu vực vùng núi Đông Bắc nói chung và xã Quang Phong, huyện Na Rì, tỉnh Bắc Kạn nói riêng, các thông tin về phân bố tự nhiên, đặc điểm sinh thái và khả năng tái sinh của loài Xoan đào trong các trạng thái rừng thứ sinh phục hồi vẫn chưa được điều tra đầy đủ.

Mục tiêu nghiên cứu của khóa luận được xác lập rõ ràng gồm:

• Mục tiêu chung: Xác định được phân bố tự nhiên và đặc điểm sinh học, sinh thái của loài Xoan đào (Pygeum arboreum Endl) tại xã Quang Phong, huyện Na Rì, tỉnh Bắc Kạn.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Xác định được phân bố, đặc điểm lâm học, đặc điểm sinh thái cây Xoan đào tại khu vực nghiên cứu phục vụ công tác bảo tồn loài.
  2. Xác định được những đặc điểm hình thái và vật hậu của loài Xoan đào.
  3. Dựa trên kết quả nghiên cứu, đề xuất các biện pháp bảo tồn và phát triển loài cây này tại địa phương.

Đối tượng nghiên cứu là trạng thái rừng thứ sinh phục hồi tự nhiên nơi có loài Xoan đào phân bố, tập trung phân tích sâu vào cấu trúc tầng cây cao và tầng cây tái sinh. Phạm vi nghiên cứu về không gian thực hiện tại xã Quang Phong, huyện Na Rì, tỉnh Bắc Kạn (tọa độ địa lý: 22°05′47″B, 106°02′10″Đ). Phạm vi thời gian tiến hành thu thập số liệu thực địa diễn ra từ tháng 1 đến tháng 5 năm 2016.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận vận dụng quan điểm sinh thái học phát sinh quần thể trong thảm thực vật rừng nhiệt đới của Thái Văn Trừng (1978), xem thảm thực vật rừng là tấm gương phản chiếu tổng hòa các điều kiện môi trường tự nhiên, trong đó lớp cây tái sinh phản ánh trung thực quá trình phục hồi của quần xã rừng thứ sinh. Để phân loại trạng thái rừng, đề tài sử dụng tiêu chuẩn phân loại rừng thứ sinh của Loeschau, tập trung vào kiểu IIA (rừng phục hồi còn non, đường kính ngang ngực bình quân $D_{1.3} \le 10\text{ cm}$ và tổng tiết diện ngang $\sum G < 10\text{ m}^2/\text{ha}$).

Phương pháp nghiên cứu thực địa kết hợp điều tra khảo sát tuyến và lập ô tiêu chuẩn (OTC) điển hình tạm thời. Tiến trình nghiên cứu được triển khai đồng bộ qua các bước cụ thể:

Hạng mục điều tra	Phương pháp và dung lượng mẫu	Chỉ tiêu và dụng cụ đo đếm
Tầng cây cao	Lập 9 OTC tạm thời, diện tích $1.000\text{ m}^2$ ($S = 0,1\text{ ha}$/OTC) bố trí ở các vị trí chân, sườn và đỉnh núi.	Đo đếm toàn bộ cây có $D_{1.3} \ge 6\text{ cm}$. Xác định tên loài, đo đường kính $D_{1.3}$ (thước dây quy đổi), chiều cao vút ngọn $H_{vn}$ và chiều cao dưới cành $H_{dc}$ (thước sào chia vạch $20\text{ cm}$, sai số $\pm 10\text{ cm}$), đường kính tán $D_t$ theo 2 hướng Đông - Tây và Nam - Bắc, phân cấp phẩm chất (tốt, trung bình, xấu).
Tầng cây tái sinh	Lập 5 ô dạng bản (ODB) diện tích $25\text{ m}^2$ ($5 \times 5\text{ m}$) trong mỗi OTC (4 góc và 1 trung tâm); tổng số 45 ODB ($1.125\text{ m}^2$).	Nhận biết tên loài, nguồn gốc tái sinh (hạt hoặc chồi), phẩm chất cây con, đo chiều cao cây theo 8 cấp ($<0,3\text{m}$; $0,3-0,5\text{m}$; $0,5-1,0\text{m}$; $1,0-1,5\text{m}$; $1,5-2,0\text{m}$; $2,0-2,5\text{m}$; $2,5-3,0\text{m}$; $>3,0\text{m}$), xác định độ tàn che.
Cây bụi, thảm tươi	Đo đếm trên 2 đường chéo của ô thứ cấp $25\text{ m}^2$.	Xác định thành phần loài, độ che phủ mặt đất (%), đánh giá độ nhiều theo thang cấp Drude (Soc, Cop1, Cop2, Cop3, Sp, Sol, Un, Gr).
Thổ nhưỡng	Đào 3 phẫu diện đất kích thước $1,2 \times 0,8 \times 1,0\text{ m}$ tại 3 vị trí địa hình (chân, sườn, đỉnh).	Phân chia tầng phát sinh đất ($A_0, A, B, C, D$), đo chiều dày tầng đất, xác định màu sắc, độ ẩm, thành phần cơ giới và tỷ lệ đá lẫn theo Sổ tay điều tra quy hoạch rừng (1995).
Hình thái & Vật hậu	Quan sát, mô tả hình thái trên các cá thể trưởng thành; theo dõi vật hậu trên 9 cây Xoan đào đại diện trong 5 tháng (01/2016 – 05/2016).	Sử dụng thước kẹp palme, máy ảnh, GPS, kẹp tiêu bản; theo dõi các pha sinh trưởng chồi, cành, hoa, quả theo hướng dẫn của Đại học Lâm nghiệp (1966) và Nguyễn Nghĩa Thìn (2007).

Phương pháp xử lý số liệu toán học lâm sinh sử dụng công thức tính giá trị quan trọng ($IV%$) của Daniel Marmillod: $IV_i% = (N_i% + G_i%)/2$, trong đó $N_i%$ là phần trăm số cá thể và $G_i%$ là phần trăm tiết diện ngang của loài $i$. Loài có $IV% > 5%$ được xác định là loài tham gia vào công thức tổ thành tầng cây cao. Đánh giá tính đa dạng loài cây gỗ dựa trên chỉ số Simpson ($D$) và Shannon-Wiener ($H'$). Tổ thành cây tái sinh được xác định theo hệ số $K_i$ và tỷ lệ phần trăm cá thể $n%_i \ge 5%$. Số liệu được xử lý thống kê bằng phần mềm Microsoft Excel và Microsoft Word.

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Mở đầu

Phần này trình bày tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ thực trạng suy thoái tài nguyên rừng tự nhiên và tầm quan trọng của công tác phục hồi rừng thông qua tái sinh tự nhiên. Tác giả giới thiệu tổng quát về cây Xoan đào (Pygeum arboreum Endl) - một loài cây gỗ bản địa có giá trị kinh tế và sinh thái cao nhưng còn ít được nghiên cứu tại tỉnh Bắc Kạn. Phần mở đầu xác định rõ mục tiêu chung, ba mục tiêu cụ thể, cùng ý nghĩa khoa học và thực tiễn trong công tác quản lý, bảo tồn và gây trồng loài cây này.

Phần 2: Tổng quan tài liệu

Tác giả hệ thống hóa các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế về hai mảng lý thuyết chính: cấu trúc rừng và tái sinh rừng nhiệt đới. Về cấu trúc, tác giả trích dẫn các nghiên cứu của Richards (1952, 1964), Catinot (1987), Lamprecht (1969), Thái Văn Trừng (1978, 2000), Trần Ngũ Phương (1970) và Đặng Kim Vui (2002). Về tái sinh, tổng quan nhấn mạnh vai trò của ánh sáng, thảm tươi, các quy luật phân bố Poisson hoặc phân bố cụm (Bernard Rollet 1974, Nguyễn Duy Chuyên 1995).

Đối với cây Xoan đào, văn bản tổng hợp các nghiên cứu về phân loại học (tên đồng nghĩa Prunus arborea, thuộc họ Hoa hồng Rosaceae), đặc điểm lâm học của Vũ Văn Thông (1993, 2001), Nguyễn Thị Nhung (2009), Lê Đình Khả (2003). Gỗ Xoan đào thuộc nhóm VI, có tỷ trọng 0,518, lực kéo ngang thớ $26\text{ kg/cm}^2$, nén dọc thớ $368\text{ kg/cm}^2$, độ uốn oằn $0,865\text{ kg/cm}^2$; hạt chứa 40-45% dầu thơm.

Phần này cũng nêu chi tiết điều kiện tự nhiên - kinh tế - xã hội xã Quang Phong: diện tích tự nhiên 4550,39 ha; địa hình đồi núi cao, dốc $15 - 35^\circ$, độ cao 300 - 800m; nhóm đất Feralit đỏ vàng chiếm đa số (71,62%), đất phù sa ngòi suối (13,38%), đất dốc tụ phù sa (7,9%); nhiệt độ trung bình năm 21,5°C, lượng mưa trung bình 1084mm, độ ẩm 82%; dân số khoảng 1562 - 1584 người, dân tộc Tày chiếm 54%, lao động nông nghiệp chiếm 94,3%. Tác giả chỉ ra khó khăn chính là tình trạng thả rông gia súc và tập quán khai thác rừng tự nhiên của người dân bản địa.

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Nội dung chương mô tả chi tiết đối tượng nghiên cứu là trạng thái rừng thứ sinh phục hồi nơi Xoan đào phân bố tự nhiên. Chương này cụ thể hóa hệ thống phương pháp điều tra thực địa: phương pháp sơ thám lập tuyến; phương pháp lập 9 OTC diện tích $1.000\text{ m}^2$ và 45 ODB diện tích $25\text{ m}^2$; phương pháp đào 3 phẫu diện đất kích thước $1,2 \times 0,8 \times 1,0\text{ m}$ tại 3 vị trí địa hình; phương pháp theo dõi vật hậu trên 9 cây mẫu; các công thức toán học tính toán mật độ, công thức tổ thành ($IV%$), chỉ số đa dạng sinh học ($D, H'$), cấp chiều cao tái sinh và chất lượng cây tái sinh.

Phần 4: Kết quả nghiên cứu

Chương 4 phản ánh các phát hiện từ quá trình điều tra thực địa tại xã Quang Phong:

• Đặc điểm hình thái và vật hậu: Xoan đào có thân đơn trục, hình trụ thẳng, chiều cao đạt 20 - 25m, đường kính thân phổ biến từ 40 - 50cm (cá biệt có cây đạt trên 1m). Phân cành ở 3/4 chiều cao thân, góc phân cành lớn từ 60 - 70°, cành lớn cong vặn xà xuống. Gốc cây có bạnh vè nhỏ, đạt chiều cao tới 1,2m ở những cây có đường kính trên 50cm. Vỏ ngoài màu xanh trắng hoặc nâu nhạt, khi già nứt dọc nông, thịt vỏ vàng hoặc hồng nhạt, toàn thân tỏa mùi hôi bọ xít đặc trưng. Lá đơn nguyên, phiến lá dày, dài 10 - 15cm, rộng 3 - 4cm, mặt dưới nổi rõ 10 - 15 đôi gân thứ cấp xếp so le. Hoa dạng chùm mọc ở nách lá hoặc đầu cành, màu trắng, nhiều thùy, cánh hoa nhỏ phủ lông mịn. Hoa nở vào tháng 3 - 4; quả chín vào tháng 8 - 9, quả hạch hình thận đường kính khoảng 2cm, khi chín chuyển sang màu nâu nhạt, bên trong chứa 5 hạt màu nâu giàu tinh dầu thơm.
• Đặc điểm phân bố và sinh thái: Loài phân bố tự nhiên ở độ cao tuyệt đối từ 500 - 600m trở xuống, tập trung ở ven suối, chân hoặc sườn núi dốc thuộc kiểu rừng thứ sinh trạng thái IIA (rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới núi thấp). Cỡ đường kính khảo sát dao động trong khoảng 10 - 35,5cm, chiều cao vút ngọn trung bình 6,3 - 23m, đường kính tán lá trung bình 6m.
• Đặc điểm cấu trúc lâm phần và tái sinh: Thể hiện qua hệ thống số liệu về công thức tổ thành tầng cây cao theo chỉ số $IV%$, cấu trúc tầng thứ, mật độ cây cao toàn lâm phần và mật độ riêng của Xoan đào tại các vị trí chân, sườn, đỉnh núi; cấu trúc tổ thành tầng tái sinh, tỷ lệ cây tái sinh theo nguồn gốc hạt/chồi, phân bố số lượng cây tái sinh theo 8 cấp chiều cao và đánh giá chất lượng cây con (tốt, trung bình, xấu) chịu tác động của độ tàn che và thảm tươi.

Phần 5: Kết luận, tồn tại và đề nghị

Tác giả tổng hợp các kết luận chính về đặc trưng hình thái, tính chất vật hậu, phân bố lập địa, cấu trúc lâm phần và khả năng tái sinh của loài Xoan đào tại xã Quang Phong. Đồng thời, phần này chỉ ra các hạn chế trong quá trình nghiên cứu và đề xuất các biện pháp kỹ thuật lâm sinh, phương hướng bảo vệ, xúc tiến tái sinh tự nhiên nhằm phục hồi loài cây này.

Kết quả và đóng góp

Nghiên cứu ghi nhận đầy đủ các thông số thực nghiệm về lâm học và sinh thái của cây Xoan đào tại xã Quang Phong:

• Hình thái học xác định rõ cây thuộc dạng thân đơn trục, cao 20 - 25m, đường kính $40 - 50\text{ cm}$, tán thưa hình trứng hoặc hình cầu, phân cành tại 3/4 thân với góc cành 60 - 70°. Vỏ thân có mùi hôi bọ xít đặc trưng, gốc có bạnh vè cao tới 1,2m. Lá dài 10 - 15cm, rộng 3 - 4cm với 10 - 15 đôi gân thứ cấp. Hoa chùm màu trắng ra vào tháng 3 - 4; quả hạch hình thận chín vào tháng 8 - 9, đường kính 2cm, chứa 5 hạt.
• Phân bố tự nhiên của Xoan đào tại địa phương có biên độ hẹp, xuất hiện chủ yếu ở độ cao dưới 500 - 600m ven khe suối, chân và sườn núi dốc trên đất Feralit đỏ vàng. Lâm phần nghiên cứu thuộc trạng thái rừng thứ sinh IIA với đường kính cá thể khảo sát từ 10 đến 35,5cm, chiều cao biến thiên từ 6,3 đến 23m và đường kính tán trung bình 6m.
• Khóa luận xác lập hệ thống dữ liệu định lượng về cấu trúc tổ thành tầng cây gỗ và mật độ loài tại 3 vị trí địa hình (chân, sườn, đỉnh); đồng thời làm rõ cấu trúc tầng tái sinh qua 8 cấp chiều cao, phân loại nguồn gốc tái sinh (hạt và chồi) và tỷ lệ phẩm chất cây con.

Về mặt giải pháp, tác giả đề xuất:

• Cần khoanh nuôi bảo vệ nghiêm ngặt các diện tích rừng thứ sinh trạng thái IIA có Xoan đào phân bố tự nhiên; bảo vệ các cây mẹ trưởng thành để duy trì nguồn hạt giống.
• Tăng cường tuyên truyền, vận động cộng đồng địa phương chấm dứt tình trạng thả rông gia súc vào rừng tái sinh nhằm bảo vệ lớp cây con không bị dẫm đạp, cắn phá.
• Áp dụng các giải pháp kỹ thuật lâm sinh như điều chỉnh độ tàn che phù hợp, phát luỗng dây leo, cây bụi chèn ép xung quanh cây tái sinh triển vọng để xúc tiến quá trình phục hồi tự nhiên.

Đóng góp mới của khóa luận là đã cung cấp hệ thống dẫn liệu thực địa nguyên trạng đầu tiên về đặc tính lâm học, vật hậu học, phân bố lập địa và đặc điểm quần xã của loài Xoan đào (Pygeum arboreum Endl) tại xã Quang Phong, huyện Na Rì, tỉnh Bắc Kạn - một khu vực miền núi trước đây chưa từng có công trình nghiên cứu chuyên biệt về loài cây này.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận thẳng thắn nêu rõ một số hạn chế do điều kiện nghiên cứu thực tế quy định:

• Thời gian nghiên cứu ngoài thực địa tương đối ngắn, chỉ kéo dài trong 5 tháng (từ tháng 1 đến tháng 5 năm 2016), do đó tác giả chưa thể theo dõi trực tiếp trọn vẹn toàn bộ một chu kỳ sinh sản và vật hậu cả năm của loài Xoan đào ngoài tự nhiên mà phải kết hợp kế thừa tài liệu trước đó đối với pha quả chín.
• Dung lượng mẫu theo dõi vật hậu trực tiếp chỉ giới hạn trên 9 cá thể cây Xoan đào tại các vị trí địa hình khác nhau.
• Phạm vi không gian nghiên cứu mới chỉ tập trung trên địa bàn một xã (xã Quang Phong), chưa mở rộng điều tra so sánh liên vùng với các xã lân cận trong huyện Na Rì.

Hướng nghiên cứu tiếp theo được gợi mở từ văn bản:

• Cần tổ chức theo dõi liên tục chu kỳ vật hậu học của loài Xoan đào qua nhiều năm liền trên cỡ mẫu lớn hơn để xác định chính xác sự biến động theo thời tiết hàng năm.
• Mở rộng phạm vi điều tra lập địa sang các khu vực rừng khác trên toàn huyện Na Rì và tỉnh Bắc Kạn nhằm xây dựng bản đồ phân bố hoàn chỉnh của loài.
• Triển khai các nghiên cứu thực nghiệm chuyên sâu về kỹ thuật thu hái, bảo quản hạt giống, phương pháp gieo ươm nhân giống nhân tạo và xây dựng các mô hình thử nghiệm trồng làm giàu rừng bằng cây Xoan đào tại các trạng thái rừng nghèo kiệt.

Giá trị tham khảo

Bản khóa luận mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho nhiều nhóm đối tượng:

• Sinh viên, học viên chuyên ngành Lâm nghiệp, Quản lý tài nguyên rừng, Sinh thái học thực vật và Nông lâm kết hợp: Có thể tham khảo phương pháp luận thiết lập ô tiêu chuẩn kết hợp ô dạng bản trong điều tra cấu trúc và tái sinh rừng nhiệt đới; quy trình phân tích tổ thành loài theo chỉ số giá trị quan trọng ($IV%$) của Daniel Marmillod và cách tính toán các chỉ số đa dạng sinh học Simpson, Shannon-Wiener.
• Cán bộ kỹ thuật lâm nghiệp tại Ban quản lý rừng, Hạt Kiểm lâm Na Rì và Chi cục Kiểm lâm tỉnh Bắc Kạn: Sử dụng tài liệu làm căn cứ khoa học để xây dựng phương án quản lý bảo vệ rừng bền vững, quy hoạch bảo tồn nguồn gen loài cây bản địa quý hiếm và xây dựng các biện pháp kỹ thuật phục hồi rừng thứ sinh.
• Các nội dung đáng tham khảo nhất trong văn bản gồm: Hệ thống mô tả chi tiết đặc điểm hình thái thân, lá, hoa, quả của loài Xoan đào; tiêu chí đánh giá độ nhiều thảm tươi theo Drude; bảng phân chia 8 cấp chiều cao điều tra tái sinh tự nhiên và dẫn liệu thực địa về phân bố của loài theo lập địa đất đai, độ cao tại xã Quang Phong.

Câu hỏi thường gặp

1. Cây Xoan đào được nghiên cứu có tên khoa học, họ thực vật và tên gọi bản địa là gì? Cây Xoan đào có tên khoa học là Pygeum arboreum Endl (tên đồng nghĩa: Prunus arborea), thuộc họ Hoa hồng (Rosaceae). Tại địa phương, đồng bào dân tộc Tày gọi loài cây này là Mạy thoong; ngoài ra trong khu vực Lào và Thái Lan cây còn được gọi là May Mactec.

2. Loài Xoan đào tại xã Quang Phong ra hoa và quả chín vào thời gian nào trong năm? Theo kết quả điều tra thực tế tại hiện trường xã Quang Phong, cây Xoan đào ra hoa vào tháng 3 - 4 và quả chín vào tháng 8 - 9. Quả thuộc loại quả hạch hình thận, đường kính khoảng 2cm, khi chín chuyển từ màu xanh sang màu nâu nhạt và chứa 5 hạt.

3. Khóa luận sử dụng dung lượng mẫu và phương pháp điều tra tầng cây cao và tầng cây tái sinh như thế nào? Tác giả đã lập 9 ô tiêu chuẩn tạm thời diện tích $1.000\text{ m}^2$ ($S = 0,1\text{ ha}$) để điều tra toàn bộ cây gỗ có $D_{1.3} \ge 6\text{ cm}$. Trong mỗi ô tiêu chuẩn, tác giả bố trí 5 ô dạng bản diện tích $25\text{ m}^2$ ($5 \times 5\text{ m}$) tại 4 góc và 1 tâm (tổng cộng 45 ô dạng bản trên toàn khu vực) để đo đếm, phân tích loài, chiều cao, nguồn gốc và chất lượng tầng cây tái sinh.

4. Vị trí địa hình và độ cao phân bố chủ yếu của Xoan đào tại khu vực nghiên cứu là gì? Tại xã Quang Phong, cây Xoan đào có biên độ sinh thái hẹp, phân bố tự nhiên chủ yếu ở độ cao tuyệt đối từ 500 - 600m trở xuống. Cây thường mọc ở ven khe suối, chân núi hoặc sườn núi dốc, thuộc trạng thái rừng thứ sinh phục hồi IIA trên đất Feralit đỏ vàng.

5. Gỗ và hạt cây Xoan đào có đặc tính kỹ thuật và giá trị sử dụng như thế nào theo tài liệu tổng quan? Gỗ Xoan đào được xếp vào nhóm VI, có tỷ trọng 0,518, lực kéo ngang thớ $26\text{ kg/cm}^2$, lực nén dọc thớ $368\text{ kg/cm}^2$, lực uốn oằn $0,865\text{ kg/cm}^2$; bề mặt gỗ có màu đỏ nhạt, thớ mịn, dùng trong xây dựng và đóng đồ gia dụng. Hạt Xoan đào chứa tỷ lệ dầu 40 - 45%, hạt giã nhỏ sao với rượu có thể dùng đắp ngoài để hỗ trợ điều trị gãy xương.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Duy Thức đã phản ánh chân thực đặc điểm hình thái học, vật hậu học, phân bố lập địa và cấu trúc tái sinh của cây Xoan đào (Pygeum arboreum Endl) trong trạng thái rừng thứ sinh phục hồi IIA tại xã Quang Phong, huyện Na Rì, tỉnh Bắc Kạn. Nghiên cứu xác định Xoan đào là loài cây bản địa gỗ lớn có biên độ sinh thái hẹp, phân bố chủ yếu dưới độ cao 600m tại ven suối và sườn dốc, ra hoa vào tháng 3 - 4 và quả chín vào tháng 8 - 9. Trên cơ sở số liệu điều tra 9 ô tiêu chuẩn và 45 ô dạng bản thực địa, tác giả đã đề xuất các giải pháp kỹ thuật lâm sinh thiết thực như xúc tiến tái sinh tự nhiên, kiểm soát chăn thả rông và khoanh vùng bảo vệ nguồn gen cây mẹ. Đây là tài liệu điều tra thực địa có giá trị khoa học và thực tiễn, đóng góp cơ sở dữ liệu quan trọng cho công tác bảo tồn và phát triển loài Xoan đào tại các tỉnh miền núi phía Bắc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Rừng là tài nguyên quý giá, là một bộ phận quan trọng của môi trường sống, luôn gắn liền với đời sống của đồng bào các dân tộc miền núi. Rừng không chỉ có giá trị về kinh tế mà còn có ý nghĩa rất lớn trong nghiên cứu khoa học, bảo tồn nguồn gen, bảo tồn đa dạng sinh học, điều hoà khí hậu, phòng hộ đầu nguồn, hạn chế thiên tai, ngăn chặn sự hoang mạc hoá, chống sói mòn, sạt lở đất, ngăn ngừa lũ lụt, đảm bảo an ninh quốc phòng, đồng thời rừng cũng tạo cảnh quan phục vụ cho du lịch sinh thái, du lịch cộng. Khoa học ngày nay đã chứng tỏ các biện pháp bảo vệ, sử dụng và tái tạo lại rừng chỉ có thể được giải quyết thỏa đáng khi có một sự hiểu biết đầy đủ về bản chất các qui luật sống của rừng trước hết là các quá trình tái sinh, sự hình thành và động thái biến đổi của rừng tương ứng với những điều kiện tự nhiên môi trường khác nhau. Tái sinh rừng là một quá trình sinh học mang tính đặc thù của hệ sinh thái.

Nó bảo đảm cho nguồn tài nguyên rừng có khả năng tái sản xuất mở rộng, nếu chúng ta nắm được qui luật tái sinh, chúng sẽ điều khiển qui luật đó phục vụ cho các mục tiêu kinh doanh. Vì vậy, tái sinh rừng trở thành vấn đề then chốt trong việc xác định các phương thức kinh doanh rừng. Hiện nay trong nhiều vùng rừng tự nhiên của nước ta đã mất rừng do sử dụng phương thức khai thác - tái sinh không đáp ứng được những lợi ích lâu dài của nền kinh tế và bảo vệ môi trường. Các phương thức khai thác - tái sinh không hợp lý đã và đang làm cho rừng tự nhiên suy giảm cả về số lượng và chất lượng.

Ở Việt Nam, năm 1943 diện tích rừng còn khoảng 14,3 triệu ha, tỷ lệ che phủ khoảng 43%. Đến năm 1999, theo số liệu thống kê chỉ còn 2 10,9 triệu ha rừng, trong đó 9,4 triệu ha rừng tự nhiên và 1,5 triệu ha rừng trồng với độ che phủ tương ứng là 33,2%. Do vậy, việc tái sinh tự nhiên là một trong những biện pháp và nhiệm vụ quan trọng. Cây Xoan Đào (Pygeum arboreum Endl), mới được nghiên cứu ở nước ta vào những năm 1965 với công trình nghiên cứu của Lê Viết Lộc về “Bước đầu điều tra thảm thực vật rừng Cúc Phương” Công trình đã tiến hành điều tra 47 ô tiêu chuẩn có diện tích 1000 m2 và 2000 m2 và đã xây dựng được bản đồ phân bố của 11 loại hình ưu thế trong vùng nghiên cứu cho thấy ở Cúc phương Xoan đào là cây ưu thế lập quần trong loại hình ưu thế: Sâng – Sấu – Xoan đào - Đinh hương (Lê Viết Lộc, 1964).

- Xoan đào mang nhiều đặc điểm quan trọng cho khoa học và là loài cây tiềm năng có thể ứng dụng trong lâm nghiệp đô thị, trồng rừng hay có thể phát triển nghiên cứu, nhưng sự phân bố của loài này tại khu còn ít được biết đến. Từ thực tiễn nêu trên, tôi chọn đề tài: “NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM LÂM HỌC VÀ PHÂN BỐ TỰ NHIÊN CÂY XOAN ĐÀO (Pygeum arboreum Endl) TẠI XÃ QUANG PHONG - HUYỆN NA RÌ - TỈNH BẮC KẠN”. Nhằm góp phần nâng cao hiểu biết, đề xuất những hướng giải pháp và phát triển loài cây có triển vọng và hiếm này tại xã Quang Phong. Mục tiêu nghiên cứu 1.

Mục tiêu chung Xác định được phân bố tự nhiên và đặc điểm sinh học, sinh thái của loài xoan đào tại xã Quang Phong, huyện Na Rì, tỉnh Bắc Kạn. Mục tiêu cụ thể - Xác định được phân bố, đặc điểm lâm học, đặc điểm sinh thái cây Xoan đào (Pygeum arboreum Endl) tại khu vực nghiên cứu phục vụ công tác bảo toàn loài. - Xác định được những đặc điểm hình thái và vật hậu của loài Xoan Đào. 3 - Dựa trên kết quả nghiên cứu, đề xuất các biện pháp bảo tồn và phát triển.

Ý nghĩa của đề tài - Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học Thực hiện đề tài củng cố phương pháp nghiên cứu khoa học cho sinh viên và giúp cho sinh viên có cơ hội thực hành bài học ngoài thực địa, củng cố các kiến thức đã học, vận dụng các lí thuyết vào thực tế, nâng cao khả năng thu thập, tích lũy, phân tích, xử lí thông tin hiệu quả, đồng thời củng cố kĩ năng giao tiếp, tiếp cận và làm việc với cộng đồng, người dân. - Ý nghĩa trong thực tiễn Nghiên cứu loài Xoan Đào (Pygeum arboreum Endl ), làm cơ sở đề xuất hướng bảo tồn và phát triển loài tại xã Quang Phong, huyện Na Rì, tỉnh Bắc Kạn. 4 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Trên Thế giới 2.

Nghiên cứu về cấu trúc rừng Cấu trúc rừng là sự sắp xếp tổ chức nội bộ của các thành phần sinh vật trong hệ sinh thái rừng mà qua đó các loài có đặc điểm sinh thái khác nhau có thể cùng sinh sống hoà thuận trong một khoảng không gian nhất định trong một giai đoạn phát triển của rừng. Cấu trúc rừng vừa là kết quả vừa là sự thể hiện các mối quan hệ đấu tranh sinh tồn và thích ứng lẫn nhau giữa các thành phần trong hệ sinh thái với nhau và với môi trường sinh thái. Cấu trúc rừng bao gồm cấu trúc sinh thái, cấu trúc hình thái và cấu trúc tuổi. Các nghiên cứu về cấu trúc sinh thái của rừng mưa nhiệt đới đã được Richards, P.

Những nghiên cứu này đã nêu lên quan điểm, các khái niệm và mô tả định tính về tổ thành, dạng sống và tầng phiến của rừng. (1964) [29] đã nghiên cứu các vấn đề về cơ sở sinh thái nói chung và về cơ sở sinh thái học trong kinh doanh rừng nói riêng, trong đó đi sâu nghiên cứu cấu trúc rừng, các kiểu sử lý về mặt lâm sinh áp dụng cho rừng mưa tự nhiên. Từ đó tác giả đưa ra các nguyên lý tác động sử lý lâm sinh cải thiện rừng. Khái niệm sinh thái được làm sáng tỏ là cơ sở để nghiên cứu các nhân tố cấu trúc trên quan điểm sinh thái học.

Công trình nghiên cứu của tác giả Catinot,R. (1987) [27] đã biểu diễn cấu trúc hình thái rừng bằng các phẫu đồ rừng, nghiên cứu các cấu trúc sinh thái thông qua việc mô tả phân loại theo các khái niệm dạng sống, tầng phiến. (1959, 1968, 1970) [28] đã phân biệt tổ thành rừng mưa nhiệt đới làm hai loại là rừng mưa hỗn hợp và rừng mưa đơn ưu có tổ thành loài cây đơn giản. Cũng theo tác giả thì rừng mưa thường có nhiều tầng (thường có 3 tầng, trừ tầng cây bụi và tầng cây cỏ).

Trong rừng mưa nhiệt đới, ngoài cây gỗ lớn, cây bụi và các loài thân thảo còn có nhiều loại dây leo cùng nhiều loài thực vật phụ sinh trên thân hoặc cành cây. (1960) [34] đã sử dụng hàm Weibull để mô hình hoá cấu trúc đường kính loài. Bên cạnh đó các hàm Meyer, Hyperbol, hàm mũ, Peason, Poisson.cũng đã được nhiều tác giả sử dụng để mô hình hoá cấu trúc rừng. Một vấn đề nữa có liên quan đến cấu trúc rừng đó là việc phân loại rừng theo cấu trúc và ngoại mạo hay ngoại mạo sinh thái.

Cơ sở phân loại theo xu hướng này là đặc điểm phân bố, dạng sống ưu thế, cấu trúc tầng thứ và một số đặc điểm hình thái khác của quần xã thực vật rừng. Đại diện cho hướng phân loại này có Humbold (1809), Schimper (1903), Aubreville (1949). Trong nhiều hệ thống phân loại rừng theo xu hướng này khi nghiên cứu ngoại mạo của quần xã thực vật đã không tách rời khỏi hoàn cảnh của nó và do vậy hình thành một hướng theo ngoại mạo sinh thái. Khác với xu hướng phân loại rừng theo cấu trúc và ngoại mạo chủ yếu mô tả rừng ở trạng thái tĩnh.

Trên cơ sở nghiên cứu rừng ở trạng thái động, Melekhov đã nhấn mạnh sự biến đổi của rừng theo thời gian, đặc biệt là sự biến đổi của tổ thành loài cây trong lâm phần qua các giai đoạn khác nhau trong quá trình phát sinh phát triển của rừng. Việc định lượng các đặc điểm cấu trúc rừng đã được tác giả trên thế giới sử dụng trong quá trình nghiên cứu các hệ sinh thái rừng tự nhiên, kể cả các hệ sinh thái rừng tự nhiên vùng nhiệt đới (Weidelt 1968, Brun 1969, Lamprecht H. 6 Phương pháp phân tích lâm sinh đã được Lamprecht, H. (1969) [31] mô tả chi tiết.

Các tác giả nghiên cứu rừng tự nhiên vùng nhiệt đới sau đó đã vận dụng phương pháp này và mở rộng thêm những chỉ tiêu định lượng mới cho phân tích cấu trúc rừng tự nhiên như Kammesheidt (1994) [30]. Tóm lại, trên thế giới các công trình nghiên cứu về đặc điểm cấu trúc rừng nói chung và rừng nhiệt đới nói riêng rất phong phú đa dạng, có nhiều công trình nghiên cứu công phu đã đem lại hiệu quả cao trong kinh doanh rừng. Nghiên cứu về tái sinh rừng Như chúng ta đã biết tái sinh rừng là một quá trình sinh học mang tính đặc thù của hệ sinh thái rừng, biểu hiện của nó là sự xuất hiện của một thế hệ cây con của những loài cây gỗ ở những nơi còn hoàn cảnh rừng như: Dưới tán rừng, lỗ trống trong rừng, đất rừng sau khai thác, đất rừng sau nương rẫy. Vai trò lịch sử của lớp cây tái sinh là thay thế thế hệ cây già cỗi.

Vì vậy, tái sinh rừng được hiểu theo nghĩa hẹp là quá trình phục hồi thành phần cơ bản của rừng chủ yếu là tầng cây gỗ. Theo quan điểm của các nhà nghiên cứu thì hiệu quả tái sinh rừng được xác định bởi mật độ, tổ thành loài cây, cấu trúc tuổi, chất lượng cây con, đặc điểm phân bố. Sự tương đồng hay khác biệt giữa tổ thành lớp cây con và tầng cây gỗ đã được nhiều nhà khoa học quan tâm (Mibbre-ad, 1930; Richards, 1952; Baur G. Do tính phức tạp về tổ thành loài cây, trong đó chỉ có một số loài cây có giá trị nên trong thực tiễn người ta chỉ khảo sát những loài cây có ý nghĩa nhất định.

Quá trình tái sinh tự nhiên ở rừng tự nhiên vô cùng phức tạp và còn ít được quan tâm nghiên cứu. Phần lớn tài liệu nghiên cứu về tái sinh tự nhiên của rừng mưa chỉ tập trung vào một số loài cây có giá trị kinh tế dưới điều kiện rừng ít nhiều đã bị biến đổi Van Steenis, J. (1956) [35] đã nghiên cứu hai 7 đặc điểm tái sinh phổ biến của rừng mưa nhiệt đới là tái sinh phân tán liên tục của các loài cây chịu bóng và tái sinh vệt của các loài cây ưu sáng.