Nghiên cứu một số đặc điểm hình thái và khả năng nhân giống của một số mẫu giống xạ xan blamcada chinensis l dc

Tài liệu nghiên cứu Nghiên cứu một số đặc điểm hình thái và khả năng nhân giống của một số mẫu giống xạ xan blamcada, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên

• Tác giả: Nguyễn Thị Quỳnh Như
• Người hướng dẫn: PGS. Ninh Thị Phíp
• Trường học: Học viện Nông nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Cây công nghiệp và cây thuốc
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Hình Thái và Khả Năng Nhân Giống Của Xạ Can Tại Hà Nội
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỤC LỤC
• 2. DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• 3. DANH MỤC BẢNG
• 4. DANH MỤC HÌNH
• 5. TÓM TẮT KHÓA LUẬN
• 6. MỤC ĐÍCH VÀ YÊU CẦU
• 6.1. Mục đích nghiên cứu
• 6.2. Yêu cầu nghiên cứu
• 7. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 7.1. Đặc điểm hình thái thực vật học chi Belamcanda
• 7.2. Vị trí phân loại của Xạ Can
• 7.3. Đặc điểm thực vật
• 7.4. Tác dụng y học của cây Xạ Can
• 7.4.1. Tác dụng chống viêm
• 7.4.2. Tác dụng chống ung thư
• 7.4.3. Tác dụng kháng khuẩn, kháng nấm
• 7.4.4. Tác dụng bảo vệ gan và chống oxy hoá
• 7.4.5. Tác dụng trên bệnh tiểu đường
• 7.5. Cơ sở khoa học của phương pháp giâm cành
• 7.6. Một số kết quả nghiên cứu về biện pháp kỹ thuật nhân giống cây dược liệu
• 7.7. Những vấn đề rút ra từ tổng quan tài liệu
• 8. PHẦN III: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 8.1. Đối tượng, vật liệu, địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 8.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 8.1.2. Vật liệu nghiên cứu
• 8.1.3. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 8.2. Nội dung nghiên cứu
• 8.3. Phương pháp nghiên cứu
• 8.3.1. Bố trí và thiết kế thí nghiệm
• 8.3.2. Chỉ tiêu theo dõi
• 8.3.3. Thí nghiệm trong vườn ươm
• 8.3.4. Thí nghiệm ngoài vườn ươm
• 8.3.5. Kỹ thuật trồng và chăm sóc
• 8.3.6. Phương pháp xử lý số liệu
• 9. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 9.1. Đặc điểm hình thái của các mẫu giống xạ can nghiên cứu
• 9.2. Nghiên cứu ảnh hưởng của thời vụ trồng đến khả năng nhân giống vô tính cây xạ can
• 9.3. Nghiên cứu ảnh hưởng của chiều dài cành giâm đến khả năng nhân giống của cây xạ can
• 9.4. Ảnh hưởng của chiều dài cành giâm đến sinh trưởng, phát triển của cây giống khi xuất vườn
• 9.5. Ảnh hưởng của chiều dài cành giâm đến sinh trưởng, phát triển của xạ can ngoài đồng ruộng
• 9.6. Ảnh hưởng của chiều dài cành giâm đến sinh trưởng, phát triển bộ rễ xạ can ngoài đồng ruộng
• 9.7. Nghiên cứu ảnh hưởng của vị trí hom giâm đến khả năng nhân giống của cây xạ can
• 9.7.1. Ảnh hưởng của vị trí hom giâm đến thời gian, tỷ lệ nảy mầm, tỷ lệ ra rễ và tỷ lệ cây xuất vườn của các mẫu giống xạ can tại Gia Lâm – Hà Nội
• 9.7.2. Ảnh hưởng của vị trí hom giâm đến sinh trưởng, phát triển của các mẫu giống xạ can thời điểm cây xuất vườn tại Gia Lâm – Hà Nội
• 9.7.3. Ảnh hưởng của vị trí hom giâm đến sinh trưởng, phát triển của các mẫu giống xạ can ngoài đồng ruộng tại Gia Lâm – Hà Nội
• 9.7.4. Ảnh hưởng của vị trí hom giâm đến sinh trưởng, phát triển của bộ rễ các mẫu giống xạ can ngoài đồng ruộng tại Gia Lâm – Hà Nội
• 10. PHẦN V: KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Đặc Điểm Xạ Can Tại Hà Nội Hiện Nay

Bài viết này tập trung vào nghiên cứu Xạ Can (Belamcanda chinensis) tại Hà Nội, một loại dược liệu quý có nhiều ứng dụng trong y học cổ truyền. Xạ Can được biết đến với các tên gọi khác như rẻ quạt, lưỡi đồng và đã được sử dụng rộng rãi trong các bài thuốc dân gian. Nghiên cứu này đánh giá đặc điểm hình thái Xạ Can và khả năng nhân giống Xạ Can, từ đó góp phần vào việc bảo tồn và phát triển nguồn dược liệu này. Bài viết sẽ đi sâu vào các khía cạnh như đặc điểm sinh học, kỹ thuật nhân giống, và các yếu tố ảnh hưởng đến sự sinh trưởng và phát triển của cây Xạ Can Hà Nội. Việc tìm hiểu sâu về các đặc tính này sẽ giúp tối ưu hóa quy trình trồng trọt và nhân giống, đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của thị trường dược liệu. Nghiên cứu này dựa trên các tài liệu khoa học, kinh nghiệm thực tiễn và các kết quả thí nghiệm cụ thể, nhằm mang đến cái nhìn toàn diện và chính xác về cây Xạ Can tại Hà Nội.

1.1. Giá Trị Dược Liệu và Công Dụng Của Xạ Can

Xạ Can từ lâu đã được sử dụng trong y học cổ truyền để điều trị nhiều bệnh. Theo kinh nghiệm dân gian, Xạ Can có tác dụng kháng khuẩn, tiêu viêm, tiêu đờm, chữa ho, viêm họng và khản tiếng. Đỗ Tất Lợi (2004) đã ghi nhận công dụng Xạ Can trong việc chữa ho gà, viêm amidan, sốt, thống kinh và các bệnh khác. Nghiên cứu hiện đại cũng chỉ ra rằng Xạ Can có tác dụng chống viêm, kháng khuẩn, bảo vệ gan và chống oxy hóa. Các thành phần hóa học như tectorigenin và tectoridin có tiềm năng lớn trong việc điều trị các bệnh viêm mũi xoang, viêm tai giữa và viêm họng mạn tính. Nhu cầu sử dụng dược liệu Xạ Can ngày càng tăng, đòi hỏi các nghiên cứu chuyên sâu để đảm bảo nguồn cung ổn định.

1.2. Vấn Đề Nghiên Cứu và Mục Tiêu Của Đề Tài

Mặc dù có nhiều công dụng, kỹ thuật trồng và nhân giống Xạ Can ở Việt Nam còn chưa được quan tâm đúng mức. Sản xuất đại trà thường gặp các vấn đề như thời vụ giâm chưa phù hợp, chiều dài cành giâm không tối ưu và vị trí hom giâm không đúng cách, dẫn đến hệ số nhân giống thấp và cây sinh trưởng không đồng đều. Đề tài "Nghiên cứu một số đặc điểm hình thái và khả năng nhân giống" nhằm giải quyết các vấn đề này, cung cấp cơ sở khoa học cho việc nhân giống Xạ Can hiệu quả hơn. Mục tiêu chính của nghiên cứu là đánh giá đặc điểm hình thái của các mẫu giống Xạ Can, ảnh hưởng của thời vụ giâm, vị trí giâm và chiều dài đoạn giâm đến khả năng sinh trưởng và phát triển của cây, từ đó hoàn thiện quy trình kỹ thuật nhân giống và tuyển chọn giống phù hợp.

II. Cách Nghiên Cứu Đặc Điểm Hình Thái Xạ Can Chi Tiết Nhất

Nghiên cứu tập trung vào việc mô tả chi tiết đặc điểm hình thái Xạ Can, bao gồm các đặc điểm về thân, lá, rễ và hoa. Các mẫu giống Xạ Can được thu thập từ nhiều địa phương khác nhau để so sánh và đánh giá sự khác biệt về hình thái. Nghiên cứu cũng sử dụng các phương pháp phân tích thống kê để xác định các yếu tố hình thái có ảnh hưởng lớn đến năng suất và chất lượng của dược liệu Xạ Can. Việc nắm vững các đặc điểm hình thái là cơ sở quan trọng để nhận diện, phân loại và lựa chọn giống Xạ Can phù hợp với điều kiện sinh thái của từng vùng.

2.1. Phương Pháp Thu Thập và Phân Tích Mẫu Xạ Can

Nghiên cứu tiến hành thu thập mẫu Xạ Can từ các vùng trồng khác nhau như Hà Nội, Thanh Hóa và Ninh Bình. Các mẫu được thu thập ở các giai đoạn sinh trưởng khác nhau để quan sát và ghi nhận sự thay đổi về hình thái. Các chỉ tiêu được theo dõi bao gồm chiều cao cây, số lá, kích thước lá, màu sắc lá, đặc điểm thân rễ và hoa. Các số liệu được xử lý bằng phần mềm thống kê để phân tích sự khác biệt giữa các mẫu giống. Phương pháp này giúp xác định các đặc điểm hình thái đặc trưng của từng giống, từ đó phục vụ công tác chọn tạo giống.

2.2. Các Chỉ Tiêu Đánh Giá Đặc Điểm Hình Thái Xạ Can

Các chỉ tiêu đánh giá đặc điểm hình thái Xạ Can bao gồm chiều cao cây, số lượng lá trên cây, kích thước lá (chiều dài và chiều rộng), màu sắc lá ở các giai đoạn sinh trưởng khác nhau, đặc điểm của thân rễ (màu sắc, hình dạng, kích thước) và đặc điểm của hoa (màu sắc, số lượng cánh hoa, kích thước hoa). Ngoài ra, còn đánh giá các đặc điểm về quả và hạt (hình dạng, kích thước, màu sắc). Các chỉ tiêu này được đo đạc và ghi nhận một cách cẩn thận để đảm bảo tính chính xác và khách quan của kết quả nghiên cứu.

III. Hướng Dẫn Nhân Giống Xạ Can Tại Hà Nội Hiệu Quả Nhất

Nghiên cứu tập trung vào việc tìm ra các phương pháp nhân giống Xạ Can hiệu quả nhất tại Hà Nội, bao gồm cả phương pháp hữu tính (nhân giống bằng hạt) và phương pháp vô tính (nhân giống bằng cành, hom). Các yếu tố ảnh hưởng đến khả năng nhân giống Xạ Can như thời vụ, chiều dài cành giâm, vị trí hom giâm và điều kiện môi trường được kiểm soát chặt chẽ để tối ưu hóa tỷ lệ nảy mầm, ra rễ và sinh trưởng của cây con. Kỹ thuật nhân giống Xạ Can phù hợp sẽ giúp tăng hệ số nhân giống, giảm chi phí sản xuất và đảm bảo nguồn cung cây giống chất lượng cho người trồng.

3.1. Ảnh Hưởng Của Thời Vụ Đến Khả Năng Nhân Giống

Thời vụ giâm hom có ảnh hưởng lớn đến tỷ lệ nảy mầm, ra rễ và sinh trưởng của cây con. Nghiên cứu cho thấy thời vụ giâm hom thích hợp nhất cho Xạ Can tại Hà Nội là vào khoảng giữa tháng 2 hàng năm. Vào thời điểm này, nhiệt độ và độ ẩm phù hợp giúp cành giâm nhanh chóng ra rễ và phát triển. Ngược lại, giâm hom vào mùa hè hoặc mùa đông có thể gặp khó khăn do nhiệt độ quá cao hoặc quá thấp, ảnh hưởng đến quá trình sinh trưởng của cây. Nghiên cứu Xạ Can cũng cho thấy thời gian bật mầm có xu hướng tăng trong khi tỉ lệ bật mầm, tỉ lệ ra rễ và tỉ lệ xuất vườn có xu hướng giảm dần qua các công thức thời vụ trồng từ TV1 đến TV5.

3.2. Tối Ưu Chiều Dài Cành Giâm và Vị Trí Hom Giâm

Chiều dài cành giâm và vị trí hom giâm cũng là những yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến khả năng nhân giống. Nghiên cứu chỉ ra rằng cành giâm có chiều dài từ 7cm trở lên cho tỷ lệ ra rễ và sinh trưởng tốt hơn so với cành giâm ngắn hơn. Vị trí hom giâm từ đoạn thân có củ dưới mặt đất cũng cho kết quả tốt hơn so với hom giâm từ đoạn thân trên mặt đất. Điều này có thể là do đoạn thân có củ chứa nhiều chất dinh dưỡng hơn, giúp cây con phát triển nhanh chóng. Việc lựa chọn chiều dài cành giâm và vị trí hom giâm phù hợp sẽ giúp tăng hệ số nhân giống và giảm tỷ lệ hao hụt.

IV. Ứng Dụng Nghiên Cứu Xạ Can Kết Quả Thực Tiễn Tại Hà Nội

Kết quả nghiên cứu về đặc điểm hình thái và khả năng nhân giống của Xạ Can đã được ứng dụng vào thực tiễn sản xuất tại Hà Nội. Các mô hình trồng Xạ Can thử nghiệm đã cho thấy hiệu quả kinh tế cao, giúp người dân tăng thu nhập và cải thiện đời sống. Nghiên cứu cũng cung cấp các khuyến cáo về kỹ thuật trồng trọt và chăm sóc Xạ Can, giúp người trồng đạt được năng suất và chất lượng tốt nhất. Việc ứng dụng kết quả nghiên cứu Xạ Can vào thực tế sản xuất là một bước quan trọng để phát triển bền vững ngành dược liệu Việt Nam.

4.1. Mô Hình Trồng Xạ Can Thử Nghiệm và Hiệu Quả Kinh Tế

Các mô hình trồng Xạ Can thử nghiệm được triển khai tại một số địa phương ở Hà Nội đã cho thấy hiệu quả kinh tế khả quan. Năng suất Xạ Can đạt từ 1-1.5 tấn/ha, với giá bán ổn định trên thị trường, mang lại lợi nhuận đáng kể cho người trồng. Ngoài ra, việc trồng Xạ Can còn góp phần bảo vệ môi trường, cải tạo đất và tạo cảnh quan xanh cho khu vực. Mô hình này có thể được nhân rộng ra các vùng khác để phát triển trồng Xạ Can tại Hà Nội thành một ngành kinh tế mũi nhọn.

4.2. Khuyến Cáo Kỹ Thuật Trồng và Chăm Sóc Xạ Can

Dựa trên kết quả nghiên cứu, các chuyên gia đưa ra khuyến cáo về kỹ thuật trồng và chăm sóc Xạ Can. Đất trồng cần được chuẩn bị kỹ lưỡng, tơi xốp và giàu dinh dưỡng. Thời vụ trồng thích hợp nhất là vào khoảng giữa tháng 2. Cây cần được tưới nước đầy đủ, bón phân định kỳ và phòng trừ sâu bệnh kịp thời. Ngoài ra, cần chú ý đến việc tỉa cành, tạo tán để cây phát triển khỏe mạnh và cho năng suất cao. Tuân thủ các khuyến cáo này sẽ giúp người trồng đạt được thành công trong việc trồng Xạ Can.

V. Thách Thức và Hướng Nghiên Cứu Tương Lai Về Xạ Can

Mặc dù đã đạt được những kết quả quan trọng, nghiên cứu về Xạ Can vẫn còn nhiều thách thức. Cần tiếp tục nghiên cứu về đặc tính sinh học Xạ Can, di truyền và chọn tạo giống để tạo ra các giống Xạ Can có năng suất cao, chất lượng tốt và khả năng kháng bệnh tốt. Ngoài ra, cần đẩy mạnh công tác chế biến và tiêu thụ dược liệu Xạ Can để tăng giá trị gia tăng và đảm bảo đầu ra ổn định cho người trồng. Nghiên cứu khoa học Xạ Can cần được đầu tư mạnh mẽ để khai thác tối đa tiềm năng của loại dược liệu quý này.

5.1. Nghiên Cứu Về Gen và Chọn Tạo Giống Xạ Can

Nghiên cứu về gen và chọn tạo giống Xạ Can là một hướng đi quan trọng để cải thiện năng suất và chất lượng của cây. Các nhà khoa học có thể sử dụng các phương pháp di truyền học để xác định các gen quy định các đặc tính quan trọng như năng suất, chất lượng và khả năng kháng bệnh. Từ đó, có thể chọn tạo ra các giống Xạ Can ưu việt, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của thị trường. Việc này đòi hỏi sự đầu tư lớn về thời gian, công sức và nguồn lực, nhưng sẽ mang lại hiệu quả kinh tế và xã hội to lớn.

5.2. Phát Triển Chế Biến và Tiêu Thụ Dược Liệu Xạ Can

Phát triển chế biến và tiêu thụ dược liệu Xạ Can là một yếu tố quan trọng để đảm bảo đầu ra ổn định cho người trồng. Cần xây dựng các nhà máy chế biến Xạ Can hiện đại, áp dụng các công nghệ tiên tiến để sản xuất ra các sản phẩm chất lượng cao, đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế. Đồng thời, cần đẩy mạnh công tác quảng bá, giới thiệu sản phẩm đến người tiêu dùng trong và ngoài nước. Việc này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các nhà khoa học, doanh nghiệp và cơ quan quản lý nhà nước.

VI. Kết Luận Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Và Phát Triển Xạ Can

Nghiên cứu về đặc điểm hình thái và khả năng nhân giống của Xạ Can có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn và phát triển nguồn dược liệu quý này. Các kết quả nghiên cứu đã cung cấp cơ sở khoa học cho việc nhân giống, trồng trọt và chế biến Xạ Can hiệu quả hơn. Việc ứng dụng Xạ Can trong y học cổ truyền và hiện đại ngày càng được khẳng định, mở ra nhiều cơ hội cho ngành dược liệu Việt Nam. Cần tiếp tục đầu tư và phát triển Xạ Can để khai thác tối đa tiềm năng kinh tế và xã hội của loại cây này.

6.1. Đánh Giá Các Kết Quả Nghiên Cứu và Ứng Dụng Thực Tiễn

Các kết quả nghiên cứu Xạ Can đã được đánh giá cao về tính khoa học và thực tiễn. Việc xác định được các yếu tố ảnh hưởng đến khả năng nhân giống và sinh trưởng Xạ Can đã giúp tối ưu hóa quy trình sản xuất. Ứng dụng các kết quả này vào thực tế sản xuất đã mang lại hiệu quả kinh tế và xã hội rõ rệt, góp phần vào sự phát triển bền vững của ngành dược liệu.

6.2. Định Hướng Phát Triển Xạ Can Trong Tương Lai

Trong tương lai, Xạ Can sẽ tiếp tục là một trong những cây dược liệu quan trọng của Việt Nam. Cần đẩy mạnh công tác nghiên cứu, chọn tạo giống, phát triển kỹ thuật trồng trọt và chế biến để nâng cao năng suất, chất lượng và giá trị gia tăng của sản phẩm. Đồng thời, cần xây dựng các chính sách hỗ trợ, khuyến khích người dân tham gia vào chuỗi giá trị Xạ Can, từ sản xuất đến tiêu thụ, để đảm bảo sự phát triển bền vững của ngành.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Xạ Can còn được gọi là rẻ quạt, có tên khoa học là Belamcanda chinensis (L.) DC thuộc họ Lay ơn (Iridaceae). Cây dạng thân cỏ, sống dai, mọc hoang khắp Việt Nam, được trồng làm thuốc và cảnh. Theo kinh nghiệm dân gian, Xạ Can thường được dùng làm thuốc kháng khuẩn, tiêu viêm, tiêu đờm, chữa ho, ho gà, viêm họng, khản tiếng, viêm amidan, chữa sốt, thống kinh, bí đại tiểu tiện, sưng vú, tắc tia sữa, đau nhức tai, rắn cắn (Đỗ Tất Lợi, 2004; Hoàng Lê Tuấn Anh & cs. Ngoài ra, Xạ Can còn được sử dụng trong y học cổ truyền ở một số quốc gia để chữa sốt, đại tiểu tiện không thông, thông vú tắc tia sữa, bong gân, làm thuốc lọc máu, đau lưng.

(Đỗ Huy Bích & cs. Thân rễ Xạ Can trong y học cổ truyền được dùng làm thuốc thanh nhiệt giải độc, tán kết tiêu viêm, chỉ khái hoá đàm. Trong dân gian, xạ can là cây thuốc quý trị các bệnh như viêm amidan có mủ, ho nhiều đờm, khàn tiếng và còn được trị các bệnh như đại tiểu tiện không thông, tắc tia sữa, đau bụng kinh. Xạ can được dùng trị vết thương như trẹo chân, răn cắn, đắp vết thương và trị đau răng (Đỗ Huy Bích & cs.

Ngoài ra, hai hợp chất tectorigenin và tectoridin, thành phần chính trong thân rễ là đối tượng phù hợp để điều trị các bệnh viêm mũi xoang, viêm tai giữa, viêm họng mạn tính (Thelen & cs. Đánh giá hoạt tính sinh học cho thấy, cặn nước của thân rễ Xạ Can có hoạt tính kháng viêm theo đường uống với mức độ ức chế khối viêm 52,12 - 70%. Tất cả các cặn chiết thân rễ Xạ Can không thể hiện hoạt tính khi thử nghiệm theo đường bôi. Tectorigenin tách chiết từ thân rễ Xạ Can có tác dụng giảm đau rõ rệt nhất ở liều 100 mg/kg cân nặng chuột nhắt.

Với liều 60 mg/kg cân nặng chuột cống, tectorigenin có tác dụng chống viêm cấp và mãn. Độc tính cấp tính của tectorigenin được xác định với giá trị LD50 là 1,78±0,13 g/kg cân nặng. Độc tính bán trường diễn: tectorigenin với các liều thử 100 mg/kg cân nặng và 300 mg/kg cân nặng, cho chuột uống thuốc liên tục 28 ngày 1 không làm ảnh hưởng đến cân nặng, không làm thay đổi chức phận tạo máu và chức năng gan, thận so với lô chứng (Đỗ Thị Thanh Huyền, 2016). Có thể thấy, tác dụng dược tính của cây Xạ Can đã được chứng minh, nên nhu cầu sử dụng cây Xạ Can làm thuốc ngày càng tăng.

Vì vậy, để chủ động trong sản xuất Xạ Can, cung cấp nguồn cây giống chất lượng cho người dân thì cần có những nghiên cứu về biện pháp kỹ thuật nhân giống thích hợp. Thực tế cho thấy, khi sản xuất đại trà quy mô lớn, nhân giống và trồng trọt cây trồng sẽ gặp một số vấn đề như: thời vụ giâm chưa phù hợp, chiều dài cành giâm quá dài hoặc quá ngắn, vị trí hom giâm non dẫn đến hệ số nhân giống thấp; cây sinh trưởng không đồng đều; tỷ lệ cây xuất vườn thấp… Hiện nay, kỹ thuật trồng, nhân giống cây Xạ Can chưa được quan tâm tại Việt Nam. Do đó “Nghiên cứu một số đặc điểm hình thái và khả năng nhân giống của một số mẫu giống Xạ Can (Belamcanda chinensis (L). DC) tại Hà Nội” góp phần bổ sung cơ sở khoa học cho nhân giống Xạ Can tại Việt Nam, qua đó giúp phát triển các vùng chuyên canh loài cây này.

Mục đích và yêu cầu 1. Mục đích nghiên cứu Đánh giá đặc điểm hình thái, thời vụ giâm, vị trí giâm, chiều dài đoạn giâm đến khả năng sinh trưởng phát triển của Xạ Can để góp phần hoàn thiện quy trình kỹ thuật nhân giống, tuyển chọn giống phù hợp. Yêu cầu nghiên cứu - Đánh giá đặc điểm hình thái của 3 mẫu giống: Hà Nội, Thanh Hoá, Ninh Bình - Đánh giá ảnh hưởng của thời vụ giâm đến khả năng nhân giống trong vườn ươm và sinh trưởng phát triển của cây giống khi xuất vườn. - Đánh giá ảnh hưởng của vị trí hom giâm đến khả năng nhân giống trong vườn ươm và sinh trưởng phát triển của cây giống khi xuất vườn.

- Đánh giá ảnh hưởng của chiều dài đoạn giâm đến khả năng nhân giống trong vườn ươm và sinh trưởng phát triển của cây giống khi xuất vườn. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Đặc điểm hình thái thực vật học chi Belamcanda 2. Vị trí phân loại của Xạ Can Tên khác: Rẻ quạt, Lưỡi dòng.

Tên khoa học: Belamcanda chinensis (L. Tên đồng nghĩa gồm: Belamcanda punctata Moench. Tên nước ngoài: Dwarf tiger Lily, Leopard Lily, Blackberry Lily (Anh). Theo các khóa phân loại thực vật, Belamcanda chinensis (L.

có vị trí phân loại như sau: Ngành Ngọc lan (Magnoliophyta), lớp thực vật một lá mầm (Liliopsida hoặc Monocotyledons), phân lớp phụ Hành (Liliidae), bộ Hành (Liliales), họ Lay ơn (Iridaceae), chi Belamcanda Adans, loài Belamcanda chinensis (L. Đặc điểm thực vật Cây thảo, sống nhiều năm, cao 0,5 - 1 m. Thân rễ mọc bò, phân nhánh nhiều. Thân ngắn bao bọc bởi những bẹ lá.

Lá hình dải, dài 30 cm, rộng 2 cm, gồ cốp lên nhau, đầu nhọn, gân song song, hai mặt nhẵn, gần như cùng màu; toàn bộ các lá xếp thành một mặt phẳng và xoè ra như cái quạt. Cụm hoa phân nhánh, dài 30 - 40 cm; lá bắc dạng vảy; hoa có cuống dài, xếp trên nhánh như những tán đơn, màu vàng cam điểm những đốm tía; đài có răng nhỏ hình mũi mác; tràng có cánh rộng và dài hơn lá đài; nhị 3, đính ở gốc cánh hoa; bầu 3 ô. Quả nang hình trứng, có 3 van, dài 23 - 25 mm. Hạt xanh đen, hình cầu bóng, đường kính 5 mm.

Mùa hoa quả: tháng 7 - 10 (Viện Dược liệu, 2006). Phân bố Belamcanda là chi đơn loài với 1 loài duy nhất là Belamcanda chinensis (L. Cây được trồng ở nhiều nước như Việt Nam, Ấn Độ, Triều Tiên, phía Nam Nhật Bản, Hàn Quốc, Đông Nam Trung Quốc, Indonesia, Philippin, Thái Lan, Campuchia, Lào. Cây đã được trồng lâu đời ở Ấn Độ và Trung Quốc (Lê Đình Bích & Trần Văn Ơn, 2007).

Đến thế kỷ 17, Xạ can được du nhập sang châu Âu và đến thế kỷ 18 tiếp tục được du nhập vào Bắc Mỹ để trồng làm cảnh (Viện Dược Liệu, 2006). Ở Việt Nam, Xạ Can cũng được trồng để làm cây cảnh và làm thuốc. Ngoài ra cây cũng thường mọc ở các bãi hoang quanh làng hoặc dưới chân núi đá vôi ở các tỉnh Ninh Bình, Thanh Hóa, Lạng Sơn, Quảng Ninh…. Ngoài ra, cây còn được trồng chủ yếu trong các vườn cây thuốc gia đình, các cơ sở y tế hoặc trồng trong các vườn cây cảnh.

Từ năm 1981 - 1986, Xạ can được trồng nhiều ở nông trường dược liệu Đắc Trung (Đắc Lắc), Đồng Nai, Bình Dương…để lấy dược liệu xuất khẩu (Viện Dược liệu, 2006; Võ Văn Chi, 1997). Một số hình ảnh về cây Xạ Can (Belamcanda chinensis) Nguồn: Viện Dược liệu, 2015 4 Hình 2. Một số hình ảnh về cây Xạ Can Thanh Hóa (Belamcanda chinensis) a: Cây Xạ Can giống Thanh Hóa; b: trục hoa; c, e: hoa và cánh hoa; d: thân,lá; f: quả Nguồn: Tác giả, 2022 2. Tác dụng y học của cây Xạ Can 2.

Tác dụng chống viêm Theo Xin & cs. (2015), dịch chiết ethanol Xạ can với liều 8-22g/kg chuột có tác dụng kìm hãm sự tác dụng của viêm lên cả hai giai đoạn sớm và muộn. Ở mức liều 0,32; 0,64 và 1,28g/ kg có tác dụng ức chế sự phù bàn chân ở chuột. Làm giảm đáng kể mức độ phù và giãn mạch ở chuột thực nghiệm với mức liều dùng là 0,46; 0,92 và 1,84g/kg.

Tectorigenin và tectoridin có tác 5 dụng ức chế viêm thông qua ức chế enzym hyaluronidase ở chuột thí nghiệm (Xin & cs. Tác dụng chống ung thư Tectoringenin với IC₅₀ lần lượt là 22,3; 28; 84 và 62,7 µM có tác dụng ức chế sự phát triển của các dòng tế bào HL-60, U-937, HepG2 và SNUC-5. Tectorigenin làm tế bào HL-60 biệt hoá thành bạch cầu hạt và đại thực bào đơn nhân, đồng thời gây ra apoptosis thông qua thay đổi AND tế bào và làm giảm biểu hiện của protein Bcl-2 (protein này gây ức chế quá quá trình apoptosis (quá trình tế bào ung thư tự chết). Tectorigenin cũng ức chế quá trình tự phosphoryl hoá thụ thể của yếu tố tăng trưởng biểu bì (EGF) bởi EGF ở tế bào A431 (Lee  cs.

Một số hợp chất khác từ Xạ can như tectoridin, iridin, iristectorigenin, apocynin và tectorusid cũng được chứng minh là có tác dụng điều trị ung thư tiền liệt tuyến (Stettner & cs. Tác dụng kháng khuẩn, kháng nấm Dịch chiết nước của thân rễ Xạ Can có tác dụng ức chế chủng vi khuẩn Pseudomonas aeuginosa với MIC = 31,25 ̰ 3,9 h/l; MIC = 7.81 g/l và MIC 90 = 15,62 g/l (Lee  cs. Irisolidon, tectorigenin và genistein từ Xạ Can có tác dụng ức chế sự phát triển của vi khuẩn Helicobacter pylori. Trong đó, irisolidon thể hiện hoạt tính mạnh nhất với MIC = 12,5 – 25 µg/ml (Bae  Han, 2011).

Tectorigenin có hoạt tính kháng khuẩn chống lại Staphylococcus aureus kháng methicillin với MIC = 125 µg/ml (Joung & cs. Ngoài ra hợp chất này còn có tác dụng ức chế sự phát triển của các loài nấm thuộc các chi Trychophyton (MIC = 3,12 - 6,25 µg/ml), Saccharomyces và Candida (MIC = 25 - 50 µg/ml) và có tác dụng ức chế yếu đối với các chủng vi khuẩn Pseudomonas aeuginosa, Proteus vulgaris, Micrococus luteus và Staphylococus aureus (MIC = 50 - 100 µg/ml) (Oh & cs. Mangiferin có tác dụng ức chế 6 các chủng vi khuẩn: Staphylococcus aureus, S. citreus, Escherichia coli, Salmonella agona, Klepsiella pneumoniae và các chủng nấm: Saccharomyces cerevisiae, Thermoascus aurantiacus, Trichoderma reesei, Aspergillus flavus và Aspergillus fumigatus (Stoilova & cs.

Tác dụng bảo vệ gan và chống oxy hoá Dịch chiết methanol của thân rễ Xạ Can có khả năng dọn gốc tự do DPPH với EC₅₀ = 63,4 µg/ml và làm giảm quá trình oxy hoá ion kim loại. Ở nồng độ cao (50-500µg/ml) tác dụng dọn gốc tự do của dịch chiết này xuất hiện sớm sau 5 giây ủ thuốc và phụ thuộc vào nồng độ. Dịch chiết thể hiện tác dụng ở 5µg/ml, tăng mạnh từ nồng độ trên 12µg/ml và đạt mức cao nhất ở nồng độ 500µg/ml ở 40⁰C và 250µg/ml ở 90⁰C. Dịch chiết này còn có tác dụng ức chế quá trình peroxy hoá acid linoleic bởi gốc OH⁻.

Ở nồng độ 500µg/ml, tỉ lệ ức chế trung bình là 77,9%, IC₅₀ = 49 µg/ml. Ngoài ra, dịch chiết methanol Xạ can còn ức chế quá trình đột biến do các tác nhân trực tiếp và gián tiếp ở 2 dòng Salmonella typhimurium TA100 và TA98. Đối với dòng TA98, tỉ lệ ức chế lần lượt là 62,8% và 94,4% tương ứng với tác nhân trực tiếp và gián tiếp. Các giá trị này đối với dòng TA100 là 82,7% và 73,5% (Wozniak  cs.