Luận văn nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ bệnh sán lá dạ cỏ paramphistomosis ở trâu bò nuôi tại huyện đồng hỷ tỉnh thái nguyên và biện pháp phòng trị

Nghiên cứu đặc điểm dịch tễ bệnh sán lá dạ cỏ paramphistomosis ở trâu bò tại huyện Đồng Hỷ, Thái Nguyên và biện pháp phòng trị hiệu quả.

• Tác giả: Hoàng Công Hà
• Người hướng dẫn: TS. Lê Minh
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Thú y
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Dịch Tễ Bệnh Sán Lá Dạ Cỏ Ở Trâu, Bò Tại Huyện Đồng Hỷ
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI NÓI ĐẦU
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2. Mục đích của đề tài
• 1.3. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn đề tài
• 1.3.1. Ý nghĩa khoa học
• 1.3.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Cơ sở khoa học
• 2.2. Đặc điểm sinh học của sán lá dạ cỏ Paramphistomum
• 2.3. Vị trí của sán lá dạ cỏ trong hệ thống phân loại động vật học
• 2.4. Thành phần loài sán lá dạ cỏ ở gia súc nhai lại
• 2.5. Đặc điểm hình thái của sán lá Paramphistomum
• 3. PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, VẬT LIỆU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng, địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 3.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.1.2. Địa điểm nghiên cứu
• 3.1.3. Thời gian nghiên cứu
• 3.2. Vật liệu nghiên cứu
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.3.1. Xác định loài sán lá dạ cỏ ký sinh ở trâu bò của huyện Đồng Hỷ
• 3.3.2. Nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ bệnh sán lá dạ cỏ ở trâu bò
• 3.3.3. Nghiên cứu đặc điểm bệnh lý, lâm sàng bệnh sán lá dạ cỏ ở trâu bò
• 3.3.4. Nghiên cứu biện pháp phòng trị bệnh sán lá dạ cỏ cho trâu bò
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4.1. Phương pháp định loài sán lá dạ cỏ ở trâu bò
• 3.4.2. Phương pháp nghiên cứu đặc điểm dịch tễ bệnh sán lá dạ cỏ ở trâu bò tại huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên
• 3.4.3. Quy định những yếu tố cần xác định liên quan đến tình hình nhiễm sán lá dạ cỏ ở trâu, bò
• 3.4.4. Phương pháp xác định tỷ lệ và cường độ nhiễm sán lá dạ cỏ trâu, bò
• 3.4.5. Phương pháp nghiên cứu triệu chứng, lâm sàng của bệnh sán lá dạ cỏ ở trâu bò
• 3.4.6. Phương pháp xác định triệu chứng lâm sàng chủ yếu của trâu bò bị bệnh sán lá dạ cỏ
• 3.4.7. Phương pháp xác định bệnh tích bệnh sán lá dạ cỏ ở trâu bò
• 3.4.8. Phương pháp nghiên cứu biện pháp phòng trị bệnh sán lá dạ cỏ cho trâu bò
• 3.4.9. Phương pháp xác định công thức ủ phân nhiệt sinh học có khả năng sinh nhiệt tốt để diệt trứng sán lá dạ cỏ
• 3.4.10. Lựa chọn thuốc điều trị bệnh sán lá dạ cỏ cho trâu bò
• 3.4.11. Đánh giá hiệu lực và độ an toàn của các thuốc được lựa chọn để tẩy sán lá dạ cỏ cho trâu bò
• 3.4.12. Đề xuất quy trình phòng trị bệnh sán lá dạ cỏ
• 3.5. Phương pháp xử lý số liệu
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Xác định thành phần loài sán lá dạ cỏ ký sinh ở trâu, bò nuôi tại huyện Đồng Hỷ của tỉnh Thái Nguyên
• 4.2. Nghiên cứu đặc điểm dịch tễ bệnh sán lá dạ cỏ ở trâu, bò tại huyện Đồng Hỷ của tỉnh Thái Nguyên
• 4.3. Tỷ lệ và cường độ nhiễm sán lá dạ cỏ ở trâu, bò tại huyện Đồng Hỷ của tỉnh Thái Nguyên
• 4.3.1. Tỷ lệ và cường độ nhiễm sán lá dạ cỏ ở trâu tại huyện Đồng Hỷ - tỉnh Thái Nguyên
• 4.3.2. Tỷ lệ và cường độ nhiễm sán lá dạ cỏ ở bò tại huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên
• 4.3.3. Tỷ lệ và cường độ nhiễm sán lá dạ cỏ theo lứa tuổi trâu, bò tại huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên
• 4.3.3.1. Tỷ lệ và cường độ nhiễm sán lá dạ cỏ theo lứa tuổi trâu tại huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên
• 4.3.3.2. Tỷ lệ và cường độ nhiễm sán lá dạ cỏ theo lứa tuổi bò tại huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên
• 4.3.4. Tỷ lệ và cường độ nhiễm sán lá dạ cỏ theo mùa vụ của trâu, bò nuôi tại huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên
• 4.3.4.1. Tỷ lệ và cường độ nhiễm sán lá dạ cỏ theo mùa vụ của trâu tại huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên
• 4.3.4.2. Tỷ lệ và cường độ nhiễm sán lá dạ cỏ theo mùa vụ của bò tại huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên
• 4.4. Nghiên cứu triệu chứng lâm sàng bệnh sán lá dạ cỏ ở trâu, bò
• 4.5. Nghiên cứu bệnh tích đại thể bệnh sán lá dạ cỏ ở trâu bò
• 4.6. Nghiên cứu biện pháp phòng trị bệnh sán lá dạ cỏ cho trâu bò
• 4.7. Nghiên cứu công thức ủ phân để tăng khả năng sinh nhiệt
• 4.8. Nghiên cứu lựa chọn thuốc điều trị bệnh sán lá dạ cỏ cho trâu, bò
• 4.9. Độ an toàn của thuốc điều trị bệnh sán lá dạ cỏ cho trâu bò
• 4.10. Đánh giá hiệu lực thuốc được lựa chọn để điều trị bệnh sán lá dạ cỏ cho trâu bò
• 4.11. Đề xuất quy trình phòng chống tổng hợp bệnh sán lá dạ cỏ cho trâu bò
• 4.11.1. Đối với vật chủ
• 4.11.2. Đối với ngoại cảnh
• 5. PHẦN 5: KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Dịch Tễ Bệnh Sán Lá Dạ Cỏ Ở Trâu Bò

Trong những năm gần đây, ngành chăn nuôi trâu, bò đóng vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế - xã hội Việt Nam. Tuy nhiên, phương thức chăn nuôi truyền thống, quảng canh, chưa chú trọng đến phòng bệnh, dẫn đến dịch bệnh thường xuyên xảy ra. Bệnh ký sinh trùng, đặc biệt là bệnh sán lá dạ cỏ, là một trong những nguyên nhân làm giảm năng suất chăn nuôi. Việt Nam, với khí hậu nhiệt đới, là môi trường thuận lợi cho sán lá dạ cỏ và ký chủ trung gian phát triển. Việc chăn thả gia súc tự do và ý thức vệ sinh môi trường chưa cao làm tăng tỷ lệ nhiễm sán lá dạ cỏ ở trâu, bò. Thái Nguyên, đặc biệt là huyện Đồng Hỷ, là khu vực chăn nuôi trâu, bò phát triển, nhưng bệnh sán lá dạ cỏ gây ảnh hưởng không nhỏ đến hiệu quả chăn nuôi. Nghiên cứu về dịch tễ bệnh sán lá dạ cỏ tại khu vực này là cần thiết để đưa ra các biện pháp phòng trị hiệu quả.

1.1. Tầm Quan Trọng Của Chăn Nuôi Trâu Bò Tại Đồng Hỷ

Chăn nuôi trâu bò đóng vai trò quan trọng trong kinh tế - xã hội của huyện Đồng Hỷ, Thái Nguyên. Trâu bò không chỉ cung cấp sức kéo và phân bón mà còn là nguồn thu nhập quan trọng cho người dân. Tuy nhiên, tình hình chăn nuôi trâu bò ở Đồng Hỷ còn nhiều hạn chế, đặc biệt là vấn đề dịch bệnh. Việc cải thiện năng suất và hiệu quả chăn nuôi trâu bò tại Đồng Hỷ đòi hỏi sự quan tâm đến các biện pháp phòng bệnh, trong đó có phòng bệnh sán lá dạ cỏ.

1.2. Ảnh Hưởng Của Bệnh Sán Lá Dạ Cỏ Đến Năng Suất Chăn Nuôi

Tác hại của sán lá dạ cỏ đến năng suất chăn nuôi trâu bò là rất lớn. Sán lá dạ cỏ gây tổn thương đường tiêu hóa, làm giảm khả năng hấp thu dinh dưỡng, dẫn đến trâu bò chậm lớn, giảm sản lượng sữa và thịt. Nghiêm trọng hơn, bệnh có thể gây chết, đặc biệt ở giai đoạn sán non di hành. Theo Nguyễn Thị Kim Lan (2012), gia súc bị bệnh nặng có tỷ lệ chết lên đến 27,4%. Do đó, việc kiểm soát bệnh sán lá dạ cỏ là yếu tố then chốt để nâng cao năng suất và hiệu quả chăn nuôi.

II. Thách Thức Trong Kiểm Soát Dịch Tễ Sán Lá Dạ Cỏ Ở Đồng Hỷ

Việc kiểm soát dịch tễ bệnh sán lá dạ cỏ ở huyện Đồng Hỷ gặp nhiều thách thức. Thứ nhất, điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm tạo môi trường thuận lợi cho vòng đời sán lá dạ cỏ phát triển liên tục. Thứ hai, tập quán chăn thả tự do khiến trâu, bò dễ dàng tiếp xúc với mầm bệnh. Thứ ba, kiến thức và ý thức phòng bệnh của người chăn nuôi còn hạn chế. Thứ tư, tình trạng kháng thuốc sán lá dạ cỏ ngày càng gia tăng, làm giảm hiệu quả điều trị. Để giải quyết những thách thức này, cần có các giải pháp đồng bộ từ việc nâng cao nhận thức cộng đồng, cải thiện phương thức chăn nuôi đến việc nghiên cứu và ứng dụng các biện pháp phòng trị bệnh hiệu quả.

2.1. Yếu Tố Môi Trường Thuận Lợi Cho Sán Lá Dạ Cỏ Phát Triển

Khí hậu nhiệt đới ẩm của huyện Đồng Hỷ tạo điều kiện lý tưởng cho môi trường sống của sán lá dạ cỏ và các ốc trung gian truyền bệnh. Nhiệt độ và độ ẩm cao giúp trứng sán phát triển nhanh chóng và ấu trùng có thể tồn tại lâu hơn trong môi trường. Điều này làm tăng nguy cơ lây nhiễm bệnh cho trâu bò, đặc biệt trong mùa mưa. Cần có các biện pháp quản lý môi trường hiệu quả để giảm thiểu sự phát triển của sán lá dạ cỏ.

2.2. Tập Quán Chăn Thả Tự Do Và Nguy Cơ Lây Nhiễm

Tập quán chăn thả tự do là một trong những nguyên nhân chính làm tăng tỷ lệ nhiễm sán lá dạ cỏ ở trâu bò tại Đồng Hỷ. Khi chăn thả, trâu bò có thể ăn phải cỏ và nước bị nhiễm ấu trùng sán lá dạ cỏ. Việc không kiểm soát được khu vực chăn thả cũng làm tăng nguy cơ tiếp xúc với các ốc trung gian truyền bệnh. Cần khuyến khích người chăn nuôi chuyển sang hình thức chăn nuôi bán chăn thả hoặc nuôi nhốt để giảm thiểu nguy cơ lây nhiễm.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Dịch Tễ Bệnh Sán Lá Dạ Cỏ Tại Đồng Hỷ

Nghiên cứu về dịch tễ bệnh sán lá dạ cỏ tại huyện Đồng Hỷ cần áp dụng các phương pháp khoa học và phù hợp với điều kiện thực tế. Đầu tiên, cần xác định thành phần loài sán lá dạ cỏ ký sinh trên trâu, bò bằng phương pháp mổ khám và phân tích hình thái. Tiếp theo, cần điều tra tỷ lệ nhiễm sán lá dạ cỏ theo lứa tuổi, mùa vụ và địa điểm chăn nuôi. Các phương pháp xét nghiệm phân cũng được sử dụng để xác định cường độ nhiễm. Ngoài ra, cần thu thập thông tin về triệu chứng lâm sàng và bệnh tích đại thể của trâu, bò bị bệnh. Cuối cùng, cần đánh giá hiệu quả của các biện pháp phòng trị bệnh đang được áp dụng.

3.1. Xác Định Thành Phần Loài Sán Lá Dạ Cỏ Ký Sinh

Việc xác định thành phần loài sán lá dạ cỏ là bước quan trọng để hiểu rõ về dịch tễ học của bệnh. Phương pháp mổ khám trâu bò sau khi chết hoặc lấy mẫu phân để tìm trứng sán là những kỹ thuật thường được sử dụng. Sau khi thu thập, sán lá dạ cỏ được định loại dựa trên các đặc điểm hình thái. Kết quả này giúp xác định loài sán lá dạ cỏ phổ biến nhất tại Đồng Hỷ, từ đó có cơ sở để lựa chọn thuốc điều trị phù hợp.

3.2. Điều Tra Tỷ Lệ Nhiễm Sán Lá Dạ Cỏ Theo Yếu Tố Dịch Tễ

Điều tra tỷ lệ nhiễm sán lá dạ cỏ theo lứa tuổi, mùa vụ và địa điểm chăn nuôi giúp xác định các yếu tố nguy cơ nhiễm sán lá dạ cỏ. Việc này được thực hiện bằng cách lấy mẫu phân ngẫu nhiên từ trâu bò ở các độ tuổi khác nhau, trong các mùa khác nhau và ở các địa điểm chăn nuôi khác nhau. Sau đó, mẫu phân được xét nghiệm để xác định sự có mặt của trứng sán lá dạ cỏ. Kết quả điều tra giúp xác định nhóm trâu bò nào có nguy cơ nhiễm bệnh cao nhất và thời điểm nào trong năm có nguy cơ lây nhiễm cao nhất.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Dịch Tễ Bệnh Sán Lá Dạ Cỏ Ở Đồng Hỷ

Nghiên cứu về dịch tễ bệnh sán lá dạ cỏ ở huyện Đồng Hỷ đã thu được những kết quả quan trọng. Kết quả cho thấy tỷ lệ nhiễm sán lá dạ cỏ ở trâu, bò tại Đồng Hỷ là khá cao. Loài sán lá dạ cỏ phổ biến nhất là Paramphistomum cervi. Tỷ lệ nhiễm bệnh cao hơn ở trâu so với bò, và ở trâu, bò non so với trâu, bò trưởng thành. Mùa mưa là thời điểm có tỷ lệ nhiễm bệnh cao nhất. Các triệu chứng lâm sàng thường gặp là gầy yếu, tiêu chảy và thiếu máu. Bệnh tích đại thể thường thấy là viêm dạ cỏ và gan.

4.1. Tỷ Lệ Nhiễm Sán Lá Dạ Cỏ Ở Trâu Bò Theo Lứa Tuổi

Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ nhiễm sán lá dạ cỏ theo lứa tuổi có sự khác biệt rõ rệt. Trâu, bò non thường có tỷ lệ nhiễm bệnh cao hơn so với trâu, bò trưởng thành. Điều này có thể là do hệ miễn dịch của trâu, bò non chưa phát triển hoàn thiện, khiến chúng dễ bị nhiễm bệnh hơn. Ngoài ra, trâu, bò non thường có thói quen gặm cỏ non, nơi có nhiều ấu trùng sán lá dạ cỏ.

4.2. Tỷ Lệ Nhiễm Sán Lá Dạ Cỏ Theo Mùa Vụ Trong Năm

Tỷ lệ nhiễm sán lá dạ cỏ theo mùa vụ cũng có sự biến động đáng kể. Mùa mưa thường là thời điểm có tỷ lệ nhiễm bệnh cao nhất. Điều này là do mùa mưa tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của ốc trung gian truyền bệnh và sự lây lan của ấu trùng sán lá dạ cỏ. Cần tăng cường các biện pháp phòng bệnh trong mùa mưa để giảm thiểu nguy cơ lây nhiễm.

V. Biện Pháp Phòng Trị Bệnh Sán Lá Dạ Cỏ Hiệu Quả Cho Trâu Bò

Để phòng trị bệnh sán lá dạ cỏ hiệu quả cho trâu, bò, cần áp dụng các biện pháp tổng hợp. Thứ nhất, cần tẩy sán định kỳ cho trâu, bò bằng các loại thuốc điều trị sán lá dạ cỏ có hiệu quả. Thứ hai, cần cải thiện vệ sinh chuồng trại và môi trường chăn nuôi. Thứ ba, cần quản lý tốt nguồn nước và thức ăn để tránh lây nhiễm. Thứ tư, cần nâng cao nhận thức của người chăn nuôi về bệnh sán lá dạ cỏ và các biện pháp phòng trị. Cuối cùng, cần nghiên cứu và ứng dụng các biện pháp phòng trị bệnh mới, như sử dụng vaccine hoặc các sản phẩm sinh học.

5.1. Lựa Chọn Thuốc Điều Trị Sán Lá Dạ Cỏ Phù Hợp

Việc lựa chọn thuốc điều trị sán lá dạ cỏ phù hợp là rất quan trọng để đảm bảo hiệu quả điều trị. Cần lựa chọn các loại thuốc có hoạt chất đặc hiệu với sán lá dạ cỏ, có độ an toàn cao và ít gây tác dụng phụ. Ngoài ra, cần chú ý đến tình trạng kháng thuốc sán lá dạ cỏ để lựa chọn thuốc phù hợp. Nên tham khảo ý kiến của bác sĩ thú y để được tư vấn về loại thuốc và liều lượng sử dụng.

5.2. Vệ Sinh Chuồng Trại Và Quản Lý Môi Trường Chăn Nuôi

Vệ sinh chuồng trại và quản lý môi trường chăn nuôi đóng vai trò quan trọng trong việc phòng ngừa bệnh sán lá dạ cỏ. Cần thường xuyên dọn dẹp chuồng trại, loại bỏ phân và chất thải để giảm thiểu sự phát triển của ốc trung gian truyền bệnh. Ngoài ra, cần đảm bảo chuồng trại khô ráo, thoáng mát và có đủ ánh sáng. Quản lý tốt nguồn nước và thức ăn cũng giúp ngăn ngừa sự lây nhiễm.

VI. Đề Xuất Quy Trình Phòng Trị Tổng Hợp Bệnh Sán Lá Dạ Cỏ

Để kiểm soát hiệu quả bệnh sán lá dạ cỏ ở trâu bò tại huyện Đồng Hỷ, cần xây dựng và áp dụng một quy trình phòng trị tổng hợp. Quy trình này bao gồm các bước sau: (1) Điều tra dịch tễ bệnh sán lá dạ cỏ để xác định tình hình nhiễm bệnh. (2) Tuyên truyền, giáo dục nâng cao nhận thức cho người chăn nuôi. (3) Tẩy sán định kỳ cho trâu bò bằng thuốc phù hợp. (4) Cải thiện vệ sinh chuồng trại và quản lý môi trường. (5) Quản lý tốt nguồn nước và thức ăn. (6) Theo dõi và đánh giá hiệu quả của quy trình.

6.1. Tuyên Truyền Nâng Cao Nhận Thức Về Bệnh Sán Lá Dạ Cỏ

Tuyên truyền nâng cao nhận thức cho người chăn nuôi về bệnh sán lá dạ cỏ là yếu tố then chốt để phòng ngừa bệnh. Cần cung cấp cho người chăn nuôi thông tin về nguyên nhân gây bệnh, đường lây truyền, triệu chứng lâm sàng và các biện pháp phòng trị. Có thể sử dụng nhiều hình thức tuyên truyền khác nhau, như tổ chức hội thảo, phát tờ rơi, đăng tải thông tin trên các phương tiện truyền thông.

6.2. Theo Dõi Và Đánh Giá Hiệu Quả Của Quy Trình Phòng Trị

Việc theo dõi và đánh giá hiệu quả của quy trình phòng trị là rất quan trọng để đảm bảo quy trình hoạt động hiệu quả. Cần thường xuyên kiểm tra tỷ lệ nhiễm sán lá dạ cỏ ở trâu bò để đánh giá hiệu quả của các biện pháp phòng trị. Nếu tỷ lệ nhiễm bệnh không giảm, cần xem xét lại quy trình và điều chỉnh các biện pháp cho phù hợp.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Chăn nuôi trâu, bò tại Việt Nam đóng vai trò thiết thực trong cơ cấu sản xuất nông nghiệp và phát triển kinh tế nông thôn, giúp tận dụng nguồn phụ phẩm nông nghiệp, bãi chăn tự nhiên, cung cấp sức kéo, phân bón hữu cơ cùng nguồn thực phẩm thịt và sữa. Nhằm nâng cao năng suất và chất lượng đàn gia súc, nhiều giống trâu, bò cao sản đã được đưa vào chăn nuôi tại các địa phương. Tuy nhiên, tập quán chăn nuôi tại nhiều vùng nông thôn vẫn chủ yếu dựa trên phương thức quảng canh, thả rông tự do tại các bãi chăn ngập nước và chưa chú trọng đúng mức đến công tác vệ sinh thú y cũng như kiểm soát dịch bệnh. Điều kiện khí hậu nhiệt đới nóng ẩm là môi trường thuận lợi cho các loài ký sinh trùng đường tiêu hóa và ốc ký chủ trung gian phát triển quanh năm, trong đó bệnh sán lá dạ cỏ (Paramphistomosis) là một trong những bệnh ký sinh trùng gây thiệt hại kinh tế đáng kể.

Bệnh sán lá dạ cỏ do các loài sán lá thuộc họ Paramphistomatidae gây ra. Khi gia súc ăn phải nang ấu (Aldolescaria) bám trên cỏ hoặc trong nguồn nước, ấu trùng vào đường tiêu hóa, di hành qua niêm mạc tá tràng và ruột non trước khi định cư tại dạ cỏ. Trong giai đoạn di hành, sán non bám sâu vào vách ruột, làm tổn thương hoại tử niêm mạc, mở đường cho vi khuẩn xâm nhập gây viêm ruột xuất huyết, tiêu chảy dữ dội, sốt và mất nước nghiêm trọng; tỷ lệ tử vong ở giai đoạn sán non di hành có thể lên tới 27,4%. Khi sán phát triển thành dạng trưởng thành tại dạ cỏ, giác bám của sán gây viêm mạn tính và làm suy giảm chức năng tiêu hóa, hấp thu dinh dưỡng của dạ dày bốn túi, khiến gia súc gầy còm, thiếu máu, phù nề và giảm sút sức đề kháng.

Tại huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên, chăn nuôi trâu, bò tập trung với số lượng lớn nhưng tình hình nhiễm sán lá dạ cỏ diễn biến phức tạp do tập quán chăn thả và điều kiện tự nhiên đặc thù. Đề tài được thực hiện nhằm giải quyết các nhiệm vụ và mục tiêu nghiên cứu cụ thể sau:

1. Xác định thành phần loài sán lá dạ cỏ ký sinh ở trâu, bò nuôi tại huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên.
2. Nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ của bệnh sán lá dạ cỏ ở trâu, bò tại địa bàn nghiên cứu (tỷ lệ và cường độ nhiễm theo địa phương/địa hình, lứa tuổi, mùa vụ/tháng theo dõi, trạng thái phân).
3. Nghiên cứu triệu chứng lâm sàng, bệnh tích đại thể và khảo nghiệm các biện pháp phòng trị bệnh sán lá dạ cỏ đạt hiệu quả (thử nghiệm công thức ủ phân nhiệt sinh học diệt trứng sán, đánh giá hiệu lực và độ an toàn của thuốc tẩy sán, xây dựng quy trình phòng trị tổng hợp).

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Đàn trâu, bò ở các lứa tuổi nuôi tại các nông hộ và trang trại thuộc huyện Đồng Hỷ; sán lá dạ cỏ thu thập từ gia súc mổ khám; mẫu phân trâu, bò và trứng sán lá dạ cỏ.
• Phạm vi không gian: Nghiên cứu được triển khai tại 3 đơn vị hành chính đại diện cho các kiểu địa hình khác nhau của huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên, bao gồm: xã Hóa Trung (vùng trũng thấp), xã Hóa Thượng (vùng đồng bằng/bằng phẳng) và thị trấn Sông Cầu (vùng cao). Địa điểm định danh ký sinh trùng tại Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật; địa điểm xét nghiệm mẫu tại Phòng thí nghiệm Bộ môn Bệnh Động vật – Khoa Chăn nuôi Thú y, Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên.
• Phạm vi thời gian: Thực hiện từ tháng 6 năm 2013 đến tháng 10 năm 2013 (tương ứng với mùa hè và mùa thu).

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung phân loại học và chu trình sinh học

Theo hệ thống phân loại động vật học (Skrjabin và cs, 1977; Nguyễn Thị Lê và cs, 1996), sán lá dạ cỏ thuộc ngành sán dẹp Plathelminthes, lớp Trematoda, phân lớp Prosostomadidea, bộ Paramphistomatada, họ Paramphistomatidae Fischoeder, 1901 và họ Gastrodiscidae Stiles & Goldberger, 1910. Các giống sán lá dạ cỏ phổ biến ký sinh trên động vật nhai lại bao gồm Paramphistomum, Fischoederius, Carmyerius, Gastrothylax, Calicophoron, Ceylonocotyle, Gigantocotyle và Explanatum.

Chu kỳ phát triển sinh học của sán lá dạ cỏ là chu kỳ gián tiếp cần qua vật chủ trung gian là các loài ốc nước ngọt (Planorbis, Bulinus, Gyraulus, Bithynia...). Sán trưởng thành đẻ trứng trong dạ cỏ, trứng theo phân ra ngoài môi trường nước, nở thành ấu trùng lông (Miracidium). Miracidium xâm nhập vào ốc nước ngọt, lần lượt phát triển qua các giai đoạn bào nang (Sporocyst), ấu loa (Redia) và ấu trùng đuôi (Cercaria). Cercaria rời khỏi ốc, bơi trong nước và bám vào các loài thực vật thủy sinh để tạo thành nang ấu (Aldolescaria). Trâu, bò nhiễm bệnh do ăn phải cỏ, cây thủy sinh hoặc uống nước có chứa nang ấu.

Cơ chế bệnh sinh bao gồm tác động cơ học làm tổn thương niêm mạc ruột và vách dạ dày, tác động độc tố gây viêm hoại tử, biến đổi tổ chức tế bào, phù thũng, thiếu máu và tác động chiếm đoạt chất dinh dưỡng trong đường tiêu hóa.

Phương pháp nghiên cứu thực tế

1. Phương pháp định loại sán lá: Thu thập mẫu sán lá trưởng thành từ dạ cỏ trâu, bò tại các lò mổ; rửa sạch và làm dãn sán bằng nước nóng 70–80°C, sau đó bảo quản trong dung dịch cồn 70°. Tiến hành làm tiêu bản cố định trên phiến kính, nhuộm phẩm màu Carmine và định danh thành phần loài theo khóa định loại của Nguyễn Thị Lê (1996) dựa trên các đặc điểm vi hình thái: hình dạng cơ thể, cấu tạo giác miệng, giác bụng, hầu, thực quản, cấu trúc tinh hoàn, buồng trứng và tuyến noãn hoàng.
2. Phương pháp lấy mẫu và xét nghiệm phân: Thu thập mẫu phân tươi trực tiếp từ trực tràng trâu, bò tại các nông hộ. Sử dụng phương pháp lắng cặn sa lắng Benedek (1943) để phát hiện trứng sán lá dạ cỏ và xác định tỷ lệ nhiễm (%).
3. Phương pháp định lượng cường độ nhiễm: Sử dụng phương pháp đếm trứng McMaster (Hansen & Perry, 1994) để xác định số lượng trứng trên một gam phân (EPG). Phân loại cường độ nhiễm theo 3 mức độ:
   • Cường độ nhiễm nhẹ (+): $\le 100\text{ trứng/g phân}$.
   • Cường độ nhiễm trung bình (++): $100 - 150\text{ trứng/g phân}$.
   • Cường độ nhiễm nặng (+++): $> 150\text{ trứng/g phân}$.
4. Phương pháp nghiên cứu lâm sàng và bệnh tích: Theo dõi thân nhiệt (bằng nhiệt kế thú y 43°C), trạng thái niêm mạc, thể trạng lông da, màu sắc và độ đặc của phân, hoạt động tiêu hóa (nhai lại, ợ hơi). Mổ khám toàn diện cơ quan tiêu hóa theo phương pháp của Viện sĩ K. I. Skrjabin để xác định tổn thương đại thể ở dạ cỏ, dạ múi khế, tá tràng, gan, túi mật và xoang bụng.
5. Phương pháp thực nghiệm phòng trị:
   • Khảo nghiệm ủ phân nhiệt sinh học: Bố trí 3 công thức ủ phân chuồng kết hợp các tỷ lệ phụ gia khác nhau (lá xanh băm nhỏ, tro bếp, vôi bột); đặt các túi chứa trứng sán vào các vị trí trong khối ủ, theo dõi nhiệt độ phát sinh hàng ngày bằng nhiệt kế 100°C và xét nghiệm kính hiển vi để xác định tỷ lệ trứng sán bị tiêu diệt theo thời gian.
   • Thử nghiệm thuốc điều trị: Đánh giá hiệu lực sạch sán và độ an toàn của thuốc tẩy sán nhóm Benzimidazole (liều 10 mg/kg thể trọng) trên trâu, bò nhiễm bệnh tự nhiên thông qua xét nghiệm phân trước và sau điều trị 15 ngày, đồng thời kiểm tra các chỉ tiêu sinh lý (thân nhiệt, tần số hô hấp) sau khi dùng thuốc 1 giờ.
6. Phương pháp xử lý số liệu: Toàn bộ số liệu thu thập được xử lý bằng các thuật toán thống kê sinh học theo tài liệu của Nguyễn Văn Thiện (2008), sử dụng phần mềm Microsoft Excel 2003 và Minitab 14.

---

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Mở đầu

Tác giả trình bày tính cấp thiết của việc kiểm soát ký sinh trùng đường tiêu hóa trên đàn gia súc nhai lại tại huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên. Xác định rõ mục tiêu nghiên cứu, đối tượng, phạm vi không gian, thời gian và ý nghĩa khoa học cùng giá trị thực tiễn của đề tài trong việc nâng cao năng suất chăn nuôi trâu, bò tại địa phương.

Phần 2: Tổng quan tài liệu

Chương này tổng hợp các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về:

• Vị trí phân loại, đặc điểm hình thái và chu kỳ sinh học của sán lá dạ cỏ.
• Cơ chế tác động bệnh lý (cơ giới, độc tố, chiếm đoạt dinh dưỡng), biểu hiện triệu chứng lâm sàng ở thể cấp tính và thể mãn tính, các bệnh tích đại thể và vi thể trên cơ quan tiêu hóa.
• Các yếu tố dịch tễ học ảnh hưởng đến sự lưu hành của mầm bệnh (vùng sinh thái, địa hình, lứa tuổi gia súc, mùa vụ, tập quán chăn nuôi).
• Các phương pháp chẩn đoán phòng thí nghiệm (phương pháp lắng cặn Benedek, kỹ thuật đếm trứng McMaster) và các nhóm thuốc điều trị ký sinh trùng (Benzimidazole, Oxyclozanide, Niclosamide, Triclabendazole).
• Các biện pháp phòng chống dịch tổng hợp: tẩy giun sán định kỳ, xử lý phân bằng phương pháp ủ nhiệt sinh học, diệt ốc ký chủ trung gian và cải tạo bãi chăn.

Phần 3: Đối tượng, vật liệu, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Trình bày cụ thể địa bàn triển khai (xã Hóa Thượng, Hóa Trung, thị trấn Sông Cầu), các nhóm vật liệu thí nghiệm, thiết bị quang học, buồng đếm McMaster, hóa chất nhuộm Carmine và các loại thuốc thú y thử nghiệm. Mô tả chi tiết quy trình lấy mẫu phân ngẫu nhiên từ trực tràng, quy trình mổ khám đại thể theo Skrjabin, khóa định loại hình thái sán lá của Nguyễn Thị Lê (1996), quy trình bố trí 3 công thức ủ phân nhiệt sinh học và phương pháp đánh giá hiệu lực, độ an toàn của thuốc điều trị.

Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

1. Thành phần loài sán lá dạ cỏ ký sinh ở trâu, bò tại huyện Đồng Hỷ

Qua giám định hình thái trên 15 mẫu sán lá dạ cỏ thu thập tại địa phương, tác giả đã định danh được 7 loài sán lá dạ cỏ thuộc phân bộ Paramphistomatidae:

• Ở trâu (8 mẫu định danh): xác định được 3 loài gồm Paramphistomum ichikawai (4 mẫu, chiếm 50,0%), Fischoederius cobboldi (3 mẫu, chiếm 37,5%) và Carmyerius mancupatus (1 mẫu, chiếm 12,5%).
• Ở bò (7 mẫu định danh): xác định được 4 loài gồm Paramphistomum cervi (1 mẫu, chiếm 14,28%), Fischoederius japonicus (1 mẫu, chiếm 14,28%), Carmyerius synethes (2 mẫu, chiếm 28,57%) và Gastrothylax compressus (3 mẫu, chiếm 42,58%).

STT	Tên loài sán lá dạ cỏ	Vật chủ ghi nhận	Tỷ lệ trong số mẫu định danh (%)
1	Paramphistomum ichikawai	Trâu	50,00% (4/8 mẫu)
2	Fischoederius cobboldi	Trâu	37,50% (3/8 mẫu)
3	Carmyerius mancupatus	Trâu	12,50% (1/8 mẫu)
4	Paramphistomum cervi	Bò	14,28% (1/7 mẫu)
5	Fischoederius japonicus	Bò	14,28% (1/7 mẫu)
6	Carmyerius synethes	Bò	28,57% (2/7 mẫu)
7	Gastrothylax compressus	Bò	42,58% (3/7 mẫu)

2. Đặc điểm dịch tễ bệnh sán lá dạ cỏ ở trâu, bò tại huyện Đồng Hỷ

Kết quả xét nghiệm phân trên 326 trâu và 234 bò cho thấy:

• Tình hình nhiễm ở trâu: Tỷ lệ nhiễm chung là 62,57% (204/326 con). Tỷ lệ nhiễm có sự khác biệt rõ rệt theo địa hình: cao nhất tại xã Hóa Trung (vùng trũng thấp: 73,21%), kế tiếp là xã Hóa Thượng (vùng bằng phẳng: 67,47%) và thấp nhất tại thị trấn Sông Cầu (vùng cao: 54,42%). Về cường độ nhiễm ở trâu: nhiễm nhẹ chiếm 60,29% (123 con), nhiễm trung bình chiếm 31,86% (65 con) và nhiễm nặng chiếm 7,84% (16 con).

Địa phương khảo sát (xã/thị trấn)	Số trâu kiểm tra (con)	Số trâu nhiễm (con)	Tỷ lệ nhiễm (%)	Cường độ nhẹ (+)	Cường độ TB (++)	Cường độ nặng (+++)
TT. Sông Cầu (vùng cao)	147	80	54,42%	62,50% (50 con)	31,25% (25 con)	6,25% (5 con)
Xã Hóa Thượng (bằng phẳng)	123	83	67,47%	63,85% (53 con)	30,12% (25 con)	6,02% (5 con)
Xã Hóa Trung (trũng thấp)	56	41	73,21%	48,78% (20 con)	36,58% (15 con)	14,63% (6 con)
Tính chung	326	204	62,57%	60,29% (123 con)	31,86% (65 con)	7,84% (16 con)

• Tình hình nhiễm ở bò: Tỷ lệ nhiễm chung là 65,38% (153/234 con). Tỷ lệ nhiễm theo địa bàn tương tự ở trâu: xã Hóa Trung đạt 72,97%, xã Hóa Thượng đạt 68,29% và thị trấn Sông Cầu đạt 60,86%. Cường độ nhiễm ở bò: nhiễm nhẹ chiếm 67,32% (103 con), nhiễm trung bình chiếm 24,18% (37 con) và nhiễm nặng chiếm 8,50% (13 con).

Địa bàn khảo sát (xã/thị trấn)	Số bò kiểm tra (con)	Số bò nhiễm (con)	Tỷ lệ nhiễm (%)	Cường độ nhẹ (+)	Cường độ TB (++)	Cường độ nặng (+++)
TT. Sông Cầu (vùng cao)	115	70	60,86%	70,00% (49 con)	24,29% (17 con)	5,71% (4 con)
Xã Hóa Thượng (bằng phẳng)	82	56	68,29%	67,86% (38 con)	23,21% (13 con)	8,93% (5 con)
Xã Hóa Trung (trũng thấp)	37	27	72,97%	59,26% (16 con)	25,93% (7 con)	14,81% (4 con)
Tính chung	234	153	65,38%	67,32% (103 con)	24,18% (37 con)	8,50% (13 con)

• Quy luật phân bố dịch tễ: Tỷ lệ và cường độ nhiễm tăng dần theo độ tuổi của trâu, bò do thời gian tiếp xúc tích lũy với mầm bệnh kéo dài và cơ thể không hình thành miễn dịch tuyệt đối. Yếu tố mùa vụ và độ ẩm ảnh hưởng trực tiếp đến mật độ ốc ký chủ trung gian; các tháng mùa hè và đầu thu ấm ẩm có tỷ lệ cảm nhiễm cao hơn. Địa hình trũng thấp có mạng lưới ao hồ, mương rãnh dày đặc tạo điều kiện tối ưu cho ốc phát triển, dẫn đến tỷ lệ nhiễm cao hơn khu vực đồi cao.

3. Triệu chứng lâm sàng và bệnh tích đại thể

• Lâm sàng: Ở thể cấp tính (chủ yếu do ấu trùng sán non di hành), gia súc có biểu hiện ủ rũ, ăn kém, sốt nhẹ 40–40,5°C, ỉa chảy dữ dội, phân lỏng lẫn chất nhầy và máu, mùi thối khắm, vùng quanh hậu môn và đuôi dính bết phân; xuất hiện thủy thũng ở vùng hầu, gian hàm, yếm và ngực; niêm mạc nhợt nhạt, lông xù dễ rụng. Thể mãn tính (do sán trưởng thành ký sinh ở dạ cỏ) gây rối loạn tiêu hóa định kỳ, con vật gầy yếu, giảm sức kéo và sản lượng sữa.
• Bệnh tích đại thể: Niêm mạc dạ cỏ viêm đỏ, các gai thịt bị tổn thương, có nhiều sán bám chặt thành từng đám; niêm mạc tá tràng và dạ múi khế sưng phù, xuất huyết, chứa dịch nhầy lẫn sán non; xoang bụng chứa dịch thẩm xuất màu hồng sáng; gan sung huyết và hạch lympho màng treo ruột sưng to.

4. Khảo nghiệm biện pháp phòng trị

• Ủ phân nhiệt sinh học: Khảo nghiệm 3 công thức phối trộn phân chuồng với lá xanh, tro bếp và vôi bột. Công thức ủ phối hợp đầy đủ (phân chuồng + lá xanh + tro bếp + vôi bột) có khả năng sinh nhiệt nhanh và duy trì nhiệt độ cao từ 50–65°C trong khối ủ, tiêu diệt hoàn toàn trứng sán lá dạ cỏ trong vòng vài ngày mà vẫn đảm bảo chất lượng phân bón.
• Thử nghiệm thuốc tẩy sán: Sử dụng thuốc thuộc nhóm Benzimidazole với liều 10 mg/kg thể trọng đường uống. Kết quả đạt hiệu lực tẩy sạch sán cao (tỷ lệ sạch trứng trong phân sau 15 ngày đạt trên 90%), đồng thời an toàn cho gia súc thí nghiệm, không gây rối loạn thân nhiệt hay hô hấp sau khi sử dụng.
• Quy trình phòng chống tổng hợp: Đề xuất quy trình tác động đồng thời lên vật chủ (tẩy sán định kỳ bằng Benzimidazole 1–2 lần/năm vào các thời điểm thích hợp) và môi trường ngoại cảnh (xử lý phân chuồng bằng phương pháp ủ nhiệt sinh học, cải tạo đồng cỏ bãi chăn, san lấp vũng nước đọng để hạn chế ốc ký chủ trung gian).

Phần 5: Kết luận, tồn tại và đề nghị

Tổng hợp các kết luận khoa học rút ra từ đề tài; chỉ ra những điểm còn hạn chế do thời gian và điều kiện nghiên cứu; đưa ra các kiến nghị đối với cơ quan thú y địa phương và người chăn nuôi về việc áp dụng quy trình kiểm soát bệnh định kỳ.

---

Kết quả và đóng góp

Kết quả định lượng chính

1. Thành phần loài ký sinh: Xác định được 7 loài sán lá dạ cỏ thuộc họ Paramphistomatidae tại huyện Đồng Hỷ: Paramphistomum ichikawai, Fischoederius cobboldi, Carmyerius mancupatus (trên trâu) và Paramphistomum cervi, Fischoederius japonicus, Carmyerius synethes, Gastrothylax compressus (trên bò).
2. Mức độ nhiễm bệnh trong quần thể:
   • Tỷ lệ nhiễm sán lá dạ cỏ ở đàn trâu là 62,57% (204/326 con); trong đó nhiễm nhẹ chiếm 60,29%, nhiễm trung bình chiếm 31,86%, nhiễm nặng chiếm 7,84%.
   • Tỷ lệ nhiễm sán lá dạ cỏ ở đàn bò là 65,38% (153/234 con); trong đó nhiễm nhẹ chiếm 67,32%, nhiễm trung bình chiếm 24,18%, nhiễm nặng chiếm 8,50%.
   • Địa bàn có tỷ lệ nhiễm cao nhất là xã Hóa Trung (trâu: 73,21%, bò: 72,97%), tiếp theo là xã Hóa Thượng (trâu: 67,47%, bò: 68,29%) và thấp nhất là thị trấn Sông Cầu (trâu: 54,42%, bò: 60,86%).
3. Hiệu quả phòng trị thực nghiệm:
   • Xác định được công thức ủ phân nhiệt sinh học có bổ sung tro bếp và vôi bột giúp tạo nhiệt độ khối ủ đạt ngưỡng tiêu diệt triệt để trứng sán lá dạ cỏ.
   • Xác nhận thuốc nhóm Benzimidazole ở liều lượng 10 mg/kg thể trọng cho hiệu lực điều trị sạch trứng sán cao và đảm bảo an toàn sinh lý cho đàn gia súc.

Giải pháp và kiến nghị

• Áp dụng lịch tẩy sán lá dạ cỏ định kỳ cho đàn trâu, bò tại địa phương: đối với trâu bò sinh sản và bê nghé làm giống thực hiện tẩy 2 lần/năm (vào các tháng 4–5 và tháng 10–11); đối với trâu bò thịt tẩy 1 lần/năm (vào tháng 11–12). Trường hợp kiểm tra phát hiện cường độ trên 50 trứng/g phân cần tiến hành điều trị ngay.
• Thực hiện xử lý 100% phân chuồng trước khi bón cho cây trồng bằng phương pháp ủ nhiệt sinh học kín có trát bùn hoặc ủ trong hố/bao kín với tỷ lệ phối trộn lá xanh, tro bếp, vôi bột.
• Quản lý bãi chăn thả, luân phiên đồng cỏ, khơi thông mương rãnh, san lấp vũng nước tù đọng để hạn chế sự cư trú và sinh sản của ốc nước ngọt là ký chủ trung gian.

Đóng góp của đề tài

Đề tài cung cấp các dẫn liệu khoa học có hệ thống về thành phần loài sán lá dạ cỏ, đặc điểm dịch tễ phân bố theo địa hình và lứa tuổi tại huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên. Công trình cung cấp cơ sở thực nghiệm khẳng định hiệu lực của phương pháp ủ nhiệt sinh học và thuốc Benzimidazole, làm căn cứ cho việc xây dựng quy trình phòng trị bệnh ký sinh trùng đường tiêu hóa phù hợp với điều kiện chăn nuôi nông hộ tại vùng trung du miền núi phía Bắc.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế

• Thời gian nghiên cứu thực địa diễn ra trong khoảng thời gian 5 tháng (từ tháng 6 đến tháng 10 năm 2013), chủ yếu bao quát điều kiện thời tiết mùa hè và mùa thu, chưa phản ánh đầy đủ biến động dịch tễ qua chu kỳ mùa đông và mùa xuân của cả năm.
• Địa bàn khảo sát tập trung tại 3 xã, thị trấn thuộc huyện Đồng Hỷ; chưa mở rộng đánh giá so sánh trên toàn bộ các huyện khác thuộc tỉnh Thái Nguyên.
• Nghiên cứu chưa đi sâu khảo sát thành phần loài và mật độ biến động thực tế của các loài ốc ký chủ trung gian trên các thủy vực bãi chăn tại địa bàn nghiên cứu.

Hướng nghiên cứu tiếp

• Mở rộng theo dõi dịch tễ học bệnh sán lá dạ cỏ liên tục trong 12 tháng qua các năm để xây dựng bản đồ dịch tễ hoàn chỉnh theo mùa vụ.
• Tiến hành điều tra chi tiết thành phần loài và mùa vụ phát triển của các loài ốc nước ngọt tại các bãi chăn thả của tỉnh Thái Nguyên.
• Khảo nghiệm thêm các phác đồ kết hợp thuốc nhằm nâng cao hiệu quả phòng ngừa kháng thuốc trên đàn gia súc chăn nuôi tập trung.

---

Giá trị tham khảo

• Đối tượng tham khảo: Sinh viên, học viên chuyên ngành Thú y, Chăn nuôi Thú y, Ký sinh trùng học động vật; cán bộ kỹ thuật tại các Trạm Thú y, Trung tâm Dịch vụ Nông nghiệp huyện và người chăn nuôi gia súc nhai lại.
• Nội dung giá trị:
  • Cung cấp mô tả chi tiết và hình ảnh tiêu bản hình thái học của 7 loài sán lá dạ cỏ phổ biến ở trâu, bò để phục vụ công tác định danh ký sinh trùng.
  • Hướng dẫn cụ thể quy trình xét nghiệm phân bằng phương pháp lắng cặn Benedek và kỹ thuật định lượng trứng sán trên buồng đếm McMaster.
  • Quy trình kỹ thuật ủ phân nhiệt sinh học diệt mầm bệnh giun sán và phác đồ sử dụng thuốc Benzimidazole liều 10 mg/kg thể trọng trong điều trị thực tiễn.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Đề tài đã định danh được những loài sán lá dạ cỏ nào ký sinh trên trâu và bò tại huyện Đồng Hỷ?

Nghiên cứu đã định danh được 7 loài sán lá dạ cỏ thuộc phân bộ Paramphistomatidae, trong đó:

• Trên trâu ghi nhận 3 loài: Paramphistomum ichikawai (50,0%), Fischoederius cobboldi (37,5%) và Carmyerius mancupatus (12,5%).
• Trên bò ghi nhận 4 loài: Paramphistomum cervi (14,28%), Fischoederius japonicus (14,28%), Carmyerius synethes (28,57%) và Gastrothylax compressus (42,58%).

2. Tỷ lệ và cường độ nhiễm sán lá dạ cỏ ở đàn trâu và đàn bò tại địa bàn khảo sát có kết quả cụ thể ra sao?

• Đàn trâu: Tỷ lệ nhiễm chung là 62,57% (204/326 con kiểm tra); tỷ lệ nhiễm nhẹ là 60,29%, nhiễm trung bình là 31,86% và nhiễm nặng là 7,84%.
• Đàn bò: Tỷ lệ nhiễm chung là 65,38% (153/234 con kiểm tra); tỷ lệ nhiễm nhẹ là 67,32%, nhiễm trung bình là 24,18% và nhiễm nặng là 8,50%.

3. Kiểu địa hình ảnh hưởng như thế nào đến tỷ lệ nhiễm sán lá dạ cỏ ở trâu, bò tại huyện Đồng Hỷ?

Tỷ lệ nhiễm có xu hướng tăng cao ở các vùng trũng thấp và giảm dần ở các vùng đồi cao. Cụ thể, tỷ lệ nhiễm cao nhất tại xã Hóa Trung (vùng trũng thấp: trâu nhiễm 73,21%, bò nhiễm 72,97%), tiếp đến là xã Hóa Thượng (vùng bằng phẳng: trâu nhiễm 67,47%, bò nhiễm 68,29%) và thấp nhất tại thị trấn Sông Cầu (vùng cao: trâu nhiễm 54,42%, bò nhiễm 60,86%). Nguyên nhân do vùng trũng thấp có nhiều ao, hồ, mương rãnh, tạo điều kiện thuận lợi cho các loài ốc nước ngọt (ký chủ trung gian) sinh sống và phát tán nang ấu.

4. Triệu chứng lâm sàng ở thể cấp tính của bệnh sán lá dạ cỏ do giai đoạn nào gây ra và biểu hiện như thế nào?

Thể cấp tính chủ yếu do sán non trong quá trình di hành tại tá tràng và ruột non gây ra. Gia súc mắc bệnh biểu hiện ủ rũ, ăn kém, sốt nhẹ (40–40,5°C), ỉa chảy dữ dội với phân có lẫn chất nhầy và máu mùi thối khắm, vùng quanh hậu môn dính bết phân, niêm mạc mắt và miệng nhợt nhạt, thủy thũng ở vùng hầu, gian hàm, yếm và ngực; nếu nhiễm nặng gia súc non có thể chết sau 4–10 ngày với tỷ lệ chết ghi nhận trong tài liệu lên tới 27,4%.

5. Khóa luận đã lựa chọn và thử nghiệm giải pháp nào để tiêu diệt mầm bệnh trong phân và trên cơ thể gia súc?

• Về xử lý môi trường: Sử dụng phương pháp ủ phân nhiệt sinh học có phối trộn lá xanh, tro bếp và vôi bột để duy trì nhiệt độ khối ủ từ 50–65°C giúp tiêu diệt hoàn toàn trứng sán lá dạ cỏ trong phân.
• Về điều trị trên vật chủ: Lựa chọn thuốc nhóm Benzimidazole với liều lượng 10 mg/kg thể trọng cho uống, cho hiệu lực tẩy sạch trứng sán cao sau 15 ngày và an toàn đối với các chỉ tiêu sinh lý của trâu, bò.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của sinh viên Hoàng Công Hà đã hoàn thành đầy đủ các mục tiêu nghiên cứu về việc xác định 7 loài sán lá dạ cỏ ký sinh trên đàn trâu, bò tại huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên. Công trình đã làm rõ các đặc điểm dịch tễ học về tỷ lệ nhiễm (trâu: 62,57%, bò: 65,38%), cường độ nhiễm và sự phân bố mầm bệnh gắn liền với yếu tố địa hình trũng thấp và lứa tuổi gia súc. Trên cơ sở thực nghiệm, tác giả đã chứng minh hiệu quả diệt trứng sán của phương pháp ủ phân nhiệt sinh học và hiệu lực điều trị an toàn của thuốc Benzimidazole liều 10 mg/kg thể trọng. Kết quả nghiên cứu là tài liệu tham khảo có giá trị học thuật và thực tiễn cho công tác chẩn đoán, phòng trừ bệnh ký sinh trùng đường tiêu hóa trên gia súc nhai lại tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Trong những năm gần đây, ngành chăn nuôi đang có những bước phát triển mạnh mẽ, trong đó chăn nuôi trâu, bò đóng vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế - xã hội. Trâu, bò là loại vật nuôi phổ biến đem lại nhiều lợi ích cho con người, vì chúng giúp khai thác tối ưu các tiềm năng thiên nhiên (đồng cỏ, bãi chăn), tiềm năng con người (lao động phụ, dư thừa), các phế phụ phẩm của nông nghiệp và công nghiệp chế biến, đồng thời cung cấp một lượng lớn phân chuồng cho sản xuất cây trồng ở nước ta. Trên cơ sở xác định rõ vai trò quan trọng của chăn nuôi trâu, bò trong sự phát triển của nông nghiệp và nông thôn ở Việt Nam, Đảng và Nhà nước ta đã có chủ trương phát triển mạnh cả về số lượng lẫn chất lượng đàn trâu, bò. Nhiều giống mới có năng suất cao được nhập vào Việt Nam để nuôi thích nghi và cải tạo các giống trong nước có năng suất thấp, đặc biệt là các giống có năng suất sữa và thịt cao.

Tuy nhiên, ngành chăn nuôi trâu, bò hiện nay chủ yếu vẫn theo phương thức truyền thống, quảng canh, tận dụng nuôi trâu, bò để lấy sức kéo và phân bón, mà chưa chú ý đến việc chăm sóc nuôi dưỡng, phòng và trị bệnh. Vì vậy, vấn đề dịch bệnh vẫn thường xuyên xảy ra. Ngoài các bệnh truyền nhiễm thì bệnh ký sinh trùng cũng là một trong những nguyên nhân làm giảm năng suất chăn nuôi, trong đó phải kể đến bệnh sán lá dạ cỏ ở trâu, bò. Việt Nam là một nước nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới, là điều kiện thuận lợi cho sán lá dạ cỏ và ký chủ trung gian của chúng tồn tại và phát triển quanh năm.

Cùng đó, với vòng đời phức tạp, với sự chăn thả gia súc tự do và ý thức vệ sinh môi trường không tốt đã làm cho tỷ lệ nhiễm sán lá dạ cỏ ở trâu, bò thường cao và nhiễm với cường độ nặng. Thái Nguyên là một tỉnh có ngành chăn nuôi trâu, bò khá phát triển, trong đó tập trung nhiều ở huyện Đồng Hỷ. Trong những năm qua, bệnh sán lá dạ cỏ đã gây ảnh hưởng không nhỏ đến năng suất, hiệu quả chăn nuôi. Nhờ giác bám khoẻ ở mặt bụng, ấu trùng bám và thâm nhập sâu vào trong vách ruột.

Niêm mạc ruột bị giác bám gây tổn thương, hoại tử, bong ra, tạo cơ 2 hội tốt cho vi khuẩn xâm nhập gây viêm ruột và xuất huyết, từ đó làm cho trâu, bò sốt, bỏ ăn, ỉa chảy, mất nước nghiêm trọng và dễ dẫn đến chết. Độc tố do sán tiết ra gây sưng, loét, xuất huyết, thâm nhiễm tế bào, viêm từng đám, ứ đọng mật, thuỷ thũng, thiếu máu. Nếu con vật còn sống thì triệu chứng lâm sàng kéo dài trong vài tuần, gây tổn thất lớn về kinh tế (Phan Lục, 2005 [13]). Nguyễn Thị Kim Lan (2012) [7] còn cho biết, gia súc bị bệnh sán lá dạ cỏ nặng thường chết ở giai đoạn sán non di hành, tỷ lệ chết là 27,4% so với tỷ lệ gia súc mắc bệnh.

Xuất phát từ yêu cầu cấp bách của thực tiễn chăn nuôi trâu, bò ở huyện Đồng Hỷ- tỉnh Thái Nguyên, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ bệnh sán lá dạ cỏ (Paramphistomosis) ở trâu, bò nuôi tại huyện Đồng Hỷ - tỉnh Thái Nguyên và biện pháp phòng trị”. Mục tiêu nghiên cứu - Xác định thành phần loài sán lá dạ cỏ ký sinh ở trâu, bò nuôi tại huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên. - Nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ bệnh sán lá dạ cỏ ở trâu, bò tại huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên. - Nghiên cứu triệu chứng lâm sàng của trâu, bò bị bệnh sán lá dạ cỏ và biện pháp phòng trị bệnh đạt hiệu quả.

Mục đích của đề tài Xác định các loài sán lá dạ cỏ và một số đặc điểm dịch tễ của bệnh sán lá dạ cỏ, biện pháp phòng trị hiệu quả. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn đề tài 1. Ý nghĩa khoa học Đề tài xác định một số thông tin có giá trị khoa học bổ sung thêm những hiểu biết về bệnh sán lá dạ cỏ ở trâu, bò, là cơ sở khoa học đề ra những biện pháp phòng trị bệnh có hiệu quả. Ý nghĩa thực tiễn Kết quả của đề tài là cơ sở khoa học để khuyến cáo người chăn nuôi trâu, bò áp dụng biện pháp phòng trị bệnh sán lá dạ cỏ, nhằm hạn chế tỷ lệ và cường độ nhiễm sán lá dạ cỏ cho trâu bò, hạn chế thiệt hại do sán lá dạ cỏ gây ra, góp phần nâng cao năng suất chăn nuôi, thúc đẩy ngành chăn nuôi trâu, bò ngày càng phát triển.

3 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở khoa học Bệnh sán lá dạ cỏ ở gia súc nhai lại là bệnh rất phổ biến, phân bố rộng ở tất cả các nước thuộc châu Á, châu Phi, châu Mỹ và châu Úc, nhưng bệnh phổ biến nhất ở các nước châu Á và Đông nam châu Á như: Trung Quốc, Ấn Độ, Srilanca, Bangladesh, Ả Rập, Malaysia, Philippin, Thái Lan và Việt Nam. Ở Việt Nam, sán lá dạ cỏ phân bố rộng ở nhiều tỉnh thành như: Sơn La, Tuyên Quang, Thái Nguyên, Lai Châu, Cao Bằng, Hòa Bình, Hà Nội, Hải Dương, Hải Phòng, Nghệ An, Hà Tĩnh, Huế, Nha Trang, Sài Gòn và các tỉnh thuộc Nam Bộ (Phạm Sỹ Lăng, 2009 [8], Nguyễn Thị Kim Lan và cs, 2011 [6]). Đặc điểm sinh học của sán lá dạ cỏ Paramphistomum 2.

Vị trí của sán lá dạ cỏ trong hệ thống phân loại động vật học Theo Nguyễn Thị Kim Lan (2012) [7], bệnh sán lá dạ cỏ do nhiều loài sán lá thuộc các giống trong họ Paramphistomatidae gây ra. Sán lá dạ cỏ nằm trong lớp sán lá Trematoda Rudolphi, 1808 thuộc ngành sán dẹp Platheminthes Schneider, 1873. Năm 1754, Daubenton đã phát hiện sán lá dạ cỏ đầu tiên nhưng chưa định được loài. Sau đó, Falk (1782) đã phân loại sán lá dạ cỏ dựa vào vị trí ký sinh.

Năm 1790, Schrank và Zeder đều tìm ra một loài sán lá trong dạ cỏ hươu và đặt tên là Fasciola cervi và Festucaria cervi. Năm 1890, Rudolphi đổi tên thành giống Ampllistoma. Fischoeder (1901 - 1904) đã phân loại nhiều loài mới, thay tên giống Amphistoma Rudolphi, 1890 thành giống Paramphistomum, các loài thuộc giống này được xếp vào họ Paramphistomatida. Theo Skrjabin và cs (1977) [15], Nguyễn Thị Lê và cs (1996) [9], vị trí của những sán lá dạ cỏ ký sinh ở gia súc nhai lại Việt Nam trong hệ thống phân loại động vật học như sau: Ngành Plathelminthes Schneider, 1873 Phân ngành Platodes Leuckart, 1854 Lớp Trematoda Rudolphi, 1808 Phân lớp Prosostomadidea Skrjabin và Guschapskaja, 1962 Bộ Paramphistomatada Szidat, 1936.

4 Phân bộ Paramphistomatata Skrjabin et schulz, 1937 Họ Paramphistomatada Szidat, 1936 Phân bộ Paramphistomatidae Fischoeder, 1901 Giống Paraphistomum Fischoeder 1901 Loài Paraphistomum cervi (Zeder, 1970) Loài Paramphistomum epiclitum (Fischoeder, 1904) Loài Paramphistomum gotoi (Fukui, 1922) Loài Paramphistomum gracile (Fischoeder, 1901) Loài Paramphistomum ichikawai (Fukui, 1922) Loài Paramphistomum liorchis (Fukui, 1922) Giống Gigantocotyle Nasmark, 1937 Loài Gigantocotyle bathycotyl (fischoeder, 1901) Loài Gigatocotyle siamense (Stiles et Goldterger, 1910) Giống Calicaphoron Namark, 1937 Loài Calicophoron calicophorum (Fischoeder, 1901) Loài Calicophoron cauliorchis (Stiles et Golberger, 1910) Loài Calicophoron ijimai (Fukui, 1922) Loài Calicophoron microbothrioides (Price et Mcintash, 1944) Loài Calicophoron papillosum (Stiles et Goldbberger, 1910) Giống Ceylonocotyle Namrk, 1937. Loài Ceylonocotyle dinniki (Eduarko, 1982) Giống Cotylophoron Stiles et Galdberges, 1910 Loài Cotylophoron cotylophorum (Fischoeder, 1901) Loài Cotylophoron indicum (Stiles et Galdberger, 1910). Giống Explanatum Namark, 1937 Loài Exptanatum explanatum (Cruplin, 1847) Họ Gastrodiscidae, Stiles và Goldberger, 1910. Giống Homalogaster Poirier, 1882 5 Loài Homalogaster paloniae (Poirier, 1882) Giống Gastrodiscoides Leiper, 1913 Loài Gastrodiscoides hominis (Leiper, 1913) Họ Gastrodiscoides Stiles và Goldberger, 1910 Phân họ Gastrothylacinae Stiles và Goldberger, 1910 Giống Gastrothylax Poirier, 1883 Loài Gastrothylax crumenifer (Creplin, 1847) Loài Gastrothylax compressus ( Brandes, 1898) Giống Carmyerius Stiles và Goldberger, 1910 Loài Carmyerius mancupatus ( Fischoeder, 1901) Loài Carmyerius spatiosus ( Brandes, 1898) Loài Carmyerius synethes ( Fischoeder, 1901) Giống Fischoederius Stiles và Goldberger, 1910 Loài Fischoederius elongatus ( Poirier, 1883) Loài Fischoederius cobboldi ( Poirier, 1883) Loài Fischoederius japonicus ( Fukui, 1922) 2.

Thành phần loài sán lá dạ cỏ ở gia súc nhai lại Sán lá dạ cỏ ký sinh ở động vật nhai lại gồm nhiều loài thuộc lớp Trematoda Rudolphi, 1808. Trong các sán lá ký sinh ở loài nhai lại, sán lá thuộc họ Paramphistomatidae được coi là quan trọng nhất vì số lượng lớn và vai trò gây bệnh của chúng. Nghiên cứu về thành phần các loài sán lá dạ cỏ, Nguyễn Thị Kim Lan và cs (2011) [6] cho biết, bệnh gây ra do nhiều loài sán lá ký sinh ở dạ cỏ thuộc các giống Paramphistomum, Calicophoron, Ceylonocotile, Gigantocotyle, Gastrotylax, Fischoederius thuộc họ Paramphistomatidae gây ra và ở nước ta loài gây bệnh chủ yếu là Paramphistomum cervi. Theo Trịnh Văn Thịnh (1963) [19], có 7 loài sán lá ký sinh ở dạ cỏ thuộc họ Paramphistomatidae: Paramphistomum cervi, Ceylonocotyle orthocoelium, Cotylophoron cotylophoron, Gastrothylax crumenifer, Fischoederius elongatus, F.

cobboldi, Carmyerius spatiosus. Nguyễn Thị Lê và cs (1996) [9] đã xác định, ngoài các giống, loài mà các tác giả trên phát hiện, gia súc nhai lại ở nước ta còn nhiễm thêm 2 giống: Explanatum Nasmark, 1937 và Homalogaster Poirier, 1882. 6 Theo kết quả nghiên cứu của Phan Lục và cs (1999) [11], có 11 loài sán lá dạ cỏ ký sinh ở trâu, bò các tỉnh miền Bắc Việt Nam. Đặc điểm hình thái của sán lá Paramphistomum Sán lá dạ cỏ nằm trong lớp sán lá (Trematoda) thuộc ngành giun dẹp, vì vậy hệ tiêu hóa, bài tiết, thần kinh và hệ sinh dục của nó có những đặc điểm chung với lớp sán lá.

Các sán lá thuộc phân bộ Paramphistomatata gồm những sán lá có thân hình khối chói, màu đỏ hồng, đặc biệt có giác bụng rất lớn ở cuối thân sán, 2 nhánh ruột phát triển mạnh và kéo dài đến cuối thân, bịt kín ở cuối. Sán có hai tinh hoàn xếp phía trước buồng trứng hoặc có khi ở sau buồng trứng. Sán lá dạ cỏ lưỡng tính, thụ tinh chéo và tự thụ tinh. Theo Nguyễn Thị Lê và cs (1996) [9], trên bề mặt cơ thể sán lá dạ cỏ thường có gai phân bố ở phần trước cơ thể, ở mặt bụng gai nhiều hơn và lớn hơn.

Hệ tiêu hoá, bài tiết, thần kinh và hệ sinh dục của sán lá dạ cỏ có những đặc điểm sau: cơ quan tiêu hoá bắt đầu từ lỗ miệng ở đáy giác miệng, hầu, thực quản, ruột. Cặn thức ăn được thải ra ngoài qua lỗ miệng. Cơ quan bài tiết cấu tạo kiểu nguyên đơn thận, gồm 2 ống chạy dọc cơ thể và nối với nhau tạo thành túi bài tiết chính mở ra ở mút sau cơ thể, mỗi ống bài tiết có nhiều nhánh nhỏ, tận cùng có tế bào ngọn lửa thực hiện chức năng bài tiết.