Luận văn nghiên cứu đặc điểm đa dạng thành phần loài dạng sống khu hệ thực vật và công tác bảo tồn khu hệ thực vật vườn quốc gia xuân sơn huyện tân sơn tỉnh phú thọ

Chuyên khảo phân tích Luận văn nghiên cứu đặc điểm đa dạng thành phần loài dạng sống khu hệ thực vật và công tác bảo tồn, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên

• Tác giả: Lê Đức Chiển
• Người hướng dẫn: TS. Phí Hùng Cường
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Khoa học môi trường
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Đa Dạng Thực Vật và Bảo Tồn Tại Vườn Quốc Gia Xuân Sơn
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Khái niệm về đa dạng sinh học
• 1.2. Khái niệm bảo tồn đa dạng sinh học
• 1.3. Tổng quan về nghiên cứu đa dạng thảm thực vật, hệ thực vật trên Thế giới và ở Việt Nam
• 1.3.1. Những nghiên cứu về thảm thực vật trên Thế giới và ở Việt Nam
• 1.3.2. Những nghiên cứu về hệ thực vật trên Thế giới và Việt Nam
• 1.3.3. Những nghiên cứu về thành phần loài, dạng sống khu hệ thực vật
• 1.3.4. Những nghiên cứu về đa dạng thực vật ở khu vực nghiên cứu
• 1.3.5. Lược sử hình thành Vườn Quốc gia Xuân Sơn
• 1.3.6. Công tác bảo tồn đa dạng khu hệ thực vật VQG Xuân Sơn
• 1.3.6.1. Mục tiêu bảo tồn đa dạng khu hệ thực vật
• 1.3.6.2. Các biện pháp bảo tồn đa dạng khu hệ thực vật VQG Xuân Sơn
• 1.4. ĐỐI TƯỢNG; PHẠM VI; NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.4.1. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 1.4.2. Đối tượng nghiên cứu
• 1.4.3. Phạm vi nghiên cứu
• 1.4.4. Nội dung nghiên cứu
• 1.4.5. Phương pháp nghiên cứu
• 1.4.6. Quan điểm nghiên cứu
• 1.4.7. Phương pháp nghiên cứu
• 1.5. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 1.5.1. Một số đặc điểm tự nhiên, kinh tế – xã hội của VQG Xuân Sơn
• 1.5.1.1. Vị trí địa lý, ranh giới hành chính, chức năng và nhiệm vụ của Vườn Quốc gia Xuân Sơn
• 1.5.1.2. Đặc điểm địa lý tự nhiên của Vườn quốc gia Xuân Sơn
• 1.5.1.3. Đặc điểm kinh tế – xã hội VQG Xuân Sơn
• 1.5.1.3.1. Dân số, dân tộc và phân bố dân cư
• 1.5.1.3.2. Kinh tế và đời sống sinh hoạt
• 1.5.1.4. Cơ sở hạ tầng
• 1.5.1.5. Đánh giá chung về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội
• 1.5.2. Sự đa dạng thành phần loài, dạng sống khu hệ thực vật Vườn quốc gia Xuân Sơn
• 1.5.2.1. Đa dạng các bậc taxon thực vật
• 1.5.2.2. Đa dạng thành phần loài thực vật (Danh lục thực vật ở VQG Xuân Sơn)
• 1.5.2.3. Đa dạng về thành phần dạng sống thực vật ở KVNC
• 1.5.2.4. Các loài thực vật có nguy cơ tuyệt chủng ở VQG Xuân Sơn
• 1.5.3. Đa dạng về giá trị sử dụng nguồn tài nguyên thực vật ở VQG Xuân Sơn
• 1.5.4. Một số đề xuất về giải pháp bảo tồn đa dạng khu hệ thực vật VQG Xuân Sơn
• 2. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Đa Dạng Thực Vật Vườn Quốc Gia Xuân Sơn

Nghiên cứu đa dạng thực vật và bảo tồn nguồn gen sinh vật là mục tiêu quan trọng trong chiến lược phát triển bền vững. Việc đánh giá hiện trạng nguồn tài nguyên là cơ sở để xây dựng giải pháp khai thác hiệu quả và lâu dài. Tài nguyên sinh vật có khả năng tái tạo nhưng dễ bị tác động, cần chính sách hợp lý để đảm bảo cân bằng sinh thái. Việt Nam là quốc gia có tính đa dạng sinh học cao, nhưng đang bị suy giảm mạnh. Cần quan tâm đầy đủ đến việc nghiên cứu và đánh giá tính đa dạng sinh học cho các Khu bảo tồn thiên nhiên và Vườn Quốc gia. Vườn quốc gia Xuân Sơn có vị trí quan trọng về an ninh quốc phòng và phát triển kinh tế, là di sản thiên nhiên đặc sắc của tỉnh Phú Thọ và cả nước.

1.1. Khái niệm về Đa dạng sinh học và Bảo tồn

Đa dạng sinh học (ĐDSH) là sự phong phú của mọi cơ thể sống, từ các hệ sinh thái trên cạn, dưới biển và các tổ hợp sinh thái mà chúng tạo nên. Nó bao gồm các nguồn tài nguyên di truyền, các cơ thể, quần thể và các hợp phần sinh học khác của hệ sinh thái. Bảo tồn đa dạng sinh học là việc quản lý mối tác động qua lại giữa con người với các gen, các loài và các hệ sinh thái nhằm mang lại lợi ích lớn nhất cho thế hệ hiện tại và tương lai.

1.2. Lịch sử hình thành và phát triển Vườn Quốc Gia Xuân Sơn

Vườn quốc gia Xuân Sơn được thành lập theo quyết định số 49/2002/QĐ-TTg ngày 17/4/2002 của Thủ tướng Chính phủ. Vườn nằm trên địa bàn huyện Tân Sơn, tỉnh Phú Thọ, giáp ranh giữa 03 tỉnh: Phú Thọ, Hòa Bình và Sơn La. Vườn nằm ở đúng điểm cuối của dãy Hoàng Liên Sơn, cửa ngõ của vùng Tây Bắc. Vườn Quốc gia Xuân Sơn là di sản thiên nhiên đặc sắc của tỉnh Phú Thọ và của cả nước. Vườn Quốc gia Xuân Sơn nằm trong khu vực giao tiếp của hai luồng thực vật và động vật Mã Lai và Hoa Nam.

II. Thách Thức Bảo Tồn Đa Dạng Thực Vật Tại Xuân Sơn

Trước khi trở thành Khu bảo tồn thiên nhiên (năm 1986) và Vườn Quốc gia (năm 2002), hiện tượng chặt phá rừng, khai thác lâm sản diễn ra thường xuyên đã làm cho chất lượng rừng bị giảm sút nghiêm trọng. Từ khi trở thành Khu bảo tồn thiên nhiên, thảm thực vật ở đây đã được bảo vệ, tình trạng phá rừng cơ bản đã được quản lí, song việc khai thác nguồn tài nguyên phi lâm sản (song mây, dược liệu, hoa quả rừng v.) vẫn diễn ra hàng ngày đã làm giảm đáng kể tính đa dạng sinh học. Điều này cho thấy cần phải thực hiện công tác nghiên cứu, qua đó làm cơ sở cho công tác bảo tồn đa dạng sinh học nói chung, bảo tồn đa dạng thực vật nói riêng.

2.1. Tác động của hoạt động khai thác lâm sản đến hệ thực vật

Việc khai thác lâm sản, đặc biệt là khai thác trái phép, đã gây ra những tác động tiêu cực đến hệ thực vật của Vườn Quốc gia Xuân Sơn. Các loài cây gỗ quý hiếm bị khai thác quá mức, dẫn đến suy giảm số lượng và ảnh hưởng đến cấu trúc của rừng. Ngoài ra, việc khai thác còn gây ra xáo trộn môi trường sống của các loài thực vật khác, ảnh hưởng đến sự phát triển và sinh trưởng của chúng.

2.2. Ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến đa dạng thực vật

Biến đổi khí hậu, với các biểu hiện như tăng nhiệt độ, thay đổi lượng mưa và gia tăng các hiện tượng thời tiết cực đoan, cũng đang gây ra những ảnh hưởng đáng kể đến đa dạng thực vật của Vườn Quốc gia Xuân Sơn. Các loài thực vật không thích nghi được với sự thay đổi của khí hậu có thể bị suy giảm số lượng hoặc thậm chí là tuyệt chủng.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Đa Dạng Thực Vật Vườn Xuân Sơn

Nghiên cứu đa dạng thực vật tại Vườn Quốc gia Xuân Sơn cần tiếp cận một cách khoa học và toàn diện. Các phương pháp nghiên cứu cần kết hợp giữa điều tra thực địa, phân tích mẫu vật và sử dụng các công cụ hỗ trợ như GIS. Quan điểm nghiên cứu cần đảm bảo tính khách quan, trung thực và phản ánh đúng hiện trạng nguồn tài nguyên thực vật. Số liệu thu thập được cần được xử lý và phân tích một cách cẩn thận để đưa ra những kết luận chính xác và có giá trị.

3.1. Điều tra thu thập mẫu vật thực vật tại các tuyến điều tra

Công tác điều tra thực địa là bước quan trọng để thu thập thông tin về thành phần loài, phân bố và đặc điểm sinh thái của các loài thực vật. Các tuyến điều tra cần được thiết kế một cách khoa học, đảm bảo đại diện cho các kiểu rừng và sinh cảnh khác nhau trong Vườn Quốc gia. Mẫu vật thực vật cần được thu thập và bảo quản cẩn thận để phục vụ cho công tác phân tích và định danh.

3.2. Phân tích mẫu vật và định danh các loài thực vật

Sau khi thu thập mẫu vật, cần tiến hành phân tích và định danh các loài thực vật. Công tác này đòi hỏi kiến thức chuyên môn sâu về thực vật học và sử dụng các tài liệu tham khảo chuyên ngành. Kết quả định danh sẽ cung cấp thông tin về thành phần loài và sự đa dạng của hệ thực vật tại Vườn Quốc gia Xuân Sơn.

3.3. Sử dụng công nghệ GIS để phân tích phân bố thực vật

Công nghệ GIS (Hệ thống thông tin địa lý) là một công cụ hữu ích để phân tích phân bố của các loài thực vật và xây dựng bản đồ phân bố. Dữ liệu về vị trí địa lý của các loài thực vật được thu thập trong quá trình điều tra thực địa sẽ được nhập vào hệ thống GIS. Sau đó, các công cụ phân tích không gian của GIS sẽ được sử dụng để xác định các yếu tố môi trường ảnh hưởng đến phân bố của các loài thực vật.

IV. Đánh Giá Đa Dạng Thành Phần Loài Thực Vật Tại Xuân Sơn

Đánh giá đa dạng thành phần loài là một bước quan trọng để hiểu rõ về hệ thực vật của Vườn Quốc gia Xuân Sơn. Nghiên cứu cần tập trung vào việc xác định số lượng loài, thành phần các họ thực vật và các loài có giá trị bảo tồn. Kết quả đánh giá sẽ cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng các kế hoạch bảo tồn và quản lý đa dạng sinh học.

4.1. Thống kê số lượng loài và thành phần các họ thực vật

Việc thống kê số lượng loài và thành phần các họ thực vật sẽ cung cấp một cái nhìn tổng quan về đa dạng thực vật của Vườn Quốc gia Xuân Sơn. Các họ thực vật có số lượng loài lớn sẽ được xác định và phân tích để hiểu rõ về vai trò của chúng trong hệ sinh thái.

4.2. Xác định các loài thực vật quý hiếm và có nguy cơ tuyệt chủng

Việc xác định các loài thực vật quý hiếm và có nguy cơ tuyệt chủng là rất quan trọng để ưu tiên các hoạt động bảo tồn. Các loài này cần được bảo vệ một cách đặc biệt để đảm bảo sự tồn tại của chúng trong tương lai. Thông tin về các loài này có thể được tìm thấy trong Sách đỏ Việt Nam và các danh sách bảo tồn quốc tế.

4.3. Phân tích đặc điểm sinh thái của các loài thực vật đặc hữu

Các loài thực vật đặc hữu là những loài chỉ có ở một khu vực địa lý nhất định. Việc phân tích đặc điểm sinh thái của các loài này sẽ giúp hiểu rõ về sự thích nghi của chúng với môi trường sống và các yếu tố ảnh hưởng đến sự phân bố của chúng. Thông tin này sẽ rất hữu ích cho việc bảo tồn các loài thực vật đặc hữu.

V. Giải Pháp Bảo Tồn Đa Dạng Thực Vật Tại Vườn Quốc Gia

Bảo tồn đa dạng thực vật tại Vườn Quốc gia Xuân Sơn đòi hỏi các giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Các giải pháp cần tập trung vào việc bảo vệ môi trường sống, ngăn chặn các hoạt động khai thác trái phép và nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị của đa dạng sinh học. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng, cộng đồng địa phương và các tổ chức bảo tồn để đảm bảo thành công của các hoạt động bảo tồn.

5.1. Tăng cường công tác quản lý và bảo vệ rừng

Tăng cường công tác quản lý và bảo vệ rừng là giải pháp quan trọng nhất để bảo tồn đa dạng thực vật. Cần có các biện pháp ngăn chặn hiệu quả các hoạt động khai thác trái phép, phá rừng và lấn chiếm đất rừng. Đồng thời, cần tăng cường tuần tra, kiểm soát và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm.

5.2. Phát triển du lịch sinh thái gắn với bảo tồn thực vật

Phát triển du lịch sinh thái là một giải pháp hiệu quả để tạo nguồn thu cho công tác bảo tồn và nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị của đa dạng thực vật. Các hoạt động du lịch cần được tổ chức một cách bền vững, đảm bảo không gây ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường sống của các loài thực vật.

5.3. Nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo tồn đa dạng thực vật

Nâng cao nhận thức cộng đồng là một yếu tố quan trọng để đảm bảo sự thành công của các hoạt động bảo tồn. Cần có các chương trình giáo dục, tuyên truyền và vận động cộng đồng tham gia vào công tác bảo tồn đa dạng thực vật. Đồng thời, cần tạo điều kiện cho cộng đồng địa phương được hưởng lợi từ các hoạt động bảo tồn.

VI. Ứng Dụng và Triển Vọng Nghiên Cứu Đa Dạng Thực Vật

Nghiên cứu đa dạng thực vật tại Vườn Quốc gia Xuân Sơn có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển bền vững. Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để xây dựng các kế hoạch bảo tồn, quản lý tài nguyên và phát triển du lịch sinh thái. Đồng thời, nghiên cứu cũng góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị của đa dạng thực vật và khuyến khích sự tham gia của cộng đồng vào công tác bảo tồn.

6.1. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào xây dựng kế hoạch bảo tồn

Kết quả nghiên cứu về đa dạng thực vật có thể được sử dụng để xây dựng các kế hoạch bảo tồn chi tiết và hiệu quả. Các kế hoạch này cần xác định các khu vực ưu tiên bảo tồn, các loài thực vật cần được bảo vệ và các biện pháp bảo tồn cụ thể.

6.2. Triển vọng hợp tác nghiên cứu với các tổ chức quốc tế

Hợp tác nghiên cứu với các tổ chức quốc tế là một cơ hội tốt để nâng cao năng lực nghiên cứu và tiếp cận các nguồn lực tài chính cho công tác bảo tồn. Các tổ chức quốc tế có nhiều kinh nghiệm và chuyên môn trong lĩnh vực bảo tồn đa dạng sinh học và có thể hỗ trợ Vườn Quốc gia Xuân Sơn trong việc thực hiện các hoạt động bảo tồn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Vườn Quốc gia Xuân Sơn được thành lập theo Quyết định số 49/2002/QĐ-TTg ngày 17/4/2002 của Thủ tướng Chính phủ trên cơ sở nâng cấp từ Khu bảo tồn thiên nhiên thành lập năm 1986. Với tổng diện tích vùng lõi 15.048 ha và vùng đệm 18.639 ha, đây là một trong 30 vườn quốc gia trọng yếu thuộc hệ thống rừng đặc dụng Việt Nam. Nằm tại điểm giao thoa giữa ba tỉnh Phú Thọ, Hòa Bình và Sơn La, khu vực này sở hữu hệ sinh thái rừng nguyên sinh trên núi đá vôi rộng 5.217 ha ở điểm cuối dãy Hoàng Liên Sơn, nơi hội tụ của hai luồng thực vật Mã Lai và Hoa Nam.

Tuy nhiên, tài nguyên thực vật tại đây đang chịu áp lực lớn từ sinh kế của hơn 3.000 nhân khẩu cư trú ngay trong vùng lõi. Điển hình từ năm 2007 đến năm 2010, cơ quan chức năng đã xử lý 153 vụ vi phạm khai thác và vận chuyển lâm sản trái phép. Hoạt động thu hái cây thuốc, phong lan, gỗ quý diễn ra tự phát đã làm suy giảm nghiêm trọng nhiều quần thể thực vật bản địa.

Mục tiêu của nghiên cứu là đánh giá toàn diện các yếu tố tự nhiên và kinh tế - xã hội tác động đến khu hệ thực vật, kiểm kê thành phần loài, xác định phổ dạng sống của các loài thực vật bậc cao có mạch và lập danh lục các loài có nguy cơ tuyệt chủng theo Sách đỏ Việt Nam 2007 cùng Nghị định 32/2006/NĐ-CP. Nghiên cứu cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn để nâng độ che phủ rừng từ 60% lên trên 90%, bảo vệ hệ thống đầu nguồn sông Bứa và duy trì nguồn gen đặc hữu quý hiếm.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng học thuyết sinh địa quần lạc của Sukachev (1934) và hệ thống phân loại thảm thực vật sinh thái của Thái Văn Trừng (1978, 2001) kết hợp khung phân loại quốc tế của UNESCO (1973). Các mô hình này coi rừng là một thể thống nhất hữu cơ giữa quần xã thực vật với hoàn cảnh lập địa, thổ nhưỡng và khí hậu. Nghiên cứu tích hợp hệ thống phân chia dạng sống thực vật của Raunkiaer (1934) dựa trên vị trí chồi ngủ trong mùa bất lợi, so sánh với phổ sinh học chuẩn toàn cầu gồm 46% cây chồi trên (Ph), 9% cây chồi sát đất (Ch), 26% cây chồi nửa ẩn (He), 6% cây chồi ẩn (Cr) và 13% cây một năm (Th).

Bên cạnh đó, đề tài xây dựng trên 4 khái niệm khoa học nền tảng:

• Đa dạng sinh học theo định nghĩa của Công ước Rio de Janeiro 1992 và Wilson (1988).
• Sinh học bảo tồn theo nguyên lý của Soule (1985) nhằm đánh giá tác động nhân sinh và đề xuất giải pháp giảm thiểu nguy cơ tuyệt chủng.
• Hệ thực vật cụ thể theo quan điểm của Tolmachov với quy mô diện tích biểu hiện tối thiểu từ 1.500 đến 2.000 loài cho vùng nhiệt đới ẩm.
• Phân khu chức năng bảo tồn thiên nhiên theo tiêu chuẩn phân hạng Category IIa của Hiệp hội Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp điều tra thực địa theo tuyến kết hợp lập ô tiêu chuẩn (OTC) đại diện cho các dạng sinh cảnh rừng nguyên sinh trên núi đá vôi, núi đất và rừng thứ sinh phục hồi. Ba tuyến khảo sát chính được thiết lập với tổng chiều dài 7.500 m: Tuyến I (Dù đi Lạng, dài 3.000 m), Tuyến II (Dù đi Lấp, dài 2.500 m) và Tuyến III (Lấp đi Cỏi, dài 2.000 m). Phương pháp chọn mẫu điển hình trên các dải sinh thái cho phép kiểm kê tối đa sự biến dị của quần xã mà không làm xáo trộn sinh cảnh nhạy cảm.

Tại mỗi ô tiêu chuẩn, tác giả thu thập từ 3 đến 5 mẫu tiêu bản cho mỗi loài cây gỗ, cây bụi và mẫu nguyên cây đối với thân thảo. Toàn bộ mẫu vật được xử lý, sấy khô và phân loại ban đầu tại Phòng Hợp tác Quốc tế và Du lịch sinh thái VQG Xuân Sơn. Công tác giám định danh pháp khoa học được đối chiếu theo bộ Thực vật chí Đông Dương của Lecomte (1907-1952), Cây cỏ Việt Nam của Phạm Hoàng Hộ (1999-2000) và thực hiện tại Trung tâm Đa dạng sinh học thuộc Trường Đại học Lâm nghiệp. Đồng thời, phương pháp đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia của người dân (PRA) được triển khai tại 5 xã vùng đệm để phân tích áp lực sinh kế dân sinh.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Tổng hợp kết quả điều tra và kế thừa dữ liệu thực địa xác nhận khu hệ thực vật Vườn Quốc gia Xuân Sơn có sự đa dạng vượt trội với hơn 1.217 loài thuộc 680 chi và 180 họ thực vật bậc cao có mạch. Trong đó, ngành Hạt kín chiếm ưu thế tuyệt đối với hơn 90% tổng số loài, tiếp theo là ngành Dương xỉ và ngành Hạt trần gồm 5 họ với 6 loài cổ thực vật đặc trưng.

Cơ cấu dạng sống của khu hệ thực vật thể hiện tính ưu việt của thảm rừng nhiệt đới gió mùa: nhóm cây chồi trên mặt đất (Phanerophytes) chiếm tỷ lệ cao nhất với hơn 68% tổng số loài, trong đó cây gỗ lớn và cây gỗ vừa giữ vai trò thống trị tầng tán rừng nguyên sinh. Nhóm cây chồi nửa ẩn (Hemicryptophytes) và chồi ẩn (Cryptophytes) phân bố tập trung ở thảm tươi dưới tán rừng ẩm và ven khe suối.

Về giá trị sử dụng nguồn tài nguyên, nghiên cứu thống kê được 665 loài cây làm thuốc (chiếm trên 54% tổng số loài ghi nhận), 202 loài cây lấy gỗ, 123 loài cây ăn được và 90 loài cây cảnh bóng mát. Nghiên cứu đã xác định ít nhất 40 loài thực vật quý hiếm nằm trong Sách đỏ Việt Nam và Nghị định 32/2006/NĐ-CP như Trai (Garcinia fagraeoides), Táu mật (Vatica tonkinensis), Sến mật (Madhuca pasquieri), Nghiến (Excentrodendron tonkinense) và Kim giao (Nageia fleuryi).

Về mặt cấu trúc bảo tồn, VQG Xuân Sơn đã định hình 3 phân khu chức năng: Phân khu bảo vệ nghiêm ngặt rộng 9.099 ha (chiếm 60,4% diện tích vùng lõi), Phân khu phục hồi sinh thái rộng 5.737 ha (chiếm 38,1%) và Phân khu hành chính dịch vụ 212 ha (chiếm 1,4%).

Thảo luận kết quả

Sự giàu có về thành phần loài tại Xuân Sơn bắt nguồn từ điều kiện địa chất karst núi đá vôi xen kẽ núi đất cùng đai độ cao phân hóa mạnh mẽ, tạo nên vi khí hậu đặc thù che chở cho thảm thực vật thường xanh. So sánh tương quan với VQG Ba Bể và VQG Cúc Phương, tỷ lệ các họ lớn như Thầu dầu (Euphorbiaceae), Cà phê (Rubiaceae), Cúc (Asteraceae) và Hòa thảo (Poaceae) tại Xuân Sơn có sự tương đồng về cấu trúc phân loại của khu hệ thực vật miền Bắc nhưng mang tính chuyển tiếp rõ nét giữa vùng Tây Bắc và Đông Bắc.

Dữ liệu nghiên cứu về dạng sống và cấu trúc giá trị tài nguyên có thể được trực quan hóa hiệu quả thông qua biểu đồ tròn biểu diễn cơ cấu dạng sống Raunkiaer nhằm làm nổi bật ưu thế của nhóm cây chồi trên (trên 68%), kết hợp biểu đồ cột so sánh số lượng loài giữa 4 nhóm công dụng chính (dược liệu, lấy gỗ, ăn được, cảnh quan) để minh họa tiềm năng kinh tế sinh thái. Phát hiện 665 loài cây thuốc khẳng định Xuân Sơn là kho dự trữ nguồn gen dược liệu tự nhiên quan trọng của khu vực trung du và miền núi phía Bắc.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu, 4 nhóm giải pháp cấp thiết được đề xuất nhằm nâng cao hiệu quả bảo tồn khu hệ thực vật:

1. Thiết lập hệ thống kiểm soát và bảo vệ nghiêm ngặt 9.099 ha vùng lõi: Ban Quản lý VQG phối hợp Hạt Kiểm lâm Tân Sơn tăng cường tuần tra tại 3 ranh giới giáp tỉnh Sơn La và Hòa Bình; duy trì và mở rộng thêm 5 km đường băng xanh cản lửa trong giai đoạn 2013-2015, ngăn chặn triệt để 100% các hành vi khai thác gỗ quý và đốt than củi.
2. Quy hoạch và chuyển đổi sinh kế cho hơn 3.000 cư dân bản địa: UBND huyện Tân Sơn và Ban Quản lý VQG triển khai các mô hình nông lâm kết hợp, hỗ trợ người dân trồng thâm canh cây dược liệu bản địa dưới tán rừng; mục tiêu nâng mức thu nhập bình quân hộ gia đình từ dưới 700.000 đồng/tháng lên 1.500.000 đồng/tháng đến năm 2016 nhằm triệt tiêu áp lực khai thác rừng tự phát.
3. Phục hồi sinh thái tích cực trên 5.737 ha diện tích rừng suy thoái: Áp dụng biện pháp khoanh nuôi tái sinh kết hợp trồng bổ sung các loài cây bản địa như Táu mật, Sến mật, Nghiến; nghiêm cấm đưa các loài thực vật ngoại lai xâm lấn vào phân khu phục hồi sinh thái để đảm bảo tỷ lệ tán che phủ đạt trên 90%.
4. Phát triển du lịch sinh thái gắn với chia sẻ lợi ích cộng đồng: Quy hoạch các tuyến du lịch khám phá hệ sinh thái núi đá vôi và 30 hang động tự nhiên (như Hang Lạng, Hang Dơi), trích tối thiểu 15-20% doanh thu dịch vụ du lịch để tái đầu tư vào quỹ tuần tra bảo vệ rừng của các xóm bản địa (xóm Dù, Lấp, Cỏi).

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cán bộ quản lý vườn quốc gia và lực lượng kiểm lâm: Sử dụng bản đồ phân khu chức năng (9.099 ha bảo vệ nghiêm ngặt, 5.737 ha phục hồi sinh thái) và khung quản lý tác động lâm sản để xây dựng phương án tuần tra, ngăn ngừa 153 vụ vi phạm pháp luật lâm nghiệp hàng năm.
• Nhà nghiên cứu thực vật học, sinh thái học và lâm nghiệp: Tiếp cận cơ sở dữ liệu phân loại gồm 1.217 loài, 680 chi, 180 họ cùng phương pháp phân tích phổ dạng sống Raunkiaer ứng dụng trên hệ sinh thái núi đá vôi karst.
• Doanh nghiệp phát triển dược liệu và lữ hành du lịch sinh thái: Khai thác tiềm năng kinh tế từ danh mục 665 loài cây làm thuốc và hệ thống cảnh quan hang động để thiết kế sản phẩm du lịch có trách nhiệm, tạo việc làm cho cộng đồng Dao, Mường.
• Học viên sau đại học và sinh viên ngành Khoa học Môi trường, Quản lý tài nguyên: Tham khảo quy trình lập 3 tuyến điều tra thực địa dài 7.500 m và kỹ thuật thu thập, xử lý tiêu bản thực vật làm tài liệu chuẩn mực cho các đề tài nghiên cứu tương tự.

Câu hỏi thường gặp

Đặc trưng sinh thái nổi bật nhất của Vườn Quốc gia Xuân Sơn là gì? Vườn Quốc gia Xuân Sơn là khu rừng đặc dụng duy nhất sở hữu diện tích rừng nguyên sinh trên núi đá vôi rộng 5.217 ha tại miền Bắc, đại diện cho vùng sinh thái chuyển tiếp Tây Bắc - Đông Bắc với hơn 1.217 loài thực vật bậc cao có mạch cùng 40 loài quý hiếm trong Sách đỏ Việt Nam.

Phổ dạng sống của hệ thực vật Xuân Sơn phản ánh điều kiện khí hậu như thế nào? Tỷ lệ nhóm cây chồi trên mặt đất (Phanerophytes) đạt hơn 68%, vượt trội so với phổ chuẩn thế giới của Raunkiaer (46%). Con số này chứng minh khu vực mang khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa điển hình, lượng mưa dồi dào, tạo điều kiện thuận lợi cho các quần xã cây gỗ nhiều tầng tán phát triển mạnh mẽ.

Những nguyên nhân chính đe dọa đa dạng thực vật tại VQG Xuân Sơn giai đoạn 2007-2010 là gì? Áp lực sinh kế của hơn 3.000 cư dân vùng lõi với thu nhập dưới 700.000 đồng/hộ/tháng là nguyên nhân cốt lõi dẫn đến tình trạng du canh, khai thác gỗ và dược liệu trái phép, được ghi nhận qua 153 vụ vi phạm lâm sản bị xử lý trong 4 năm.

Quy trình thu thập và xử lý mẫu thực vật ngoài thực địa được thực hiện ra sao? Tác giả đã khảo sát 3 tuyến điều tra với tổng chiều dài 7.500 m, thiết lập các ô tiêu chuẩn đặc trưng, thu thập từ 3 đến 5 mẫu tiêu bản cho mỗi loài và tiến hành giám định khoa học chính xác tại Trung tâm Đa dạng sinh học thuộc Trường Đại học Lâm nghiệp.

Giá trị tài nguyên cây thuốc tại VQG Xuân Sơn có tiềm năng kinh tế như thế nào? Khu hệ thực vật ghi nhận 665 loài cây thuốc, chiếm trên 54% tổng số loài thực vật của vườn. Nguồn tài nguyên này cung cấp kho gen quý giá cho y học cổ truyền và mở ra hướng phát triển trồng cây dược liệu dưới tán rừng giúp đồng bào nâng cao thu nhập.

Kết luận

• Hệ thực vật VQG Xuân Sơn sở hữu tính đa dạng sinh học cao với hơn 1.217 loài thuộc 680 chi và 180 họ thực vật bậc cao có mạch.
• Quản lý và bảo tồn nguyên vẹn 5.217 ha rừng nguyên sinh trên núi đá vôi cùng 40 loài thực vật nguy cấp ghi trong Sách đỏ Việt Nam 2007.
• Xác lập cơ cấu 3 phân khu chức năng gồm 9.099 ha bảo vệ nghiêm ngặt, 5.737 ha phục hồi sinh thái, 212 ha hành chính dịch vụ và 18.639 ha vùng đệm.
• Khẳng định giá trị sử dụng phong phú với 665 loài cây làm thuốc và 202 loài cây cho gỗ, tạo tiền đề chuyển đổi sinh kế cho hơn 3.000 người dân bản địa.
• Đạt hiệu quả bảo vệ môi trường vượt trội khi duy trì tỷ lệ che phủ rừng trên 90% và hoàn thành 3 km đường băng xanh cản lửa, không để xảy ra cháy rừng trong nhiều năm.

Luận văn đã đóng góp hệ thống dữ liệu phân loại thực vật cập nhật và bộ giải pháp quản lý rừng đặc dụng có tính ứng dụng thực tiễn cao cho tỉnh Phú Thọ. Kế hoạch tiếp theo cần tập trung kiểm kê định kỳ 3 năm/lần biến động nguồn gen thực vật quý hiếm và hoàn thiện cơ chế giao khoán bảo vệ rừng đến năm 2020. Các cơ quan ban ngành và viện nghiên cứu cần tiếp tục hợp tác đầu tư nguồn lực nhằm gìn giữ di sản thiên nhiên độc đáo này cho các thế hệ mai sau.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho thời kỳ nghiên cứu hệ thực vật cụ thể. cho rằng “ Chỉ cần điều tra trên một diện tích đủ lớn để có thể bao chùm được sự phong phú của nơi sống nhưng không có sự phân hoá mặt địa lý”. Ông gọi đó là hệ thực vật cụ thể. Tolmachop đã đưa ra một nhận định là số loài của một hệ thực vật cụ thể ở vùng nhiệt đới ẩm thường là 1500- 2000 loài.

Phêđôrốp đã dự đoán trên thế giới có khoảng: 300.000 loài thực vật hạt kín; 5.000 loài thực vật hạt trần; 6.000 loài quyết thực vật; 14.000 loài nấm và các loài thực vật bậc thấp khác 15 Các nhà sinh vật học Nga tập chung các nghiên cứu vào việc xác định diện tích biểu hiện tối thiểu để có thể kiểm kê được đầy đủ nhất số loài của từng hệ thực vật cụ thể. Việc xác định diện tích biểu hiện gồm các giai đoạn sau: - Kiểm kê số loài trên diện tích hạn chế nhất định. - Mở rộng dần ra vùng đồng nhất và điều kiện địa lý tự nhiên để thấy mức độ tăng số lượng loài. - Khi số loài tăng không đáng kể thì xác định đó là diện tích biểu hiện tối thiểu.

Nghiên cứu về hệ thực vật ở Việt Nam Lãnh thổ Việt Nam trải dài từ 8030’ Bắc đến 230 Nam. Sự khác biệt lớn về khí hậu và địa hình giữa các miền, tạo ra tính đa dạng về môi trường tự nhiên và ĐDSH. Các hệ sinh thái rất đa dạng: từ rừng mưa thường xạnh cận nhiệt đới ở phía Bắc cho tới rừng khộp nhiệt đới ở phía Nam, tới rừng ngập mặn và các hệ sinh thái gập nước ven biển. Đến nay đã thống kê được gần 13.000 loài thực vật.

Nhiều nhóm có tính đặc hữu cao, nhiều loài đặc hữu có giá trị khoa học và thực tiễn lớn [39,44, 47,48]. Ngoài những tác phẩm nổi tiếng của Loureiro (1790), của Pierre (1879 – 1907), từ những năm đầu thế kỷ đã xuất hiện một số công trình nổi tiếng, là nền tảng cho việc đánh giá tính đa dạng thực vật Việt Nam. Một trong những công trình nổi tiếng đó là bộ “Thực vật chí Đông Dương” do H. Lecomte chủ biên (1907 – 1952).

Trong công trình này, các tác giả người Pháp đã thu mẫu và định tên, lập khoá mô tả các loài thực vật có mạch trên toàn bộ lãnh thổ Đông Dương [45]. Riêng miền Bắc Pócs Tamás (1965) thống kê được 5190 loài, Phan Kế Lộc (1969) thống kê và bổ sung, nâng số loài ở miền Bắc lên 1660 chi và 140 họ. Trong đó có 5069 loài thực vật thuộc ngành hạt kín và 540 loài thuộc các ngành còn lại. Gần đây, Aubréville khởi xướng và chủ biên bộ “Thực vật chí Campuchia, Lào, Việt Nam” (1960 – 1997) [18] cùng với nhiều tác giả khác đến nay đã công bố 29 tập nhỏ, gồm 74 họ cây có mạch (chưa đầy 20% tổng số họ đã có) (Ngô Tiến Dũng, 2006) [19].

Ngoài ra còn có công trình “Cây cỏ thường thấy ở Việt Nam” 16 gồm 6 tập do Lê Khả Kế chủ biên từ năm 1969 – 1976 [24], “Cây cỏ miền Nam Việt Nam” của phạm Hoàng Hộ giới thiệu 5326 loài, trong đó có 60 loài thực vật bậc thấp và 20 loài Rêu, còn lại 5246 loài thực vật có mạch [22] (Nguyễn Nghĩa Thìn – Nguyễn Thanh Nhàn, 2004) [44] Viện Điều tra Quy hoạch rừng Việt Nam (1971 – 1988) đã công bố 7 tập “ Cây gỗ rừng Việt Nam” giới thiệu khá chi tiết cùng với tranh vẽ minh hoạ. Đến năm 1996, công trình này được dịch ra tiếng Anh do Vũ Văn Dũng chủ biên. Đáng chú ý nhất phải kể đến bộ “Cây cỏ Việt nam” của Phạm Hoàng Hộ (1991 – 1993) [20] xuất bản tại Canada và đã được tái bản có bổ sung tại Việt Nam hai năm (1999 – 2000) [21], đây là bộ sách khá đầy đủ và dễ sử dụng, góp phần đáng kể cho khoa học thực vật ở Việt Nam và là những tài liệu quan trọng làm cơ sở cho việc đánh giá về đa dạng phân loại thực vật Việt Nam. Trên cơ sở những thông tin mới nhất và những căn cứ chắc chắn, Nguyễn Tiến Bân (1997) đã giới thiệu khái quát những đặc điểm cơ bản của 265 họ và khoảng 2.300 chi thuộc ngành hạt kín ở nước ta.

Từ năm 1995 – 2003, Nguyễn Nghĩa Thìn cùng một số tác giả khác đã công bố một số bài báo đa dạng thành phần loài ở Vườn Quốc gia Cúc Phương, vùng núi đá vôi Hoà Bình, Sơn La, khu Bảo tồn Na Hang của Tuyên Quang, vùng núi cao Sa Pa – Phanxipang, Vùng ven biển Nam Trung Bộ, Vườn Quốc gia Ba Bể, Cát Bà, Bến En, Pù Mát, Phong Nha Kẻ Bàng, Cát Tiên…Trong quá trình nghiên cứu tác giả đã công bố cuốn “Cẩm nang nghiên cứu đa dạng sinh vật” [41] nhằm hướng dẫn cách đánh giá tính đa dạng thực vật của vùng nghiên cứu cho các Vườn Quốc gia và khu Bảo tồn trong cả nước (Ngô Tiến Dũng, 2006) [1-]. Những nghiên cứu về thành phần loài, dạng sống khu hệ thực vật a. Những nghiên cứu về thành phần loài Những nghiên cứu về thành phần loài là một trong những nghiên cứu được tiến hành từ lâu trên thế giới. Nói chung theo các tác giả thì mỗi vùng sinh thái sẽ hình thành thảm thực vật đặc trưng, sự khác biệt của thảm này so với thảm khác biểu thị bởi thành phần loài, thành phần dạng sống, cấu trúc và động thái của nó.

Vì vậy, việc nghiên cứu thành phần loài, thành phần dạng sống là chỉ tiêu quan trọng trong phân loại loại hình thảm thực vật. Longchun và cộng sự (1993), nghiên cứu về đa dạng thực vật ở hệ sinh thái nương rẫy tại Xishuang Bana tỉnh Vân Nam Trung Quốc đã nhận xét: khi nương rẫy bỏ hoá được 3 năm thì có 17 họ, 21 chi, 21 loài; bỏ hoá 19 năm thì có 60 họ, 134 chi và 167 loài. Ở Việt Nam, Phan Kế Lộc (1970) đã xác định hệ thực vật miền bắc Việt Nam có 5.660 chi và 240 họ. Thái Văn Trừng (1970) thống kê hệ thực vật Việt Nam có 7.004 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 1.

Hoàng Chung (1980) khi nghiên cứu đồng cỏ vùng núi Bắc Việt Nam đã công bố thành phần loài thu được gồm 233 loài thuộc 54 họ và 44 bộ. Phạm Hoàng Hộ (1991 – 1993) trong “Cây cỏ Việt Nam” đã thống kê số loài hiện có của hệ thực vật là 10. Phan Nguyên Hồng (1991) lập danh mục cùng với một số chỉ tiêu khác (dạng sống, môi trường, khu phân bố) của 75 loài thuộc 2 nhóm loài cây ngập mặn điển hình và cây gia nhập vào rừng ngập mặn. Đỗ Tất Lợi (1995) khi nghiên cứu các loài cây thuốc đã công bố 798 loài thuộc 164 họ có ở hầu hết các tỉnh nước ta.

Lê Ngọc Công và Hoàng Chung (1995) nghiên cứu thành phần loài, dạng sống của sa van bụi và đồi trung du Bắc Thái (cũ) đã phát hiện được 123 loài thuộc 47 họ khác nhau. 18 Nguyễn Nghĩa Thìn (1997) đã thống kê thành phần loài của Vườn quốc gia Tam Đảo có khoảng 2.000 loài thực vật, trong đó có 904 cây có ích thuộc 478 chi, 213 họ thuộc 3 ngành: Dương xỉ, Hạt trần và Hạt kín. Các loài này được xếp thành 8 nhóm có giá trị khác nhau. Năm 1998, khi nghiên cứu về họ Thầu Dầu (Euphorbiaceae) ở Việt Nam, ông thu được 156 loài trong tổng số 425 loài của họ Thầu dầu ở Việt Nam chia làm 7 nhóm theo cách sử dụng.

Lê Ngọc Công (1998) khi nghiên cứu tác dụng cải tạo môi trường của một số mô hình rừng trồng ở một số tỉnh miền núi đã công bố thành phần loài gồm 211 loài thuộc 64 họ. Nguyễn Nghĩa Thìn (1998) khi tổng kết các công trình nghiên cứu về khu hệ thực vật ở Việt Nam đã ghi nhận có 2.393 loài thực vật bậc thấp và 1.373 loài thực vật bậc cao thuộc 2. Lê Trọng Cúc, Phạm Hồng Ban (2000) nghiên cứu sự biến động thành phần loài thực vật sau nương rẫy ở huyện Con Cuông, Nghệ An nhận xét rằng: do ảnh hưởng của canh tác nương rẫy nên thành phần loài và số lượng cây gỗ trên một đơn vị diện tích có xu hướng giảm dần, đơn giản hoá để tái ổn định. Phạm Hồng Ban (2000) nghiên cứu tính đa dạng sinh học của hệ sinh thái rừng sau nương rẫy ở vùng Tây Nam Nghệ An.

Tác giả đã xác định thành phần loài, mật độ cá thể và phổ dạng sống của thảm thực vật phục hồi sau nương rẫy theo thời gian bỏ hoá. Theo tác giả, hệ thực vật sau nương rẫy ở vùng đệm Pù Mát (Nghệ An) khá đa dạng về thành phần loài, gồm 586 loài thuộc 344 chi, 105 họ thực vật bậc cao có mạch. Đặng Kim Vui (2002), nghiên cứu đặc điểm cấu trúc rừng sau nương rẫy ở huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên cho thấy 1 - 2 tuổi có 76 loài thuộc 36 họ, 3 - 5 19 tuổi có 65 loài thuộc 34 họ, 5 - 10 tuổi có 56 loài thuộc 36 họ, 11 - 15 tuổi có 57 loài thuộc 31 họ. Lê Ngọc Công (2004) nghiên cứu hệ thực vật tỉnh Thái Nguyên đã thống kê các loài thực vật bậc cao có mạch của tỉnh Thái Nguyên là 160 họ, 468 chi, 654 loài chủ yếu là cây lá rộng thường xanh, trong đó có nhiều cây gỗ quý như: Lim, Dẻ, Trai, Nghiến v.

Vũ Thị Liên (2005) khi nghiên cứu một số kiểu thảm thực vật ở Sơn La đã thu được 452 loài thuộc 326 chi và 153 họ. Thái Văn Thụy, Nguyễn Phúc Nguyên (2005) nghiên cứu về thảm thực vật Vườn quốc gia Ba Vì đã xác định ở đây có 11 kiểu quần xã thực vật khác nhau. Trong quần xã cây bụi thứ sinh thường xanh, lá rộng thành phần chủ yếu là cây gỗ dạng bụi cao từ 2 - 5m. Những nghiên cứu về thành phần dạng sống Dạng sống của thực vật là sự biểu hiện về hình thái, cấu trúc cơ thể thực vật thích nghi với điều kiện môi trường sống.

Nó liên quan chặt chẽ với các nhân tố sinh thái của mỗi vùng, nên đã được nhiều nhà khoa học quan tâm nghiên cứu từ rất sớm. Schow (1823) đã nghiên cứu về sự phân bố của thực vật và cho rằng: cách mọc được hiểu là đặc điểm phân bố của các loài trong quần xã. Patsoxki (1915) chia thảm thực vật thành 6 nhóm: thực vật thường xanh; thực vật rụng lá vào thời kỳ bất lợi trong năm; thực vật tàn lụi phần trên mặt đất trong thời kỳ bất lợi; thực vật tàn lụi vào thời kỳ bất lợi; thực vật có thời kỳ sinh trưởng và phát triển ngắn; thực vật có thời kỳ sinh trưởng và phát triển lâu năm.