Nghiên cứu đặc điểm đa dạng thực vật thân gỗ trong các trạng thái rừng tự nhiên tại huyện bù đăng tỉnh bình phước

Tài liệu nghiên cứu Nghiên cứu đặc điểm đa dạng thực vật thân gỗ trong các trạng thái rừng tự nhiên tại huyện bù đăng, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên

• Tác giả: Vũ Công Tuân
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thanh Tuấn
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản Lý Tài Nguyên Rừng
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Đa Dạng Thực Vật Thân Gỗ Tại Huyện Bù Đăng, Tỉnh Bình Phước
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Đồng Nai

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu đa dạng thực vật
• 1.1.1. Trên thế giới
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Đa Dạng Thực Vật Thân Gỗ Bù Đăng

Nghiên cứu đa dạng thực vật thân gỗ là yếu tố then chốt để bảo tồn hệ sinh thái rừng. Rừng nhiệt đới, đặc biệt tại các khu vực như Bù Đăng, Bình Phước, đang chịu áp lực lớn từ khai thác và chuyển đổi đất. Việc đánh giá đa dạng sinh học là cần thiết để có cơ sở dữ liệu khoa học cho các giải pháp bảo tồn và phát triển bền vững. Hiện tại, chưa có nghiên cứu chuyên sâu nào về thực vật thân gỗ tại Bù Đăng, do đó, nghiên cứu này sẽ góp phần bổ sung kiến thức về thành phần loài và đặc trưng đa dạng sinh học của rừng tự nhiên lá rộng thường xanh. Nghiên cứu này sẽ tập trung vào việc xác định thành phần loài, đánh giá tính đa dạng và đề xuất các giải pháp bảo tồn thực vật thân gỗ hiệu quả.

1.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu đa dạng thực vật

Nghiên cứu đa dạng thực vật đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và quản lý tài nguyên rừng. Việc hiểu rõ thành phần loài, cấu trúc và chức năng của hệ sinh thái rừng giúp chúng ta đưa ra các quyết định quản lý phù hợp, đảm bảo sự bền vững của rừng. Theo Thomas và cs (2004), đa dạng sinh học trên trái đất đang bị đe dọa nghiêm trọng do mất môi trường sống và biến đổi khí hậu. Do đó, việc nghiên cứu và bảo tồn đa dạng thực vật là vô cùng cấp thiết.

1.2. Thực trạng nghiên cứu thực vật thân gỗ tại Việt Nam

Tại Việt Nam, nhiều nghiên cứu đã được thực hiện về thực vật nói chung, nhưng nghiên cứu chuyên sâu về thực vật thân gỗ ở các khu vực cụ thể còn hạn chế. Các công trình của Phạm Hoàng Hộ (1991; 1993) đã thống kê được nhiều loài thực vật bậc cao có mạch, nhưng cần có thêm các nghiên cứu chi tiết hơn về thực vật thân gỗ ở từng địa phương để có cái nhìn toàn diện về đa dạng sinh học của Việt Nam.

II. Vấn Đề Suy Giảm Đa Dạng Thực Vật Thân Gỗ Tại Bù Đăng

Huyện Bù Đăng, tỉnh Bình Phước, có diện tích rừng tự nhiên đáng kể, nhưng đang đối mặt với nguy cơ suy giảm đa dạng thực vật thân gỗ do khai thác trái phép và chuyển đổi đất rừng. Tình trạng này ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng và chức năng của rừng. Việc bảo tồn và phát triển tài nguyên rừng đòi hỏi phải có các giải pháp dựa trên cơ sở khoa học, đặc biệt là các nghiên cứu về đa dạng sinh học. Nghiên cứu này sẽ tập trung vào việc xác định các yếu tố ảnh hưởng đến đa dạng thực vật thân gỗ và đề xuất các biện pháp giảm thiểu tác động tiêu cực.

2.1. Các yếu tố tác động đến đa dạng thực vật thân gỗ

Nhiều yếu tố tác động đến đa dạng thực vật thân gỗ, bao gồm khai thác gỗ trái phép, chuyển đổi đất rừng sang mục đích nông nghiệp, cháy rừng và biến đổi khí hậu. Các hoạt động này làm suy giảm diện tích rừng, thay đổi cấu trúc và thành phần loài, ảnh hưởng đến khả năng phục hồi của rừng. Theo Ban QLRPH Bù Đăng (2021), diện tích rừng tự nhiên lá rộng thường xanh tại Bù Đăng còn gần 2000 ha, nhưng đang chịu áp lực lớn từ các hoạt động khai thác và chuyển đổi.

2.2. Hậu quả của suy giảm đa dạng thực vật thân gỗ

Suy giảm đa dạng thực vật thân gỗ gây ra nhiều hậu quả tiêu cực, bao gồm mất cân bằng sinh thái, giảm khả năng cung cấp các dịch vụ hệ sinh thái (như điều hòa khí hậu, cung cấp nước, bảo vệ đất), và ảnh hưởng đến sinh kế của người dân địa phương. Việc bảo tồn đa dạng thực vật thân gỗ không chỉ là bảo vệ môi trường mà còn là bảo vệ nguồn tài nguyên quan trọng cho phát triển kinh tế - xã hội bền vững.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Đa Dạng Thực Vật Thân Gỗ Hiệu Quả

Nghiên cứu đa dạng thực vật thân gỗ tại Bù Đăng sử dụng phương pháp kết hợp giữa kế thừa số liệu và khảo sát thực địa. Phương pháp kế thừa số liệu giúp tổng hợp thông tin từ các nghiên cứu trước đây, trong khi khảo sát thực địa cho phép thu thập dữ liệu chi tiết về thành phần loài, cấu trúc và phân bố của thực vật thân gỗ. Các chỉ số đa dạng sinh học sẽ được tính toán và phân tích để đánh giá mức độ đa dạng của rừng. Ngoài ra, nghiên cứu cũng sẽ xác định các yếu tố đe dọa đến đa dạng sinh học và đề xuất các giải pháp bảo tồn phù hợp.

3.1. Phương pháp thu thập và xử lý số liệu thực địa

Việc thu thập số liệu thực địa được thực hiện bằng cách thiết lập các ô tiêu chuẩn đại diện cho các trạng thái rừng khác nhau. Trong mỗi ô tiêu chuẩn, các loài thực vật thân gỗ được xác định, đo đạc và ghi nhận các thông tin về kích thước, số lượng và tình trạng sinh trưởng. Số liệu thu thập được sẽ được xử lý bằng các phần mềm thống kê chuyên dụng để tính toán các chỉ số đa dạng sinh học và phân tích mối quan hệ giữa các loài và quần xã.

3.2. Các chỉ số đa dạng sinh học được sử dụng

Nghiên cứu sử dụng nhiều chỉ số đa dạng sinh học khác nhau để đánh giá mức độ đa dạng của rừng, bao gồm chỉ số Shannon-Wiener, chỉ số Simpson, chỉ số Margalef và chỉ số Pielou. Các chỉ số này cung cấp thông tin về độ phong phú loài, độ đồng đều loài và mức độ ưu thế của các loài trong quần xã. Việc phân tích các chỉ số này giúp chúng ta hiểu rõ hơn về cấu trúc và chức năng của hệ sinh thái rừng.

3.3. Xác định các yếu tố đe dọa đa dạng sinh học

Để xác định các yếu tố đe dọa đến đa dạng sinh học, nghiên cứu sử dụng phương pháp phỏng vấn người dân địa phương, quan sát thực địa và phân tích các tài liệu liên quan. Các yếu tố đe dọa được xác định sẽ được đánh giá về mức độ tác động và đề xuất các biện pháp giảm thiểu tác động tiêu cực. Việc xác định và giảm thiểu các yếu tố đe dọa là rất quan trọng để bảo tồn đa dạng sinh học của rừng.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Đánh Giá Đa Dạng Thực Vật Thân Gỗ

Kết quả nghiên cứu cho thấy thành phần loài thực vật thân gỗ tại Bù Đăng khá phong phú, với nhiều loài có giá trị bảo tồn và kinh tế. Tuy nhiên, mức độ đa dạng khác nhau giữa các trạng thái rừng, với rừng nguyên sinh có đa dạng cao hơn so với rừng thứ sinh. Các chỉ số đa dạng sinh học cho thấy sự suy giảm đa dạng ở các khu vực bị tác động mạnh bởi con người. Nghiên cứu cũng xác định được một số loài thực vật quý hiếm cần được ưu tiên bảo tồn.

4.1. Thành phần loài thực vật thân gỗ tại Bù Đăng

Nghiên cứu đã xác định được danh sách các loài thực vật thân gỗ có mặt tại Bù Đăng, bao gồm cả các loài bản địa và các loài xâm nhập. Danh sách này cung cấp thông tin quan trọng cho việc quản lý và bảo tồn đa dạng sinh học. Ngoài ra, nghiên cứu cũng mô tả đặc điểm sinh thái của các loài thực vật thân gỗ, bao gồm phân bố, sinh cảnh và vai trò trong hệ sinh thái.

4.2. Phân tích định lượng đa dạng sinh học thực vật

Các chỉ số đa dạng sinh học được tính toán và phân tích cho thấy sự khác biệt về mức độ đa dạng giữa các trạng thái rừng. Rừng nguyên sinh có độ phong phú loài cao hơn và độ đồng đều loài tốt hơn so với rừng thứ sinh. Điều này cho thấy tầm quan trọng của việc bảo tồn rừng nguyên sinh để duy trì đa dạng sinh học.

4.3. Các loài thực vật thân gỗ có giá trị bảo tồn

Nghiên cứu đã xác định được một số loài thực vật thân gỗ có giá trị bảo tồn cao, do chúng có nguy cơ tuyệt chủng hoặc có vai trò quan trọng trong hệ sinh thái. Các loài này cần được ưu tiên bảo tồn thông qua các biện pháp như bảo vệ sinh cảnh, kiểm soát khai thác và phục hồi rừng.

V. Giải Pháp Bảo Tồn Đa Dạng Thực Vật Thân Gỗ Bền Vững

Để bảo tồn đa dạng thực vật thân gỗ tại Bù Đăng, cần có các giải pháp đồng bộ và bền vững, bao gồm tăng cường quản lý bảo vệ rừng, phục hồi rừng bị suy thoái, nâng cao nhận thức cộng đồng và phát triển sinh kế bền vững cho người dân địa phương. Các giải pháp này cần được thực hiện một cách khoa học và có sự tham gia của tất cả các bên liên quan.

5.1. Tăng cường quản lý và bảo vệ rừng

Quản lý và bảo vệ rừng là yếu tố then chốt để bảo tồn đa dạng thực vật thân gỗ. Cần tăng cường kiểm tra, giám sát các hoạt động khai thác và chuyển đổi đất rừng, xử lý nghiêm các hành vi vi phạm pháp luật về bảo vệ rừng. Đồng thời, cần nâng cao năng lực cho lực lượng kiểm lâm và các cơ quan chức năng trong công tác quản lý và bảo vệ rừng.

5.2. Phục hồi rừng bị suy thoái

Phục hồi rừng bị suy thoái là biện pháp quan trọng để khôi phục đa dạng sinh học và chức năng của rừng. Cần thực hiện các biện pháp như trồng rừng, tái sinh tự nhiên, cải tạo đất và kiểm soát các loài xâm nhập. Việc phục hồi rừng cần được thực hiện theo hướng đa dạng hóa loài và phù hợp với điều kiện sinh thái của từng khu vực.

5.3. Nâng cao nhận thức cộng đồng và phát triển sinh kế bền vững

Nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị của đa dạng sinh học và tầm quan trọng của việc bảo tồn rừng là rất quan trọng để tạo sự đồng thuận và tham gia của người dân vào công tác bảo tồn. Đồng thời, cần phát triển các mô hình sinh kế bền vững cho người dân địa phương, giúp họ giảm sự phụ thuộc vào khai thác tài nguyên rừng và có thu nhập ổn định.

VI. Kết Luận và Hướng Nghiên Cứu Đa Dạng Thực Vật Tương Lai

Nghiên cứu này đã cung cấp những thông tin quan trọng về đa dạng thực vật thân gỗ tại Bù Đăng, Bình Phước. Kết quả nghiên cứu là cơ sở khoa học cho việc đề xuất các giải pháp quản lý, bảo tồn và phát triển bền vững tài nguyên rừng. Trong tương lai, cần có thêm các nghiên cứu chuyên sâu hơn về các khía cạnh khác của đa dạng sinh học, như đa dạng động vật, đa dạng vi sinh vật và mối quan hệ giữa các thành phần trong hệ sinh thái.

6.1. Tóm tắt kết quả nghiên cứu chính

Nghiên cứu đã xác định được thành phần loài thực vật thân gỗ, đánh giá mức độ đa dạng sinh học và xác định các yếu tố đe dọa đến đa dạng thực vật tại Bù Đăng. Kết quả nghiên cứu cho thấy sự cần thiết phải có các giải pháp bảo tồn đồng bộ và bền vững để bảo vệ tài nguyên rừng.

6.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo về đa dạng sinh học

Trong tương lai, cần có thêm các nghiên cứu về tác động của biến đổi khí hậu đến đa dạng thực vật thân gỗ, nghiên cứu về vai trò của thực vật thân gỗ trong việc cung cấp các dịch vụ hệ sinh thái và nghiên cứu về các phương pháp phục hồi rừng hiệu quả. Các nghiên cứu này sẽ cung cấp thêm thông tin quan trọng cho việc quản lý và bảo tồn đa dạng sinh học.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Huyện Bù Đăng, tỉnh Bình Phước sở hữu tổng diện tích đất quy hoạch lâm nghiệp đạt 58.411,6 ha, trong đó lâm phần thuộc Ban Quản lý Rừng phòng hộ Bù Đăng quản lý 40.540,32 ha với 37.469,66 ha diện tích có rừng. Hệ sinh thái rừng tự nhiên lá rộng thường xanh tại đây chỉ còn gần 2.000 ha (chiếm 1.753,05 ha rừng gỗ lá rộng thường xanh tập trung), đóng vai trò then chốt trong việc duy trì nguồn nước đầu nguồn sông Đồng Nai, hồ thủy điện Thác Mơ và bảo tồn đa dạng sinh học cho vùng Đông Nam Bộ. Tuy nhiên, áp lực chuyển đổi đất lâm nghiệp sang canh tác nông nghiệp, nạn khai thác gỗ trái phép trong quá khứ và biến đổi khí hậu đã khiến cấu trúc thảm thực vật bị suy giảm nghiêm trọng cả về diện tích lẫn chất lượng trữ lượng.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm là sự thiếu hụt các dữ liệu định lượng khoa học và toàn diện về cấu trúc, tổ thành loài và mức độ đa dạng thực vật thân gỗ theo từng trạng thái rừng tự nhiên tại khu vực giáp ranh giữa tỉnh Bình Phước và tỉnh Đồng Nai. Luận văn hướng đến ba mục tiêu cụ thể: xác định thành phần loài thực vật thân gỗ; phân tích định lượng tính đa dạng sinh thái qua các chỉ số cấu trúc, chỉ số đa dạng loài và dạng phân bố không gian; phân tích ma trận SWOT để đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát triển tài nguyên rừng bền vững.

Nghiên cứu được triển khai thực nghiệm từ tháng 1/2022 đến tháng 5/2022 trên phạm vi 3 trạng thái rừng tự nhiên lá rộng thường xanh gồm rừng trung bình, rừng nghèo và rừng kiệt theo Thông tư 33/2018/TT-BNNPTNT. Kết quả của đề tài mang ý nghĩa thực tiễn to lớn, bổ sung bộ dữ liệu khoa học về 101 loài thực vật thân gỗ, hỗ trợ cơ quan kiểm lâm và chính quyền địa phương xây dựng phương án phục hồi 131,31 ha đất khoanh nuôi tái sinh, đồng thời thực hiện hiệu quả chủ trương đóng cửa rừng tự nhiên của Chính phủ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn ứng dụng hệ thống lý thuyết sinh thái học quần xã và trắc lượng rừng hiện đại làm nền tảng phân tích:

1. Lý thuyết phân loại đa dạng sinh học của Whittaker (1975) và Sharma (2003): Tiếp cận đa dạng sinh thái qua ba cấp độ Alpha (tính đa dạng nội bộ ô tiêu chuẩn), Beta (sự biến đổi thành phần loài giữa các sinh cảnh) và Gamma (tính đa dạng cảnh quan khu vực).
2. Khung phân loại thảm thực vật nhiệt đới của Thái Văn Trừng (1978): Phân chia quần hệ rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới và xác định ưu hợp thực vật dựa trên tỷ trọng loài.
3. Mô hình giá trị quan trọng sinh thái học của Marmillod: Đánh giá vai trò sinh thái của từng loài cây thông qua chỉ số giá trị quan trọng (IVI%) với ngưỡng loài ưu thế sinh thái xác định khi IVI% vượt mức 5%.

Bên cạnh đó, nghiên cứu vận dụng 5 khái niệm chuyên sâu: độ giàu loài (Species Richness - S), chỉ số bất định Shannon-Wiener (H'), chỉ số chiếm ưu thế Simpson (D), chỉ số đồng đều Pielou (J) và tỷ lệ độ phong phú trên tần suất (A/F) của Curtis & McIntosh (1950) nhằm xác định dạng phân bố không gian của thực vật. Hệ thống phân loại thực vật được chuẩn hóa theo Brummitt (1992) kết hợp Luật danh pháp Quốc tế Melbourne (2012).

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu được thu thập qua phương pháp điều tra ngoại nghiệp kết hợp kế thừa tài liệu khí tượng, thổ nhưỡng và bản đồ diễn biến rừng năm 2020 của huyện Bù Đăng.

• Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Nghiên cứu thiết lập 57 ô tiêu chuẩn (OTC) với diện tích 500 m2/ô (kích thước 25m x 20m), đạt tổng diện tích điều tra 2,85 ha. Áp dụng phương pháp lấy mẫu ngẫu nhiên phân tầng dựa theo Thông tư số 33/2018/TT-BNNPTNT về trữ lượng gỗ: 27 ô rừng trung bình (trữ lượng 100 đến 200 m3/ha), 18 ô rừng nghèo (50 đến 100 m3/ha) và 12 ô rừng kiệt (10 đến 50 m3/ha). Lý do lựa chọn diện tích 500 m2 và phương pháp phân tầng là nhằm bao quát trọn vẹn sự biến động địa hình đồi núi dốc từ 127 m đến 590 m, phản ánh chính xác cấu trúc tầng tán của cây gỗ có đường kính ngang ngực (DBH) từ 5 cm trở lên.
• Tuyến điều tra: Thiết lập 3 tuyến điều tra thực địa với tổng chiều dài ước lượng 30 km (khoảng 10 km/tuyến), bố trí vuông góc với đường đồng mức và cách nhau tối thiểu 1.000 m để bao quát các vi sinh cảnh đặc trưng.
• Phương pháp phân tích số liệu: Sử dụng thước kẹp kính đo DBH (độ chính xác 0,1 cm) và thước Blume-Leiss đo chiều cao vút ngọn (độ chính xác 0,5 m). Toàn bộ dữ liệu được phân tích định lượng bằng phần mềm chuyên dụng Primer và môi trường thống kê R (các gói nVennR, ggdendro). Sự tương đồng loài được tính theo hệ số Bray-Curtis, kỹ thuật phân nhóm sơ đồ nhánh (Cluster Dendrogram), phân tích toạ độ chính PCA, đa chiều MDS và kiểm định phi tham số Wilcoxon với mức ý nghĩa p dưới 0,05.
• Phương pháp đánh giá xã hội học: Phỏng vấn bán cấu trúc các bên liên quan kết hợp phương pháp chuyên gia để lập ma trận SWOT đánh giá hiện trạng công tác quản lý bảo vệ rừng. Timeline điều tra và hoàn thiện số liệu diễn ra xuyên suốt trong 5 tháng đầu năm 2022.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích định lượng từ 57 ô tiêu chuẩn đã ghi nhận các kết quả nổi bật về thảm thực vật thân gỗ tại huyện Bù Đăng:

1. Đa dạng phân loại học: Ghi nhận tổng cộng 101 loài thực vật thân gỗ thuộc 88 chi, 52 họ và 23 bộ, toàn bộ 100% loài đều thuộc ngành Ngọc lan (Magnoliophyta). Họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) phong phú nhất với 9 loài (chiếm 8,91%), họ Đậu (Fabaceae) có 8 loài (chiếm 7,92%), họ Long não (Lauraceae) và họ Xoan (Meliaceae) cùng có 5 loài (chiếm 4,95%). Hai chi có mức độ đa dạng cao nhất là chi Thị (Diospyros) và chi Bứa (Garcinia) cùng có 3 loài (chiếm 2,97%).
2. Cấu trúc mật độ và trữ lượng: Tổng số 1.762 cá thể cây gỗ được đo đếm. Mật độ bình quân toàn khu vực đạt 607 cây/ha, tổng tiết diện ngang đạt 16,57 m2/ha và trữ lượng bình quân là 141,72 m3/ha. Mật độ giảm dần theo trạng thái: rừng trung bình đạt 799 cây/ha (dao động 520 - 1.060 cây/ha) với trữ lượng 162,77 m3/ha; rừng nghèo đạt 536 cây/ha (320 - 780 cây/ha) với trữ lượng 86,18 m3/ha; rừng kiệt đạt 334 cây/ha (260 - 740 cây/ha) với trữ lượng chỉ 38,40 m3/ha.
3. Mức độ giàu loài theo trạng thái: Rừng trung bình có độ giàu loài vượt trội với 87 loài (chiếm 86,14% tổng số loài) và 1.063 cá thể (chiếm 60,33% tổng số cây); rừng nghèo ghi nhận 59 loài (chiếm 58,42%) với 482 cá thể (chiếm 27,36%); rừng kiệt có 52 loài (chiếm 51,49%) với 217 cá thể (chiếm 12,32%).
4. Hiện trạng nguồn gen quý hiếm: Phát hiện 6 loài thực vật thân gỗ nguy cấp, quý hiếm có giá trị bảo tồn quốc tế và quốc gia. Trong đó có Dó bầu (Aquilaria crassna) xếp hạng Rất nguy cấp (CR) theo IUCN và Nguy cấp (EN) theo Sách đỏ Việt Nam; Cẩm lai (Dalbergia oliveri) xếp hạng EN theo IUCN và thuộc Danh mục Nhóm IIA theo Nghị định 06/2019/NĐ-CP; Chò (Parashorea stellata) và Bình linh (Vitex ajugaeflora) xếp hạng Sẽ nguy cấp (VU); cùng hai loài Cầy (Irvingia malayana) và Bứa (Garcinia oblongifolia) thuộc diện Ít quan tâm (LC).

Thảo luận kết quả

Sự phân hóa rõ rệt về mật độ, trữ lượng và độ phong phú loài giữa rừng trung bình và rừng kiệt phản ánh sâu sắc tác động tiêu cực của con người trong quá khứ. Rừng kiệt tại Bù Đăng chỉ đạt trữ lượng 38,40 m3/ha (thấp hơn 4,24 lần so với rừng trung bình) do tình trạng chặt hạ chọn lọc các loài cây gỗ thương mại nhóm I, II kéo dài nhiều năm trước thời điểm đóng cửa rừng. Đất dốc trên 20 độ chiếm hơn 65% diện tích toàn huyện, khi thảm che phủ bị bóc tách đã dẫn đến xói mòn tầng mặt bazan và đá phiến sét, làm suy thoái môi trường tái sinh tự nhiên.

Dữ liệu nghiên cứu được trực quan hóa sinh động thông qua sơ đồ nhánh Cluster Dendrogram, cho phép phân loại 101 loài thực vật thành 6 nhóm quần hợp có độ tương đồng 80%. Nhóm 1 và 2 là các loài đặc trưng như Trâm và Dẻ; nhóm 3 gồm Dâu gia xoan, Vải rừng, Còng; nhóm 5 gồm 23 loài chiếm ưu thế tầng nhỡ như Bời lời, Cám, Cánh kiến; trong khi nhóm 6 quy tụ 78 loài phân tán. Biểu đồ Venn thể hiện sự giao thoa thành phần loài, trong đó rừng nghèo và rừng kiệt có độ tương đồng rất cao về số họ (đều có 37 họ, chiếm 72,55%) và số chi (53 chi so với 50 chi). Đồ thị phân tích tọa độ chính PCA và đa chiều MDS khẳng định tính tách biệt rõ ràng về mặt sinh thái của rừng trung bình so với hai trạng thái còn lại. So với các hệ sinh thái lân cận như Vườn Quốc gia Bù Gia Mập (148 loài thân gỗ) hay Khu bảo tồn thiên nhiên Bình Châu - Phước Bửu, độ đa dạng loài tại Bù Đăng nằm ở mức trung bình khá, nhưng đang đối mặt với sự phân mảnh sinh cảnh nghiêm trọng do tiếp giáp 104.919 ha diện tích cây công nghiệp lâu năm của huyện.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả phân tích định lượng và ma trận SWOT, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược khả thi nhằm bảo tồn và phát triển bền vững tài nguyên rừng tại Bù Đăng:

1. Thiết lập phân vùng bảo vệ nghiêm ngặt nguồn gen quý hiếm: Ban Quản lý Rừng phòng hộ Bù Đăng phối hợp Chi cục Kiểm lâm Bình Phước tiến hành định vị tọa độ GPS và gắn mã số số hóa cho 100% cá thể mẹ của 6 loài cây nguy cấp, đặc biệt là quần thể Dó bầu (Aquilaria crassna) và Cẩm lai (Dalbergia oliveri). Thực hiện khoanh vùng bảo vệ lõi với bán kính 50 m quanh mỗi cây mẹ trong giai đoạn 2022 - 2024 để thu gom hạt giống phục vụ gieo ươm nhân tạo.
2. Triển khai kỹ thuật lâm sinh làm giàu 131,31 ha rừng khoanh nuôi: Ứng dụng mô hình trồng bổ sung cây bản địa vào các lỗ trống tán tại 18 ô rừng nghèo và 12 ô rừng kiệt. Mục tiêu nâng độ tàn che từ dưới 0,3 lên trên 0,6 và tăng mật độ cây tái sinh mục đích đạt trên 1.500 cây/ha. Sử dụng các loài cây gỗ bản địa có chỉ số IVI cao như Bình linh, Bời lời, Chò nhai kết hợp cây họ Đậu để cải tạo đất, hoàn thành mục tiêu lâm sinh trước năm 2026.
3. Ứng dụng công nghệ giám sát và ngăn chặn vi phạm lâm luật: Nâng cấp hệ thống giám sát cảnh báo sớm cháy rừng và mất rừng bằng dữ liệu viễn thám kết hợp thiết bị bay không người lái (UAV). Hạt Kiểm lâm Bù Đăng tăng cường tuần tra liên ngành tại các điểm nóng giáp ranh thủy điện Thác Mơ, phấn đấu giảm 50% số vụ vi phạm khai thác gỗ và lấn chiếm đất rừng mỗi năm.
4. Phát triển sinh kế bền vững gắn với chi trả dịch vụ môi trường rừng: Ủy ban nhân dân huyện Bù Đăng và các xã Đồng Nai, Phú Sơn, Thọ Sơn đẩy mạnh giao khoán bảo vệ 18.558,06 ha rừng phòng hộ cho 39,98% đồng bào dân tộc thiểu số tại chỗ. Kết hợp hỗ trợ kỹ thuật thâm canh 104.076 ha điều và cao su hiện có nhằm nâng cao thu nhập hộ gia đình thêm 20 - 25%, giảm triệt để áp lực xâm lấn tài nguyên rừng tự nhiên.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung luận văn mang lại giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn chuyên sâu cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

1. Ban Quản lý Rừng phòng hộ Bù Đăng và lực lượng Kiểm lâm: Cung cấp cơ sở dữ liệu số hóa về danh lục 101 loài thực vật thân gỗ và bản đồ phân bố 57 ô tiêu chuẩn, phục vụ trực tiếp cho việc lập Phương án quản lý rừng bền vững giai đoạn 2021 - 2030 và thiết kế các tuyến tuần tra bảo vệ rừng trọng điểm.
2. Cán bộ quy hoạch và hoạch định chính sách lâm nghiệp địa phương: Cung cấp các luận cứ định lượng về cấu trúc trữ lượng (từ 38,40 m3/ha ở rừng kiệt đến 162,77 m3/ha ở rừng trung bình) để hỗ trợ Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Bình Phước xây dựng chính sách phân bổ vốn ngân sách bảo vệ và phát triển rừng hàng năm.
3. Nhà khoa học, giảng viên và sinh viên ngành Lâm nghiệp - Môi trường: Tài liệu tham khảo chuẩn mực về quy trình phân tích đa dạng sinh học định lượng qua môi trường R (gói nVennR, ggdendro), phân tích đa chiều MDS, PCA và phương pháp tính toán chỉ số Rényi, Simpson, Shannon-Wiener trong nghiên cứu hệ sinh thái rừng nhiệt đới.
4. Các tổ chức phi chính phủ và quỹ bảo tồn thiên nhiên (WWF, IUCN, CEPF): Nguồn dữ liệu thực địa tin cậy về 6 loài thực vật thân gỗ nguy cấp phục vụ công tác xây dựng hồ sơ tài trợ các dự án bảo tồn nguồn gen thực vật quý hiếm và phục hồi cảnh quan rừng vùng Đông Nam Bộ.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn đã ghi nhận bao nhiêu loài thực vật thân gỗ và họ thực vật nào chiếm ưu thế nhất?
Nghiên cứu đã xác định được 101 loài thực vật thân gỗ thuộc 88 chi, 52 họ và 23 bộ thực vật bậc cao có mạch. Họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) chiếm ưu thế lớn nhất về số loài với 9 loài (chiếm 8,91% tổng số loài), tiếp đến là họ Đậu (Fabaceae) với 8 loài (chiếm 7,92%), họ Long não (Lauraceae) và họ Xoan (Meliaceae) đều có 5 loài.

Sự khác biệt về mật độ và trữ lượng giữa ba trạng thái rừng được thể hiện ra sao?
Mật độ và trữ lượng suy giảm rõ rệt theo mức độ suy thoái: rừng trung bình đạt mật độ 799 cây/ha và trữ lượng 162,77 m3/ha; rừng nghèo đạt 536 cây/ha và 86,18 m3/ha; rừng kiệt suy giảm xuống chỉ còn 334 cây/ha và 38,40 m3/ha, cho thấy sự suy thoái trữ lượng lên tới hơn 4 lần giữa rừng trung bình và rừng kiệt.

Khu vực nghiên cứu có những loài thực vật thân gỗ nào thuộc danh mục bị đe dọa tuyệt chủng?
Nghiên cứu ghi nhận 6 loài cây gỗ quý hiếm gồm Dó bầu (Aquilaria crassna - IUCN CR, Sách đỏ Việt Nam EN), Cẩm lai (Dalbergia oliveri - IUCN EN, Nhóm IIA Nghị định 06/2019), Chò (Parashorea stellata - VU), Bình linh (Vitex ajugaeflora - VU), Cầy (Irvingia malayana - LC) và Bứa (Garcinia oblongifolia - LC).

Tại sao tác giả lại áp dụng phương pháp phân tầng ngẫu nhiên và lập 57 ô tiêu chuẩn 500 m2?
Phương pháp phân tầng ngẫu nhiên theo 3 trạng thái trữ lượng của Thông tư 33/2018/TT-BNNPTNT kết hợp kích thước ô 500 m2 (25m x 20m) với tổng diện tích 2,85 ha giúp đảm bảo tính đại diện cho địa hình dốc phân cắt mạnh từ 127 m đến 590 m, phản ánh đầy đủ cấu trúc của cây gỗ có DBH từ 5 cm trở lên.

Ma trận SWOT trong luận văn mang lại định hướng cốt lõi nào cho công tác quản lý rừng?
Phân tích SWOT đã định hình 4 nhóm chiến lược: tận dụng chính sách đóng cửa rừng để củng cố bộ máy (SO); đẩy mạnh đào tạo cán bộ để tranh thủ nguồn vốn đầu tư công (WO); tăng cường phối hợp kiểm lâm liên tỉnh để ngăn chặn khai thác lậu (ST); và hoàn thiện phương án phòng cháy chữa cháy rừng để giảm thiểu rủi ro biến đổi khí hậu (WT).

Kết luận

• Luận văn đã phân tích toàn diện hiện trạng đa dạng thực vật thân gỗ tại huyện Bù Đăng qua 57 ô tiêu chuẩn (2,85 ha), xác định được 101 loài thuộc 88 chi, 52 họ và 23 bộ.
• Cung cấp bức tranh định lượng chi tiết về sự phân hóa cấu trúc lâm phần: mật độ bình quân 607 cây/ha, trữ lượng 141,72 m3/ha và tổng tiết diện ngang 16,57 m2/ha qua 3 trạng thái rừng.
• Xác định vị trí phân bố và hiện trạng của 6 loài cây gỗ nguy cấp, quý hiếm có giá trị bảo tồn cao như Dó bầu, Cẩm lai, Chò và Bình linh.
• Đề xuất hệ thống 4 giải pháp đồng bộ kết hợp kỹ thuật lâm sinh khoanh nuôi tái sinh trên 131,31 ha đất với phát triển sinh kế cho 39,98% đồng bào dân tộc thiểu số giai đoạn 2022 - 2026.
• Đóng góp luận cứ khoa học quan trọng cho công tác quản lý bền vững 40.540,32 ha đất lâm nghiệp tại Bù Đăng; các nhà quản lý và nhà nghiên cứu quan tâm có thể khai thác trực tiếp nguồn dữ liệu để áp dụng vào các chương trình bảo tồn đa dạng sinh học thực địa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho thời kỳ nghiên cứu hệ thực vật cụ thể.N cho rằng “chỉ cần điều tra trên một diện tích đủ lớn để có thể bao trùm được sự phong phú của nơi sống nhưng không có sự phân hoá về mặt địa lý”. Ông gọi đó là hệ thực vật cụ thể. đã đưa ra một nhận định là số loài của một hệ thực vật cụ thể ở vùng nhiệt đới ẩm thường là 1500 - 2000 loài. Đối với các nước khu vực Đông Nam Á đã có bộ Thực vật chí khá hoàn chỉnh như Trung Hoa, Thái Lan, Indonexia, Malaysia.

Đối với các nước Âu, Mỹ, việc nghiên cứu hệ thực vật trên toàn lãnh thổ đã được thực hiện từ khá sớm. Hầu hết các mẫu vật đã được thu thập và lưu trữ tại các phòng mẫu khô (herbarium) nổi tiếng thế giới như Kew (Anh), Bảo tàng lịch sử tự nhiên Paris (Pháp), New York (Hoa Kỳ), Xanh Pê-téc-bua (Nga). vì vậy khi xây dựng danh lục thực vật các khu bảo tồn và ban quản lý có nhiều thuận lợi. Farjon & Page (1999) đã đánh giá tình hình của Thông trên thế giới với 630 loài Thông thuộc 69 chi, trong đó 291 loài Thông trên thế giới được đánh giá bị đe dọa tuyệt chủng ở mức quốc tế bao gồm cả Danh lục đỏ toàn cầu cũng như những gợi ý chung cho công tác bảo tồn loài.

và cộng sự (2011), đã thống kê được những cây gỗ thuộc 119 họ thực vật, trong đó có 8 họ hạt trần, 110 họ thực vật có hoa và 1 5 họ thực vật bào tử. Từ 119 họ, có tới 3140 loài cây gỗ, đặc biệt có 10 họ với số lượng loài rất lớn có tới 1.720 loài cùng với 10 chi lớn nhất chứa 574 loài. Hai nhà khoa học Whittaker (1975) và Sharma (2003) phân biệt 3 loại đa dạng sinh học loài khác nhau đó là đa dạng alpha (), đa dạng beta () và đa dạng gama (). Đa dạng sinh học Alpha liên quan đến thông tin thành phần số lượng loài của một khu vực, hiện trường nghiên cứu cụ thể, chẳng hạn như một ô tiêu chuẩn là 20m x 50m (quadrat).

Đa dạng sinh học Beta mô tả cho biết sự khác nhau về thành phần loài giữa 2 hiện trường nghiên cứu gần kề dọc theo một lát cắt; chỉ số beta thấp khi thành phần loài của 2 hiện trường nghiên cứu có tính tương đồng cao và ngược lại. Giá trị này đạt tối đa khi giữa 2 hiện trường nghiên cứu không hề có chung một loài xuất hiện (tương đồng là zero). Đa dạng sinh học Gamma được định nghĩa là mức độ gặp một loài bổ xung khi thay đổi địa lý trong các khu vực khác nhau của một kiểu cư trú. Đa dạng này cho biết sự khác nhau về thành phần loài và các chỉ số đa dạng sinh học của 2 khu hệ sinh sống/cư trú lớn cách xa/ gần kề nhau.

Richard King và ctv (2001) đã nghiên cứu ĐDSH rừng ngập mặn do cộng đồng quản lý tại đảo Danjugan, Cauayan, Negros Occidental, Philippines bằng phương pháp định lượng với các chỉ số ĐDSH, tính ma trận tương đồng trên cơ sở tương đồng của Bray - Curtis, xử lý các số liệu bằng phần mềm PRIMER (Clarke và Warwick, 1994). Kết quả đã nghiên cứu đã đánh giá được ĐDSH tại rừng ngập mặn đảo Danjugan với các con số cụ thể, trên cơ sở kết quả khoa học nghiên cứu đã đề xuất các giải pháp bảo tồn loài, quần xã tại đây. Dieter Mueller Dombois, Kentw, Bridge và Curtis Daehler (2005), đã xuất bản cuốn sách với tiêu đề “Đánh giá Đa dạng sinh học của hệ sinh thái 6 đảo vùng nhiệt đới” theo các phương pháp khảo sát ô tiêu chuẩn, các phương pháp định lượng trong ĐDSH. Hầu hết các nghiên cứu phân tích đánh giá thảm thực vật (Phyto- sociological study) đều áp dụng phương pháp Quadrat (Mishra, 1968; Rastogi, 1999 và Sharma, 2003).

Quadrat là một ô mẫu hay một đơn vị lấy mẫu có kích thước xác định và có thể có nhiều hình dạng khác nhau như tròn, vuông, chữ nhật. Có 4 phương pháp quadrat có thể được áp dụng đó là phương pháp liệt kê (list quadrat), phương pháp đếm (count), phương pháp đếm và phân tích (chart quadrat) và phương pháp ô cố định. Thông thường ô tiêu chuẩn có kích cỡ 1m x 1m được áp dụng cho nghiên cứu thực vật thân thảo (herbaceous species), 5m x 5m áp dụng cho nghiên cứu thảm cây bụi (bushes) và 10m x 10m áp dụng cho nghiên cứu thảm thực vật cây gỗ lớn (trees). Tuy nhiên, kích thước và số lượng của các ô tiêu chuẩn sẽ tùy thuộc vào điều kiện cụ thể của thảm thực vật ở các khu vực nghiên cứu khác nhau.

Với lý do đó luận văn này sử dụng diện tích ô đo đếm cây gỗ lớn là 500 m2. Ở Việt Nam Việt Nam nằm ở Đông Nam bán đảo Đông Dương có phần đất liền rộng khoảng 330.000 km2, với bờ biển dài khoảng 3200 km, phần nội thuỷ và lãnh hải gần với bờ biển rộng khoảng hơn 22. Ba phần tư diện tích của cả nước là đồi núi với đỉnh núi cao nhất là Phan Xi Păng 3143 m ở phía Tây Bắc. Nơi đây các dãy núi cao được hình thành do sự kéo dài của dãy núi Hymalaya.

Cùng với đó, Việt Nam cũng có sự khác biệt lớn về khí hậu từ vùng gần xích đạo tới giáp vùng cận nhiệt đới, cùng với sự đa dạng về địa hình, tạo nên sự đa dạng về thiên nhiên, do đó tạo tính ĐDSH cao. Mặc dù đã trải qua các thời kỳ chiến tranh khốc liệt, các hệ sinh thái bị tàn phá nặng nề, cộng thêm các hình thức sản xuất nông nghiệp nương rẫy, khai thác tài nguyên không hợp lý, các hệ sinh thái tự nhiên đã bị thu hẹp một 7 cách đáng kể. Tuy nhiên, ĐDSH ở Việt Nam vẫn còn phong phú về chủng loại, giàu về số lượng, đa dạng về thành phần. Điều đặc biệt là hệ thực vật nước ta giàu những loài cây gỗ, cây bụi, dây leo gỗ…và rất nhiều đại diện cổ tồn tại từ kỷ đệ tam.

Cho đến nay đã thống kê được 10.484 thực vật bậc cao có mạch (Phạm Hoàng Hộ, 1991; 1993) khoảng 800 loài rêu và 600 loài nấm. Trong số các loài kiểm kê được có khoảng 6.000 loài cây có ích đã được nhân dân dùng làm lương thực, thực phẩm, thuốc chữa bệnh, thức ăn cho gia súc, lấy gỗ, lấy tinh dầu và nhiều nguyên vật liệu khác (Võ Văn Chi và Trần Hợp, 1999; 2001), mặt khác hệ thực vật Việt Nam có mức độ đặc hữu cao. Tuy rằng hệ thực vật Việt Nam không có các họ đặc hữu mà chỉ có các chi đặc hữu chiếm khoảng 3% nhưng số loài đặc hữu chiếm đến khoảng 20%, tập trung ở 4 khu vực chính: núi Hoàng Liên Sơn, Ngọc Linh, cao nguyên Lâm Viên và khu vực rừng ẩm Bắc Trung Bộ. Nghiên cứu về thực vật Việt Nam có thể kể đến các tác giả lớn như Loureiro (1790), Pierre (1879; 1907).

Các tác phẩm này đã đặt nền móng vững chắc cho việc nghiên cứu thực vật ở Việt Nam. Từ những năm đầu của thế kỷ XX đã xuất hiện một công trình nổi tiếng làm nền tảng cho việc đánh giá tính đa dạng sinh vật ở Việt Nam, đó là bộ “Thực vật chí Đông Dương” do H. Lecomte (1907 - 1952) người Pháp chủ biên. Trong công trình này, tác giả đã thu mẫu và định tên, lập khoá mô tả các loài thực vật có mạch trên toàn lãnh thổ Đông Dương.

Theo Thái Văn Trừng (1978, 1999) vào thập niên 50 và 60 của thế kỷ XX, một số nhà lâm học người Pháp (Maurand, 1952; Rollet, 1952; Vidal, 1958; Schmid 1962) đã có những khảo sát về hệ thực vật rừng Việt Nam. Sau này nhiều tác giả đã tiếp tục đi sâu nghiên cứu những hệ sinh thái rừng Việt Nam. Theo Thái Văn Trừng (1978; 1999), rừng nhiệt đới bao gồm hai loại hình quần thể là quần hệ và xã hợp. Các quần hệ thực vật được phân loại dựa 8 theo sự khác biệt về hình thái và cấu trúc.

Trái lại, các xã hợp thực vật được phân loại dựa theo thành phần loài cây; trong đó tiêu chuẩn phân chia xã hợp là những ưu hợp thực vật. Những ưu hợp thực vật được phân chia dựa theo thành phần loài và tỷ trọng của chúng. Đơn vị phân loại cơ sở của thảm thực vật rừng Việt Nam là kiểu thảm thực vật. Mỗi kiểu thảm thực vật được hình thành dưới chế độ khí hậu nhất định.

Nếu căn cứ vào nguồn gốc phát sinh, thì thảm thực vật rừng Việt Nam có thể được phân chia thành hai kiểu: đó là kiểu thảm thực vật nguyên sinh và kiểu thảm thực vật thứ sinh. Trần Ngũ Phương (1970) đã nghiên cứu khá chi tiết về hệ thực vật và phân chia những kiểu rừng ở miền Bắc Việt Nam. Trên cơ sở bộ “Thực vật chí Đông Dương”, Thái Văn Trừng (1978) đã thống kê hệ thực vật Việt Nam có 7.850 chi và 289 họ. Bộ Thực vật chí Campuchia, Lào và Việt Nam do Aubréville khởi xướng và biên soạn (1960 - 1997) cùng với nhiều tác giả khác, đến nay đã công bố 32 tập nhỏ gồm 74 họ cây có mạch (gần 20% tổng số họ).

Bộ "Cây cỏ Việt Nam" của Phạm Hoàng Hộ (1991;1993) xuất bản tại Canada và đã được tái bản có bổ sung tại Việt Nam trong hai năm (1999 - 2000). Đây là bộ danh sách đầy đủ nhất và dễ sử dụng nhất góp phần đáng kể cho khoa học thực vật ở Việt Nam. Bên cạnh đó, một số công trình nghiên cứu về phân loại, khóa định loại họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) Việt Nam của Nguyễn Nghĩa Thìn (1999), Họ Na (Annonaceae) Việt Nam của Nguyễn Tiến Bân (2000), Họ Cói (Cyperaceae) của Nguyễn Khắc Khôi (2002). Họ Lan Việt Nam của Leonid Averyanov (1994), Họ Apocynaceae Việt Nam của Trần Đình Lý (1986).

Cùng với các công trình nghiên cứu về bảo tồn và phát triển rừng, khôi phục trạng thái rừng sau khai thác của Lê Trọng Cúc, Phạm Hồng Ban (2000), Đặng Kim Vui, (2002), Phạm Xuân Hoàn, Trương Quang Bích (2009), 9 Nguyễn Thế Hưng (2003). Đây là những tài liệu quan trọng làm cơ sở cho việc đánh giá về đa dạng, bảo tồn và phát triển hệ thực vật Việt Nam. Với cuốn Tài nguyên cây gỗ Việt Nam (2000), tác giả Trần Hợp đã mô tả đặc điểm nhận biết, phân bố và giá trị sử dụng của 1.566 loài cây gỗ phổ biến từ Bắc vào Nam. Trong đó các loài được sắp xếp theo hệ thống tiến hóa của Armen Takhtajan về các ngành Quyết thực vật, ngành Thực vật Hạt trần (1986), ngành Thực vật Hạt kín (1987).

Danh lục các loài thực vật Việt Nam (2001) đã thống kê được 368 loài vi khuẩn lam (Tiền nhân – Procaryota), 2.