CHƯƠNG 1 ĐẶC ĐIỂM CẤU TẠO CỦA THÀNH NGỮ ĐỐI XỨNG TIẾNG VIỆT 1.1 KHÁI QUÁT VỀ THÀNH NGỮ ĐỐI XỨNG 1.1 Khái niệm thành ngữ Cho đến nay, giới Việt ngữ học vẫn chưa có một quan niệm thống nhất về thành ngữ. Từ trước đến nay đãõ có rất nhiều định nghĩa về thành ngữ. Theo Từ điển giải thích thuật ngữ ngôn ngữ học, “Thành ngữ là một cụm từ cố định có tính nguyên khối về ngữ nghĩa, tạo thành một chỉnh thể định danh có ý nghĩa chung, khác tổng số ý nghĩa của các thành tố cấu thành nó, tức là không có nghĩa đen và hoạt động như một từ riêng biệt ở trong câu” [81; 27]. Từ điển tiếng Việt định nghĩa:“ Thành ngữ là một tập hợp từ cố định đã quen dùng mà ý nghĩa thường không chỉ giải thích được một cách đơn giản bằng nghĩa của các từ tạo nên nó” [59; 899].
Tác giả Nguyễn Công Đức cho rằng “Thành ngữ là những cụm từ cố định, là đơn vị có sẵn trong kho từ vựng, có chức năng định danh, tức gọi tên sự vật và phản ánh khái niệm một cách gợi tả và bóng bẩy; có hiệu năng trong giao tiếp và là đơn vị ngôn ngữ - văn hoá” [18; 9]. Nguyễn Thiện Giáp đưa ra định nghĩa về thành ngữ như sau “Thành ngữ là những cụm từ cố định vừa có tính hoàn chỉnh về nghĩa vừa có giá trị gợi tả. Tính hình tượng là đặc trưng cơ bản của thành ngữ. Thành ngữ biểu thị khái niệm nào đó dựa trên hình ảnh, những biểu tượng cụ thể.
Định nghĩa của tác giả Hoàng Văn Hành trong cuốn Thành ngữ học tiếng Việt được đông đảo các nhà nghiên cứu Việt ngữ học ủng hộ nhất “ Thành ngữ là một loại tổ hợp từ cố định, bền vững về hình thái - cấu trúc, hoàn chỉnh bóng bẩy về ý nghĩa, được sử dụng rộng rãi trong giao tiếp hàng ngày, đặc biệt là trong khẩu ngữ” [27; 27]. Như vậy, có thể thấy rằng, quan điểm của các nhà Việt ngữ học về thành ngữ khá đa dạng và phong phú. Nhưng nhìn chung, các ý kiến đều thống nhất ở một vài điểm sau: 1 - Thành ngữ là những cụm từ cố định, hoạt động như một từ ; - Có hình thái cấu trúc tương đối vững chắc, cố định tạo ra sự ổn định về nội dung; - Có chức năng định danh; - Có ý nghĩa hoàn chỉnh, thống nhất; - Có ý nghĩa bóng bẩy, mang tính hình tượng cao. Trong Anh ngữ học cũng tồn tại rất nhiều quan niệm về thành ngữ, dưới đây là một vài định nghĩa phổ biến: - “An idiom is an expression ( i.
term or phrase) whose meaning cannot be deduced from the literal definitions and the arrangement of its parts, but refers instead to a figurative meaning that is known only through conventional use. Các tác giả của từ điển này cho rằng thành ngữ có những đặc điểm chung như sau: ° Non-compositionality ( Nghĩa của thành ngữ không phải là phép cộng nghĩa của các thành tố); ° Non-substitutability ( Không thể thay thế một từ trong thành ngữ bằng một từ tương tự ); ° Non-modifiabitity( Không thể thêm bớt hoặc sửa đổi về mặt từ vựng và cú pháp). - “ Idioms are phrases and sentences that do not mean exactly what they say. Even it you know meaning of every word in the see of hear, you may not understand the idiom because you do not understand the culture behind it.” (Thành ngữ là những cụm từ hoặc câu có nghĩa khác với nghĩa đen.
Ngay cả khi bạn biết nghĩa của mọi từ trong thành ngữ thì bạn có thể vẫn không hiểu được ý nghĩa của toàn thành ngữ do bạn không hiểu nền văn hóa đằng sau thành ngữ ấy) [106; 1]. 1 - “ An idiom is a combination of words that has a meaning that is different from the meanings of the individual words themselves. It can have a literal meaning in one situation and a different idiomatic meaning in another situation. It is a phrase which does not always follow the normal rules of meaning and grammar.” (Thành ngữ là tổ hợp từ có nghĩa khác với nghĩa của các thành tố.
Thành ngữ có thể có nghĩa đen trong tình huống này và nghĩa bóng ở tình huống khác. Đó là một cụm từ không tuân theo luật lệ về ngữ nghĩa và ngữ pháp) [101; 1] Từ những định nghĩa trên có thể nhận thấy những điểm chung như sau: - Thành ngữ là cụm từ cố định, chặt chẽ về ngữ pháp ; - Nghĩa của thành ngữ không phải là nghĩa của các từ trong đó cộng lại; - Nghĩa của thành ngữ gắn liền với văn hóa dân tộc. Như vậy, các nhà Việt ngữ học và Anh ngữ học đều thống nhất ý kiến ở chỗ cho rằng thành ngữ là một cụm từ cố định có kết cấu vững chắc và ý nghĩa hoàn chỉnh. Ngoài ra, các nhà Việt ngữ học còn nhấn mạnh thêm về chức năng định danh và tính hình tượng của thành ngữ.
Qua các tài liệu nghiên cứu về thành ngữ tiếng Anh và tiếng Việt, chúng tôi nhận thấy mặc dù tiếng Việt và tiếng Anh là hai ngôn ngữ khác nhau về loại hình nhưng có nhiều điểm chung trong quan niệm về thành ngữ. Đây là điều kiện thuận lợi cho việc nghiên cứu so sánh, đối chiếu thành ngữ đối xứng trong hai ngôn ngữ này.2 Phân biệt thành ngữ với tục ngữ và các cụm từ cố định khác Qua các ý kiến của các nhà nghiên cứu, có thể nhận thấy hầu hết đều cho rằng thành ngữ và tục ngữ là những cụm từ cố định. Vấn đề đặt ra là phải phân biệt thành ngữ với tục ngữ, thành ngữ, tục ngữ với quán ngữ…Theo Nguyễn Công Đức [18;14] thì thành ngữ là một đơn vị ngôn ngữ nằm trong mối quan hệ đa chiều như sau: Nếu theo phân bậc các đơn vị ngôn ngữ từ thấp đến cao thì thành ngữ nằm ở bậc cụm từ cố 1 định. Nếu xem thành ngữ là bộ phận của cụm từ cố định, thì phải xử lý mối quan hệ giữa thành ngữ với các bộ phận khác của cụm từ cố định như mối quan hệ giữa thành ngữ và tục ngữ , thành ngữ với quán ngữ… a.
Phân biệt thành ngữ với tục ngữ Để phân biệt thành ngữ với tục ngữ, có thể tham khảo một vài quan niệm về tục ngữ tiêu biểu như sau: - “ Tục ngữ là một câu tự nó diễn đạt trọn vẹn một ý, một nhận xét, một kinh nghiệm, một lý luận, một công lý, có khi là một sự phê phán” [58; 15] - “Tục ngữ là những câu nói ngắn gọn, có ý nghĩa hàm súc, do người dân lao động sáng tạo nên và lưu truyền qua nhiều thế kỷ” [13; 42 ] - “ Tục ngữ là những câu hoàn chỉnh, có ý nghĩa trọn vẹn, nói lên một nhận xét về tâm lý, một lời phê phán, hoặc một câu khuyên nhủ, hoặc một kinh nghiệm về nhận thức tự nhiên hay xã hội” [47; 23] Mặc dù cách diễn đạt có khác nhau nhưng tất cả những định nghĩa trên đều thống nhất với nhau ở chỗ cho rằng tục ngữ là những câu nói có hình thức và nội dung hoàn chỉnh, hàm chứa kinh nghiệm, tri thức, và luân lý của người xưa truyền lại. Hơn nửa thế kỷ trước, nhiều nhà nghiên cứu ngôn ngữ đã cố gắng đi tìm sự phân biệt giữa thành ngữ và tục ngữ. Người đầu tiên là Dương Quảng Hàm, trong “Việt- Nam văn học sử yếu” đã viết: “ Một câu tục ngữ tự nó phải có một ý nghĩa đầy đủ, hoặc khuyên răn hoặc chỉ bảo điều gì ; còn thành ngữ chỉ là những lời nói có sẵn để ta tiện dùng mà diễn đạt một ý gì hoặc tả một trạng thái gì cho màu mè”. Nhưng Vũ Ngọc Phan cho rằng: “ Tục ngữ là một câu tự nó diễn đạt trọn vẹn một ý, một nhận xét, một kinh nghiệm, một luân lý, một công lý, có khi là một sự phê phán.
Còn thành ngữ là một câu sẵn có, nó là một bộ phận của câu mà nhiều người đã quen dùng, nhưng tự riêng nó không diễn được một ý trọn vẹn” [58; 31]. Thông qua đó ông muốn dựa trên 1 hai tiêu chí nội dung và kết cấu ngữ pháp để phân biệt hai đơn vị này. Nguyễn Văn Mệnh khẳng định: “ Có thể nói nội dung của thành ngữ mang tính chất hiện tượng, còn nội dung của tục ngữ nói chung là mang tính chất quy luật. Từ sự khác nhau cơ bản về nội dung dẫn đến sự khác nhau về hình thức ngữ pháp, về năng lực hoạt động trong chuỗi lời nói… Về hình thức ngữ pháp, mỗi thành ngữ chỉ là một cụm từ, chưa phải là một câu hoàn chỉnh.
Tục ngữ thì khác hẳn. Mỗi tục ngữ tối thiểu là một câu” [54; 13]. Tuy nhiên, Cù Đình Tú cho rằng ý kiến này “chưa thật xác đáng” vì theo ông: “ Thành ngữ là một hiện tượng ngôn ngữ. Tục ngữ xét về một mặt nào đó cũng là một hiện tượng ngôn ngữ.
Giải quyết các hiện tượng ngôn ngữ cần phải dựa vào những căn cứ ngôn ngữ học” [76; 40]. Ông phân biệt thành ngữ và tục ngữ dựa vào sự khác nhau về chức năng giữa hai đơn vị ngôn ngữ này, “ Thành ngữ là những đơn vị có sẵn mang chức năng định danh … Tục ngữ cũng như các sáng tạo khác của dân gian như ca dao, truyện cổ tích, đều là các thông báo…” [76; 41] Cách lý giải và những tiêu chí mà các tác giả đưa ra, theo chúng tôi đều hợp lý khi nhìn ở những khía cạnh khác nhau bởi vì đây là một vấn đề hết sức đa dạng và phức tạp đòi hỏi sự phân tích tỉ mỉ, nhiều tầng, nhiều lớp. Đồng thời chúng tôi cũng rất đồng tình với ý kiến cho rằng có thể tìm ra sự khác biệt khá rõ ràng ở hai phương diện nội dung và hình thức của thành ngữ và tục ngữ. Sau khi tìm hiểu các ý kiến xoay quanh vấn đề phân biệt thành ngữ và tục ngữ, chúng tôi rút ra một số nét khu biệt giữa thành ngữ và tục ngữ như sau: - Về mặt ý nghĩa: Thành ngữ miêu tả một hình ảnh, một hoạt động, một tính chất hay một trạng thái mang tính chất ngẫu nhiên, riêng lẻ.
Chẳng hạn như: áo ấm chăn êm, ăên đậu nằm nhơ,ø bò đất ngựa gỗ…. Ngược lại, tục ngữ đúc kết kinh nghiệm, một quy luật, một chân lý, một luân lý mang tính khái quát .