Luận văn nghiên cứu một số đặc điểm của bệnh do ấu trùng cysticercus tenuicollis gây ra ở lợn tại huyện võ nhai tỉnh thái nguyên và đề xuất biện pháp phòng chống

Chăn nuôi lợn đóng vai trò quan trọng trong nông nghiệp Việt Nam, từ quy mô hộ gia đình đến trang trại. 69 trang · Đại học Thái Nguyên · 2015.

• Tác giả: Nông Thị Dương
• Người hướng dẫn: ThS. Nguyễn Thu Trang
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Thú y
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Bệnh Cysticercus Tenuicollis Ở Lợn Tại Võ Nhai
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI NÓI ĐẦU
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• DANH TỪ CÁC MỤC VIẾT TẮT
• 1. Phần 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục đích của đề tài
• 1.2. Mục tiêu của đề tài
• 1.3. Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn của đề tài
• 1.3.1. Ý nghĩa khoa học
• 1.3.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 2. Phần 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Cơ sở khoa học của đề tài
• 2.2. Đặc điểm của ấu trùng Cysticercus tenuicollis
• 2.3. Đặc điểm sinh học của sán dây ký sinh ở chó
• 2.3.1. Vị trí của sán dây chó trong hệ thống phân loại động vật học
• 2.4. Đặc điểm hình thái, cấu tạo của sán dây chó
• 2.5. Chu kỳ sinh học của sán dây chó
• 2.6. Đặc điểm dịch tễ bệnh do ấu trùng Cysticercus tenuicollis và sán dây Taenia hydatigena ở chó gây ra
• 2.6.1. Đặc điểm dịch tễ học bệnh Cysticercus tenuicollis
• 2.6.2. Đặc điểm dịch tễ học bệnh sán dây Taenia hydatigena
• 2.7. Đặc điểm bệnh lý và lâm sàng do ấu trùng Cysticercus tenuicollis
• 2.7.1. Đặc điểm gây bệnh của ấu trùng Cysticercus tenuicollis
• 2.7.2. Đặc điểm bệnh lý và lâm sàng của bệnh do ấu trùng Cysticercus tenuicollis gây ra
• 2.8. Chẩn đoán bệnh do ấu trùng Cysticercus tenuicollis gây ra và bệnh sán dây chó
• 2.8.1. Chẩn đoán bệnh do ấu trùng Cysticercus tenuicollis gây ra
• 2.8.2. Chẩn đoán bệnh do sán dây chó gây ra
• 2.9. Phòng và trị bệnh bệnh do ấu trùng Cysticercus tenuicollis gây ra
• 2.9.1. Phòng bệnh
• 2.10. Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước
• 2.10.1. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 2.10.2. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài
• 3. Phần 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng nghiên cứu, địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 3.2. Đối tượng nghiên cứu. Vật liệu trong nghiên cứu
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.3.1. Nghiên cứu đặc điểm dịch tễ bệnh do ấu trùng Cysticercus tenuicollis gây ra ở lợn nuôi tại huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên
• 3.3.2. Tình hình nhiễm ấu trùng Cysticercus tenuicollis ở lợn tại huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên
• 3.3.3. Nghiên cứu tương quan giữa tỷ lệ nhiễm ấu trùng Cysticercus tenuicollis ở lợn với tỷ lệ nhiễm sán dây Taenia hydatigena ở chó tại huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên
• 3.3.4. Nghiên cứu triệu chứng, bệnh tích của bệnh ấu trùng Cysticercus tenuicollis
• 3.3.5. Đề xuất biện pháp phòng trị bệnh do ấu trùng Cysticercus tenuicollis gây ra ở lợn
• 3.4. Bố trí thí nghiệm và phương pháp nghiên cứu
• 3.4.1. Bố trí thu thập mẫu và phương pháp xác định tình hình nhiễm ấu trùng Cysticercus tenuicollis ở lợn
• 3.4.1.1. Bố trí thu thập mẫu
• 3.4.1.2. Phương pháp xác định tình hình nhiễm ấu trùng Cysticercus tenuicollis ở lợn
• 3.4.2. Phương pháp nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ bệnh do ấu trùng Cysticercus tenuicollis gây ra ở lợn
• 3.4.3. Bố trí điều tra và phương pháp xác định tình hình nhiễm sán dây ở chó
• 3.4.3.1. Thu thập mẫu ở một số xã để xác định tình hình nhiễm sán dây ở chó
• 3.4.3.2. Phương pháp xác định tình hình nhiễm sán dây ở chó
• 3.4.4. Phương pháp nghiên cứu tương quan giữa tỷ lệ nhiễm ấu trùng Cysticercus tenuicollis ở lợn với tỷ lệ nhiễm sán dây Taenia hydatigena ở chó
• 3.4.5. Phương pháp nghiên cứu bệnh học bệnh ấu trùng Cysticercus tenuicollis
• 3.4.6. Phương pháp đề xuất biện pháp phòng chống bệnh do ấu trùng Cysticercus tenuicollis gây ra ở lợn tại các xã thuộc huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên
• 3.4.7. Phương pháp xử lý số liệu
• 4. Phần 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ bệnh do ấu trùng Cysticercus tenuicollis gây ra ở lợn tại huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên
• 4.1.1. Tình hình nhiễm ấu trùng Cysticercus tenuicollis ở lợn tại huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên
• 4.1.2. Tỷ lệ và cường độ nhiễm ấu trùng Cysticercus tenuicollis ở lợn tại các địa phương
• 4.1.3. Tỷ lệ nhiễm ấu trùng Cysticercus tenuicollis ở lợn theo tuổi
• 4.1.4. Tỷ lệ và cường độ nhiễm ấu trùng Cysticercus tenuicollis ở lợn theo tính biệt
• 4.1.5. Tỷ lệ và cường độ nhiễm ấu trùng Cysticercus tenuicollis ở lợn theo tháng điều tra
• 4.2. Nghiên cứu tương quan giữa tỷ lệ nhiễm ấu trùng Cysticercus tenuicollis ở lợn với tỷ lệ nhiễm sán dây Taenia hydatigena ở chó tại các xã thuộc huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên
• 4.2.1. Thành phần và sự phân bố các loài sán dây ký sinh ở chó tại huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên
• 4.2.2. Tỷ lệ và cường độ nhiễm sán dây Taenia hydatigena ở chó tại các xã thuộc huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên
• 4.2.3. Xác định tương quan giữa tỷ lệ nhiễm ấu trùng Cysticercus tenuicollis ở lợn và tỷ lệ nhiễm sán dây Taenia hydatigena ở chó
• 4.3. Nghiên cứu triệu chứng, bệnh tích bệnh do ấu trùng Cysticercus tenuicollis gây ra ở lợn
• 4.3.1. Triệu chứng lâm sàng chủ yếu của lợn bị bệnh do ấu trùng Cysticercus tenuicollis gây ra
• 4.3.2. Tỷ lệ các khí quan có ấu trùng Cysticercus tenuicollis ký sinh và khối lượng của ấu trùng Cysticercus tenuicollis
• 4.3.3. Bệnh tích đại thể ở các khí quan có ấu trùng Cysticercus tenuicollis ký sinh ở lợn
• 4.4. Đề xuất biện pháp phòng chống bệnh ấu trùng Cysticercus tenuicollis gây ra trên lợn tại huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên
• 5. Phần 5: KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Bệnh Cysticercus Tenuicollis Ở Lợn Võ Nhai

Chăn nuôi lợn đóng vai trò quan trọng trong nông nghiệp Việt Nam, từ quy mô hộ gia đình đến trang trại. Tuy nhiên, khí hậu nhiệt đới ẩm tạo điều kiện cho ký sinh trùng phát triển, gây bệnh cho vật nuôi. Bệnh do ấu trùng Cysticercus tenuicollis gây ra bởi sán dây Taenia hydatigena là một vấn đề phổ biến, đặc biệt ở những nơi có nhiều chó và kiểm soát giết mổ lỏng lẻo. Bệnh này ảnh hưởng đến nhiều loài gia súc, bao gồm cả lợn tại Võ Nhai, Thái Nguyên. Khi nhiễm bệnh, chức năng các cơ quan bị rối loạn, gây ra các triệu chứng như vàng da, chán ăn và sốt cao. Việc chẩn đoán bệnh gặp khó khăn do triệu chứng không điển hình và ấu trùng ký sinh trên bề mặt các cơ quan nội tạng.

1.1. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Dịch Tễ Học Bệnh

Nghiên cứu dịch tễ học bệnh Cysticercus tenuicollis là rất quan trọng để hiểu rõ hơn về sự lây lan và ảnh hưởng của bệnh. Việc này giúp xây dựng các biện pháp phòng chống hiệu quả, giảm thiểu thiệt hại kinh tế cho người chăn nuôi. Nghiên cứu cũng góp phần hạn chế tỷ lệ nhiễm sán dây ở chó, từ đó bảo vệ sức khỏe của người và vật nuôi khác.

1.2. Mục Tiêu Và Phạm Vi Nghiên Cứu Tại Võ Nhai

Nghiên cứu tập trung vào việc xác định đặc điểm dịch tễ bệnh Cysticercus tenuicollis ở lợn tại huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên. Đồng thời, đề xuất các biện pháp phòng chống bệnh phù hợp với điều kiện chăn nuôi địa phương. Nghiên cứu này cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng quy trình phòng chống bệnh hiệu quả, giảm thiểu tác động tiêu cực đến ngành chăn nuôi lợn.

II. Thách Thức Trong Kiểm Soát Bệnh Sán Lá Gan Ở Lợn

Việc kiểm soát bệnh sán lá gan ở lợn do Cysticercus tenuicollis gây ra gặp nhiều thách thức. Chó thường được nuôi thả rông, dễ nhiễm sán dây và phát tán mầm bệnh. Vệ sinh thú y trong giết mổ chưa được đảm bảo, tạo điều kiện cho bệnh lây lan. Tình trạng chó thải phân bừa bãi làm tăng nguy cơ nhiễm bệnh cho vật nuôi. Do đó, cần có các biện pháp kiểm soát chặt chẽ hơn để giảm thiểu nguy cơ lây nhiễm và bảo vệ sức khỏe đàn lợn.

2.1. Ảnh Hưởng Của Tập Quán Chăn Nuôi Đến Tỷ Lệ Nhiễm Bệnh

Tập quán chăn nuôi thả rông và quản lý vệ sinh kém tạo điều kiện thuận lợi cho ấu trùng sán phát triển và lây lan. Việc tiếp xúc trực tiếp giữa lợn và chó nhiễm bệnh làm tăng nguy cơ nhiễm Cysticercus tenuicollis. Cần thay đổi tập quán chăn nuôi và nâng cao ý thức vệ sinh để giảm thiểu tỷ lệ nhiễm bệnh.

2.2. Vấn Đề Vệ Sinh Thú Y Trong Quá Trình Giết Mổ Lợn

Vệ sinh thú y trong quá trình giết mổ lợn đóng vai trò quan trọng trong việc ngăn chặn sự lây lan của bệnh Cysticercus tenuicollis. Nếu quy trình giết mổ không đảm bảo vệ sinh, ấu trùng có thể lây nhiễm sang các sản phẩm thịt và gây nguy hiểm cho người tiêu dùng. Cần tăng cường kiểm tra và giám sát vệ sinh thú y trong quá trình giết mổ để bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

2.3. Mối Liên Hệ Giữa Tình Hình Chăn Nuôi Chó Và Bệnh Ở Lợn

Tình hình chăn nuôi chó có ảnh hưởng trực tiếp đến tỷ lệ nhiễm Cysticercus tenuicollis ở lợn. Chó là vật chủ chính của sán dây Taenia hydatigena, và lợn nhiễm bệnh do ăn phải thức ăn hoặc nước uống bị ô nhiễm bởi phân chó chứa trứng sán. Cần kiểm soát chặt chẽ số lượng và tình trạng sức khỏe của chó nuôi để giảm thiểu nguy cơ lây nhiễm bệnh cho lợn.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Dịch Tễ Bệnh Cysticercus Tại Võ Nhai

Nghiên cứu dịch tễ bệnh Cysticercus tenuicollis tại Võ Nhai bao gồm việc thu thập mẫu bệnh phẩm từ lợn và chó để xác định tỷ lệ nhiễm bệnh. Các phương pháp xét nghiệm như mổ khám lợn và phân tích phân chó được sử dụng để phát hiện ấu trùng sán và trứng sán. Dữ liệu thu thập được phân tích thống kê để xác định các yếu tố nguy cơ và mối liên hệ giữa tỷ lệ nhiễm bệnh ở lợn và chó. Nghiên cứu cũng đánh giá triệu chứng lâm sàng và bệnh tích của bệnh ở lợn.

3.1. Thu Thập Mẫu Bệnh Phẩm Và Phân Tích Tại Phòng Thí Nghiệm

Việc thu thập mẫu bệnh phẩm từ lợn và chó là bước quan trọng trong nghiên cứu dịch tễ bệnh Cysticercus tenuicollis. Mẫu bệnh phẩm bao gồm gan, lách, màng treo ruột của lợn và phân chó. Các mẫu này được phân tích tại phòng thí nghiệm để xác định sự hiện diện của ấu trùng sán và trứng sán.

3.2. Phương Pháp Mổ Khám Lợn Để Xác Định Tỷ Lệ Nhiễm Bệnh

Mổ khám lợn là phương pháp trực tiếp để xác định tỷ lệ nhiễm Cysticercus tenuicollis. Quá trình mổ khám bao gồm kiểm tra các cơ quan nội tạng như gan, lách, màng treo ruột để tìm kiếm ấu trùng sán. Số lượng và vị trí của ấu trùng được ghi lại để đánh giá mức độ nhiễm bệnh.

3.3. Phân Tích Thống Kê Dữ Liệu Dịch Tễ Học Thu Thập Được

Dữ liệu dịch tễ học thu thập được từ quá trình mổ khám lợn và phân tích phân chó được phân tích thống kê để xác định các yếu tố nguy cơ và mối liên hệ giữa tỷ lệ nhiễm bệnh ở lợn và chó. Các yếu tố như tuổi, giới tính, phương thức chăn nuôi và điều kiện vệ sinh được xem xét để đánh giá ảnh hưởng của chúng đến tỷ lệ nhiễm bệnh.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Tỷ Lệ Nhiễm Cysticercus Ở Lợn Võ Nhai

Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ nhiễm Cysticercus tenuicollis ở lợn tại Võ Nhai khá cao, đặc biệt ở những vùng có mật độ chó nuôi lớn và điều kiện vệ sinh kém. Tỷ lệ nhiễm bệnh tăng theo tuổi của lợn, cho thấy thời gian tiếp xúc với mầm bệnh càng lâu thì nguy cơ nhiễm bệnh càng cao. Nghiên cứu cũng xác định mối tương quan giữa tỷ lệ nhiễm bệnh ở lợn và chó, cho thấy việc kiểm soát sán dây ở chó là rất quan trọng để giảm thiểu tỷ lệ nhiễm bệnh ở lợn.

4.1. Tỷ Lệ Nhiễm Bệnh Theo Địa Phương Và Yếu Tố Nguy Cơ

Tỷ lệ nhiễm Cysticercus tenuicollis khác nhau giữa các địa phương tại Võ Nhai, phụ thuộc vào mật độ chó nuôi, điều kiện vệ sinh và tập quán chăn nuôi. Những vùng có mật độ chó nuôi lớn và điều kiện vệ sinh kém thường có tỷ lệ nhiễm bệnh cao hơn.

4.2. Ảnh Hưởng Của Tuổi Lợn Đến Nguy Cơ Nhiễm Cysticercus

Tỷ lệ nhiễm Cysticercus tenuicollis tăng theo tuổi của lợn, cho thấy thời gian tiếp xúc với mầm bệnh càng lâu thì nguy cơ nhiễm bệnh càng cao. Lợn lớn tuổi thường có cơ hội tiếp xúc với phân chó chứa trứng sán nhiều hơn so với lợn nhỏ.

4.3. Mối Tương Quan Giữa Nhiễm Bệnh Ở Lợn Và Chó Nuôi

Nghiên cứu xác định mối tương quan giữa tỷ lệ nhiễm Cysticercus tenuicollis ở lợn và tỷ lệ nhiễm sán dây Taenia hydatigena ở chó. Điều này cho thấy việc kiểm soát sán dây ở chó là rất quan trọng để giảm thiểu tỷ lệ nhiễm bệnh ở lợn. Các biện pháp như tẩy giun định kỳ cho chó và quản lý phân chó cần được thực hiện để ngăn chặn sự lây lan của bệnh.

V. Biện Pháp Phòng Chống Bệnh Cysticercus Tenuicollis Hiệu Quả

Để phòng chống bệnh Cysticercus tenuicollis hiệu quả, cần thực hiện đồng bộ các biện pháp như kiểm soát sán dây ở chó, cải thiện vệ sinh chăn nuôi, và kiểm soát giết mổ. Tẩy giun định kỳ cho chó, quản lý phân chó, vệ sinh chuồng trại, và kiểm tra thú y trước và sau giết mổ là những biện pháp quan trọng để giảm thiểu nguy cơ lây nhiễm bệnh. Cần nâng cao nhận thức của người chăn nuôi về bệnh và các biện pháp phòng chống để đạt hiệu quả cao nhất.

5.1. Kiểm Soát Sán Dây Ở Chó Bằng Thuốc Tẩy Giun Định Kỳ

Kiểm soát sán dây ở chó là biện pháp quan trọng nhất để phòng chống bệnh Cysticercus tenuicollis ở lợn. Việc tẩy giun định kỳ cho chó bằng các loại thuốc tẩy giun có hiệu quả giúp loại bỏ sán dây trưởng thành và giảm thiểu nguy cơ phát tán trứng sán ra môi trường.

5.2. Cải Thiện Vệ Sinh Chăn Nuôi Và Quản Lý Phân Chó

Cải thiện vệ sinh chăn nuôi và quản lý phân chó là biện pháp quan trọng để ngăn chặn sự lây lan của bệnh Cysticercus tenuicollis. Vệ sinh chuồng trại thường xuyên, thu gom và xử lý phân chó đúng cách giúp giảm thiểu nguy cơ lợn tiếp xúc với trứng sán.

5.3. Kiểm Tra Thú Y Trước Và Sau Giết Mổ Để Phát Hiện Bệnh

Kiểm tra thú y trước và sau giết mổ là biện pháp quan trọng để phát hiện và loại bỏ những con lợn bị nhiễm Cysticercus tenuicollis. Việc này giúp ngăn chặn ấu trùng sán xâm nhập vào chuỗi thực phẩm và bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng.

VI. Kết Luận Và Hướng Nghiên Cứu Về Bệnh Cysticercus Ở Lợn

Nghiên cứu về bệnh Cysticercus tenuicollis ở lợn tại Võ Nhai đã cung cấp những thông tin quan trọng về dịch tễ học, yếu tố nguy cơ và biện pháp phòng chống bệnh. Kết quả nghiên cứu là cơ sở khoa học để xây dựng các chương trình phòng chống bệnh hiệu quả, giảm thiểu thiệt hại kinh tế cho người chăn nuôi. Cần tiếp tục nghiên cứu về bệnh để tìm ra những biện pháp phòng chống mới và hiệu quả hơn.

6.1. Tóm Tắt Kết Quả Nghiên Cứu Về Dịch Tễ Học Bệnh

Nghiên cứu đã xác định tỷ lệ nhiễm Cysticercus tenuicollis ở lợn tại Võ Nhai, các yếu tố nguy cơ và mối tương quan giữa tỷ lệ nhiễm bệnh ở lợn và chó. Kết quả này cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng các chương trình phòng chống bệnh hiệu quả.

6.2. Đề Xuất Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Bệnh Cysticercus

Cần tiếp tục nghiên cứu về bệnh Cysticercus tenuicollis để tìm ra những biện pháp phòng chống mới và hiệu quả hơn. Các hướng nghiên cứu có thể bao gồm: nghiên cứu về cơ chế lây nhiễm bệnh, phát triển các phương pháp chẩn đoán bệnh nhanh chóng và chính xác, và đánh giá hiệu quả của các biện pháp phòng chống bệnh hiện có.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong cơ cấu kinh tế nông nghiệp Việt Nam, ngành chăn nuôi gia súc đóng vai trò trọng yếu trong việc cung cấp nguồn thực phẩm, giải quyết việc làm và nâng cao thu nhập cho người dân từ quy mô nông hộ đến trang trại. Tuy nhiên, điều kiện khí hậu nhiệt đới nóng ẩm là môi trường thuận lợi cho sự tồn tại và phát triển của các loài vi sinh vật và ký sinh trùng gây bệnh trên đàn vật nuôi. Tại nhiều vùng nông thôn, tập quán chăn nuôi gia súc theo phương thức chăn thả, kết hợp với thói quen nuôi chó thả rông và tình trạng thiếu kiểm soát vệ sinh thú y trong giết mổ đã khiến nguy cơ lây lan các bệnh truyền nhiễm và ký sinh trùng trở nên phức tạp.

Một trong những bệnh ký sinh trùng phổ biến và nguy hiểm là bệnh do ấu trùng Cysticercus tenuicollis gây ra trên gia súc (lợn, trâu, bò, dê, cừu) và có khả năng lây sang người. Đây là dạng ấu trùng của loài sán dây trưởng thành Taenia hydatigena ký sinh ở ruột non của chó và các loài thú ăn thịt. Khi ký sinh trên lợn, ấu trùng định vị tại bề mặt gan, màng treo ruột, màng mỡ chài và các cơ quan trong xoang bụng, xoang ngực. Ở mức độ nhiễm nhẹ, con vật ít biểu hiện rối loạn rõ rệt; nhưng khi nhiễm số lượng lớn, ấu trùng di hành gây tổn thương nhu mô gan, viêm màng bụng cấp tính, hoàng đản, sốt cao, chèn ép nội tạng và có thể dẫn đến tử vong, đặc biệt trên gia súc non. Đáng chú ý, việc chẩn đoán bệnh trên lợn sống gặp nhiều khó khăn do triệu chứng lâm sàng không đặc thù và hoàn toàn không thể phát hiện qua xét nghiệm phân vì ấu trùng không ký sinh trong lòng ống tiêu hóa.

Tại huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên, tập quán nuôi chó thả rông, tình trạng chó phóng uế bừa bãi ra môi trường và việc xử lý nội tạng nhiễm bệnh sau giết mổ chưa tuân thủ quy chuẩn vệ sinh thú y là những nguyên nhân trực tiếp làm tăng nguy cơ lây nhiễm trứng sán cho lợn qua thức ăn và nước uống. Để có cơ sở khoa học xây dựng biện pháp kiểm soát dịch tễ, đề tài "Nghiên cứu một số đặc điểm của bệnh do ấu trùng Cysticercus tenuicollis gây ra ở lợn tại huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên và đề xuất biện pháp phòng chống" đã được thực hiện.

Mục đích và mục tiêu nghiên cứu của đề tài được xác định cụ thể như sau:

1. Mục đích của đề tài: Xác định được biện pháp phòng chống bệnh do ấu trùng Cysticercus tenuicollis gây ra ở lợn hiệu quả và phù hợp với điều kiện chăn nuôi ở huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên, từ đó xây dựng được quy trình phòng chống bệnh đạt hiệu quả cao.
2. Mục tiêu của đề tài: Nghiên cứu đặc điểm dịch tễ và triệu chứng, bệnh tích của bệnh do ấu trùng Cysticercus tenuicollis gây ra ở lợn nuôi tại huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Lợn và chó nuôi tại các nông hộ; sán dây ký sinh đường tiêu hóa ở chó và ấu trùng Cysticercus tenuicollis ký sinh ở nội tạng lợn.
• Phạm vi không gian: Khảo sát thực địa và thu thập mẫu tại 3 xã thuộc huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên gồm xã Tràng Xá, xã Dân Tiến và xã Bình Long. Mẫu vật được xét nghiệm, định loại tại Phòng thí nghiệm Khoa Chăn nuôi Thú y (Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên) và Phòng Ký sinh trùng (Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật).
• Phạm vi thời gian: Quá trình điều tra, mổ khám và thu thập số liệu được tiến hành từ ngày 25/05/2015 đến ngày 18/11/2015.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và phân loại học

Nghiên cứu dựa trên cơ sở ký sinh trùng học thú y và hệ thống phân loại sán dây của Schulz và Gvozdev (1970), đã được các nhà ký sinh trùng học Việt Nam (Phan Thế Việt và cs, 1977; Nguyễn Thị Kỳ, 1994, 2003; Nguyễn Thị Lê và cs, 1996) ứng dụng chuẩn hóa:

• Ngành: Sán dẹp (Plathelminthes)
• Lớp: Cestoda Rudolphi, 1808
• Phân lớp: Eucestoda Southwell, 1930
• Bộ: Cyclophyllidea Beneden in Braun, 1900
• Họ: Taeniidae Ludwig, 1886
• Giống: Taenia Linnaeus, 1758
• Loài: Taenia hydatigena Pallas, 1766 (dạng ấu trùng là Cysticercus tenuicollis)

Về mặt sinh học, sán dây trưởng thành Taenia hydatigena sống ký sinh ở ruột non của chó (vật chủ cuối cùng), cơ thể dài khoảng 5000 mm, gồm 550 - 700 đốt. Đốt sán già chứa đầy trứng mang phôi 6 móc tự đứt và theo phân bài xuất ra môi trường. Vật chủ trung gian (lợn, trâu, bò, dê) nuốt phải thức ăn, nước uống nhiễm trứng sán; dưới tác động của dịch tiêu hóa, ấu trùng 6 móc thoát vỏ, xuyên qua niêm mạc ruột vào tĩnh mạch cửa chuyển dịch về gan. Tại gan, ấu trùng đào các đường rãnh trong nhu mô trong khoảng 30 ngày, sau đó chui qua bao gan vào xoang bụng, định vị ở màng treo ruột, màng mỡ chài hoặc bề mặt các nội tạng, phát triển thành bọc nước Cysticercus tenuicollis có cổ mỏng, bên trong chứa dịch trong suốt và một đầu sán lộn vào trong. Chó ăn phải phủ tạng gia súc chứa ấu trùng này sẽ tái nhiễm sán dây trưởng thành sau khoảng 2 tháng.

Phương pháp nghiên cứu thực tế

Tác giả đã áp dụng phối hợp các phương pháp dịch tễ học thú y, mổ khám ký sinh trùng và kỹ thuật vi thể:

• Phương pháp lấy mẫu: Thu thập mẫu ngẫu nhiên theo phương pháp lấy mẫu phân tầng (Nguyễn Như Thanh, 2001) tại 3 xã (Tràng Xá, Dân Tiến, Bình Long).
• Phương pháp khảo sát trên lợn: Thực hiện mổ khám phi toàn diện nội tạng trên 502 con lợn tại các điểm giết mổ và nông hộ. Tiến hành bộc lộ xoang ngực và xoang bụng; kiểm tra bề mặt gan, lách, màng mỡ chài, màng treo ruột; thu thập toàn bộ nang ấu trùng, đếm số lượng ấu trùng trên từng cá thể, đo kích thước, xác định khối lượng bằng cân điện tử và bảo quản trong cồn 70° (Nguyễn Thị Kim Lan, 2011).
• Phương pháp khảo sát trên chó: Tiến hành mổ khám phi toàn diện cơ quan tiêu hóa theo phương pháp của Skrjabin (1928) trên 251 con chó. Thu thập toàn bộ sán dây trong ruột, làm chết tự nhiên trong nước lã, rửa sạch bằng nước cất và cố định trong cồn 70°.
• Kỹ thuật định loại sán dây:
  • Tiêu bản tạm thời: Sử dụng dung dịch gồm glyxerin, axit lactic và nước cất (tỷ lệ 1:1:1) để làm trong nhanh mẫu, soi cấu tạo đầu, giác bám và móc dưới kính hiển vi.
  • Tiêu bản cố định: Ép mẫu giữa hai lam kính trong nước cất 15 phút, ngâm cồn 70° trong 10 ngày để sán bong tự nhiên; nhuộm bằng thuốc nhuộm Carmin từ 10 - 15 phút; làm mất nước qua các nồng độ cồn tăng dần (70°, 80°, 96°, 100°); làm trong bằng dung môi xylen và gắn mẫu vĩnh viễn bằng keo Baume-Canada. Định loại dựa trên hình thái giác bám, hàng móc, số lượng tinh hoàn, cấu trúc buồng trứng và nhánh tử cung theo khóa định loại của Schulz và Gvozdev (1970), Phan Thế Việt và cs (1977), Nguyễn Thị Kỳ (2003).
• Phương pháp bệnh học: Ghi nhận triệu chứng lâm sàng bằng việc theo dõi thể trạng lợn trước khi mổ; quan sát tổn thương đại thể tại bề mặt và nhu mô các khí quan có ấu trùng bám.
• Phương pháp xử lý số liệu: Tính toán tỷ lệ nhiễm (%), cường độ nhiễm (ấu trùng/con hoặc sán/chó); xử lý thống kê sinh học (Nguyễn Văn Thiện, 2008) và phân tích mối tương quan bằng phần mềm Minitab 15.0.

---

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Mở đầu

Tác giả nêu bật vai trò của ngành chăn nuôi lợn tại Việt Nam và nguy cơ thường trực từ các bệnh ký sinh trùng trong điều kiện thời tiết nhiệt đới ẩm. Khóa luận chỉ ra thực trạng chăn nuôi nông hộ kết hợp nuôi chó thả rông tại huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên là nguồn phát tán mầm bệnh sán dây và ấu trùng sán dây. Phần này xác lập mục đích, mục tiêu nghiên cứu, khẳng định ý nghĩa khoa học trong việc bổ sung dữ liệu dịch tễ địa phương và ý nghĩa thực tiễn trong việc khuyến cáo quy trình kiểm soát bệnh cho người chăn nuôi và thú y cơ sở.

Phần 2: Tổng quan tài liệu

Chương này tổng kết hệ thống cơ sở lý luận và các công trình nghiên cứu liên quan:

• Hệ thống hóa vị trí phân loại học của sán dây ký sinh ở chó, tập trung vào 8 loài phổ biến tại miền Bắc Việt Nam (Dipylidium caninum, Taenia hydatigena, Taenia pisiformis, Multiceps multiceps, Echinococcus granulosus, Mesocestoides lineatus, Spirometra erinacei-europaei, Spirometra mansonoides).
• Mô tả chi tiết hình thái giải phẫu của Taenia hydatigena và dạng ấu trùng Cysticercus tenuicollis; phân tích vòng đời sinh học qua vật chủ trung gian.
• Tổng kết cơ chế bệnh sinh: thai 6 móc xuyên thành ruột vào gan gây tổn thương chấn thương cơ học, hoại tử nhu mô, xuất huyết, tạo dải xơ và viêm màng bụng thẩm xuất.
• Đánh giá các phương pháp chẩn đoán (mổ khám sau chết, chọc dò bao dịch xoang bụng, phản ứng huyết thanh học phát hiện kháng nguyên 36 kDa) và tình hình nghiên cứu trong nước (Phạm Văn Khuê, Phan Lục, Nguyễn Thị Kim Lan) cũng như quốc tế (Junquera, Nath, Abidi).

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Trình bày chi tiết thiết kế nghiên cứu thực địa và phòng thí nghiệm:

• Xác định địa bàn điều tra tại 3 xã (Tràng Xá, Dân Tiến, Bình Long) thuộc huyện Võ Nhai;
• Quy chuẩn phương pháp mổ khám phi toàn diện 502 lợn và 251 chó;
• Quy trình chế tác tiêu bản nhuộm Carmin và gắn Baume-Canada để định loại hình thái sán dây;
• Thiết lập các chỉ tiêu dịch tễ: tỷ lệ nhiễm, cường độ nhiễm phân theo địa bàn, lứa tuổi (≤ 6 tháng, > 6 - 12 tháng, > 12 tháng), tính biệt (đực, cái) và các tháng khảo sát (tháng 6 đến tháng 10/2015);
• Quy trình thu thập, cân đo khối lượng và quan sát tổn thương đại thể của ấu trùng C. tenuicollis.

Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương này tập trung công bố và biện giải các phát hiện thực nghiệm qua các bảng số liệu chi tiết:

• Đánh giá tình hình nhiễm Cysticercus tenuicollis trên lợn: Tỷ lệ nhiễm chung là 17,49% (88/502 con), cường độ dao động từ 1 - 45 ấu trùng/con. Tỷ lệ nhiễm tăng dần theo lứa tuổi lợn (từ 12,87% ở lợn ≤ 6 tháng lên 21,58% ở lợn > 12 tháng) và lợn cái (20,00%) có tỷ lệ nhiễm cao hơn lợn đực (14,98%).
• Khảo sát sán dây ở chó: Phát hiện 5 loài sán dây ký sinh (D. caninum, S. erinacei-europaei, T. hydatigena, T. pisiformis, M. multiceps). Tỷ lệ nhiễm Taenia hydatigena trên chó đạt 31,39% (79/251 con), với cường độ từ 1 - 14 sán/chó.
• Xác lập mối tương quan thuận giữa tỷ lệ chó nhiễm T. hydatigena và tỷ lệ lợn nhiễm C. tenuicollis tại 3 xã điều tra.
• Phân tích triệu chứng và bệnh tích: lợn nhiễm nặng biểu hiện gầy yếu, niêm mạc nhợt nhạt hoặc hoàng đản, bụng to; mổ khám ghi nhận mặt gan xuất hiện rãnh di hành, bao gan có màng giả fibrin, tích dịch xoang bụng và nang ấu trùng bám nhiều ở màng treo ruột, màng mỡ chài.
• Xây dựng hệ thống giải pháp kỹ thuật phòng chống bệnh cho địa bàn huyện Võ Nhai.

Phần 5: Kết luận và đề nghị

Khóa luận đúc kết các chỉ số dịch tễ học cốt lõi đã thu thập được; đồng thời đề xuất các kiến nghị cụ thể đối với chính quyền địa phương, cơ quan thú y và người dân nhằm thắt chặt quản lý đàn chó, nâng cao điều kiện vệ sinh chuồng trại và xử lý triệt để phủ tạng nhiễm bệnh tại các lò giết mổ.

---

Kết quả và đóng góp

Số liệu thực nghiệm chính

Các kết quả định lượng thu được qua điều tra mổ khám thực tế trên địa bàn huyện Võ Nhai được tổng hợp qua các bảng dưới đây:

Bảng 1: Tỷ lệ và cường độ nhiễm ấu trùng Cysticercus tenuicollis ở lợn theo địa phương

Địa phương (xã)	Số lợn mổ khám (con)	Số lợn nhiễm (con)	Tỷ lệ nhiễm (%)	Cường độ nhiễm (ấu trùng/con)
Tràng Xá	173	24	13,87	2 - 35
Dân Tiến	162	27	16,67	1 - 45
Bình Long	167	37	20,96	1 - 36
Tính chung	502	88	17,49	1 - 45

Bảng 2: Tỷ lệ và cường độ nhiễm ấu trùng Cysticercus tenuicollis ở lợn theo lứa tuổi

Tuổi lợn (tháng tuổi)	Số lợn mổ khám (con)	Số lợn nhiễm (con)	Tỷ lệ nhiễm (%)	Cường độ nhiễm (ấu trùng/con)
≤ 6	171	22	12,87	1 - 19
> 6 - 12	192	36	18,75	2 - 35
> 12	139	30	21,58	1 - 45
Tính chung	502	88	17,49	1 - 45

Bảng 3: Tỷ lệ và cường độ nhiễm ấu trùng Cysticercus tenuicollis ở lợn theo tính biệt

Tính biệt	Số lợn mổ khám (con)	Số lợn nhiễm (con)	Tỷ lệ nhiễm (%)	Cường độ nhiễm (ấu trùng/con)
Đực	247	37	14,98	1 - 35
Cái	255	51	20,00	1 - 45
Tính chung	502	88	17,49	1 - 45

Bảng 4: Tỷ lệ nhiễm ấu trùng Cysticercus tenuicollis ở lợn theo tháng điều tra (năm 2015)

Tháng điều tra	Số lợn mổ khám (con)	Số lợn nhiễm (con)	Tỷ lệ mắc bệnh (%)	Cường độ nhiễm (ấu trùng/con)
Tháng 6	98	12	12,24	1 - 18
Tháng 7	103	16	15,53	2 - 21
Tháng 8	92	17	18,47	1 - 19
Tháng 9	108	21	19,44	2 - 37
Tháng 10	101	22	21,78	1 - 45
Tính chung	502	88	17,49	1 - 45

Bảng 5: Thành phần loài sán dây ký sinh ở chó nuôi tại huyện Võ Nhai

STT	Tên loài sán dây	Tràng Xá	Dân Tiến	Bình Long	Tỷ lệ gặp (%)
1	Dipylidium caninum (Linnaeus, 1758)	+	+	+	100,00
2	Spirometra erinacei-europaei (Rudolphi, 1819)	+	+	+	100,00
3	Taenia hydatigena (Pallas, 1766)	+	+	+	100,00
4	Taenia pisiformis (Bloch, 1780)	-	+	+	66,67
5	Multiceps multiceps (Leske, 1780)	-	-	+	33,33

(Ghi chú: [+] phát hiện thấy; [-] không phát hiện thấy)

Bảng 6: Tỷ lệ và cường độ nhiễm sán dây Taenia hydatigena ở chó theo địa phương

Địa phương (xã)	Số chó mổ khám (con)	Số chó nhiễm (con)	Tỷ lệ nhiễm (%)	Cường độ nhiễm (sán dây/chó)
Tràng Xá	83	21	25,30	1 - 11
Dân Tiến	79	26	32,91	1 - 13
Bình Long	89	32	35,96	1 - 14
Tính chung	251	79	31,39	1 - 14

Kết quả xử lý số liệu cho thấy sự tương đồng rõ rệt về mặt dịch tễ: xã Bình Long có tỷ lệ chó nhiễm sán dây T. hydatigena cao nhất (35,96%) đồng thời cũng là nơi có tỷ lệ lợn nhiễm ấu trùng C. tenuicollis cao nhất (20,96%); ngược lại, xã Tràng Xá có tỷ lệ nhiễm thấp nhất ở cả hai loài (chó 25,30% và lợn 13,87%).

Giải pháp và khuyến nghị đề xuất

Trên cơ sở phân tích chu kỳ lây nhiễm, tác giả đề xuất hệ thống biện pháp can thiệp đồng bộ:

1. Kiểm soát đàn chó: Quản lý chặt chẽ đàn chó nuôi, không thả rông; nghiêm cấm nuôi chó trong khu vực chuồng trại gia súc; định kỳ tẩy sán dây cho chó bằng các hoạt chất đặc hiệu (như Praziquantel, Albendazole).
2. Vệ sinh thú y chuồng trại: Định kỳ quét dọn chuồng trại, thu gom phân lợn và phân chó để xử lý bằng phương pháp ủ nhiệt sinh học (nhiệt độ ủ đạt 50 - 60°C làm hỏng vỏ và tiêu diệt phôi sán); phun thuốc tiêu độc khử trùng định kỳ.
3. Kiểm soát giết mổ: Giám sát nghiêm ngặt vệ sinh tại các điểm giết mổ gia súc; khi phát hiện phủ tạng (gan, phổi, lách, màng mỡ chài) có ấu trùng C. tenuicollis, phải thu gom tiêu hủy hoặc xử lý nhiệt triệt để; tuyệt đối không vứt bừa bãi hoặc cho chó ăn sống nội tạng chứa ấu trùng.
4. Quản lý thức ăn, nước uống: Không cho lợn ăn rau xanh, bèo sống chưa qua xử lý sạch; cung cấp nước sạch, tránh nguồn nước bị ô nhiễm bởi phân chó.

Đóng góp của đề tài

Khóa luận đã bổ sung những dữ liệu dịch tễ học thực địa có độ tin cậy về tình hình nhiễm ấu trùng Cysticercus tenuicollis trên đàn lợn và thành phần sán dây trên đàn chó tại huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên. Công trình cung cấp bằng chứng thực nghiệm về mối liên hệ mật thiết giữa tỷ lệ nhiễm sán dây ở chó và tỷ lệ nhiễm ấu trùng ở lợn trong điều kiện chăn nuôi nông hộ miền núi.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Nghiên cứu được triển khai trong khoảng thời gian 6 tháng (từ tháng 5 đến tháng 11/2015), do đó số liệu biến động dịch tễ theo mùa chưa bao quát trọn vẹn cả chu kỳ năm (chưa có dữ liệu từ tháng 12 đến tháng 5 năm sau). Địa bàn khảo sát giới hạn tại 3 xã của một huyện miền núi; các biện pháp phòng chống mới dừng lại ở mức đề xuất giải pháp kỹ thuật dựa trên phân tích chu kỳ sinh học chứ chưa có điều kiện thử nghiệm đánh giá hiệu quả can thiệp trên diện rộng ngoài thực địa.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng quy mô khảo sát dịch tễ trên các đối tượng vật chủ trung gian khác tại địa phương (trâu, bò, dê); theo dõi biến động tỷ lệ nhiễm liên tục trong 12 tháng; tiến hành thử nghiệm các phác đồ tẩy sán dây đồng loạt trên đàn chó nuôi tại cộng đồng để đánh giá mức độ suy giảm tỷ lệ nhiễm ấu trùng trên lợn sau can thiệp.

---

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tư liệu học thuật và thực tiễn hữu ích cho:

• Sinh viên và học viên chuyên ngành Thú y, Chăn nuôi: Tham khảo quy trình mổ khám phi toàn diện hệ tiêu hóa ở chó (theo Skrjabin) và kiểm tra nội tạng lợn tìm ấu trùng; phương pháp xử lý mẫu vi thể, kỹ thuật nhuộm Carmin làm tiêu bản cố định để định loại sán dây.
• Cán bộ thú y cơ sở và cơ quan quản lý dịch tễ: Sử dụng các dẫn liệu về tỷ lệ, cường độ nhiễm và đặc điểm bệnh tích đại thể để phục vụ công tác kiểm soát giết mổ, xây dựng chương trình phòng chống ký sinh trùng truyền lây giữa chó và gia súc tại địa phương.
• Người nghiên cứu ký sinh trùng học: Cung cấp thông tin đối sánh về thành phần loài sán dây ở chó và tỷ lệ nhiễm Cysticercus tenuicollis ở lợn tại khu vực trung du - miền núi phía Bắc.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tỷ lệ nhiễm ấu trùng Cysticercus tenuicollis ở lợn tại huyện Võ Nhai là bao nhiêu và phân bố giữa các xã như thế nào?

Theo kết quả mổ khám 502 con lợn tại 3 xã, tỷ lệ nhiễm chung là 17,49% (88 con nhiễm), cường độ nhiễm dao động từ 1 - 45 ấu trùng/con. Tỷ lệ nhiễm có sự khác nhau giữa các địa bàn: cao nhất tại xã Bình Long với 20,96% (37/167 con, cường độ 1 - 36 ấu trùng/con); tiếp theo là xã Dân Tiến với 16,67% (27/162 con, cường độ 1 - 45 ấu trùng/con); thấp nhất tại xã Tràng Xá với 13,87% (24/173 con, cường độ 2 - 35 ấu trùng/con).

2. Yếu tố lứa tuổi và tính biệt ảnh hưởng như thế nào đến mức độ nhiễm ấu trùng ở lợn?

Tỷ lệ nhiễm tăng dần theo lứa tuổi của lợn do thời gian tiếp xúc với mầm bệnh tăng lên: lợn ≤ 6 tháng tuổi có tỷ lệ nhiễm 12,87% (cường độ 1 - 19 ấu trùng/con); lợn từ > 6 - 12 tháng tuổi đạt 18,75% (cường độ 2 - 35 ấu trùng/con); và cao nhất ở lợn > 12 tháng tuổi với 21,58% (cường độ 1 - 45 ấu trùng/con). Về tính biệt, lợn cái có tỷ lệ nhiễm (20,00%, 51/255 con) cao hơn lợn đực (14,98%, 37/247 con), nguyên nhân được xác định do lợn cái thường có thời gian nuôi dài hơn và thường được nuôi theo phương thức tận dụng ăn thức ăn sống, uống nước chưa qua xử lý.

3. Tại huyện Võ Nhai đã phát hiện những loài sán dây nào ký sinh ở chó?

Nghiên cứu đã mổ khám 251 con chó và phát hiện 5 loài sán dây ký sinh:

• Dipylidium caninum (tỷ lệ gặp 100% tại cả 3 xã)
• Spirometra erinacei-europaei (tỷ lệ gặp 100% tại cả 3 xã)
• Taenia hydatigena (tỷ lệ gặp 100% tại cả 3 xã)
• Taenia pisiformis (tỷ lệ gặp 66,67%, xuất hiện tại Dân Tiến và Bình Long, không gặp ở Tràng Xá)
• Multiceps multiceps (tỷ lệ gặp 33,33%, chỉ xuất hiện tại xã Bình Long)

4. Tỷ lệ nhiễm sán dây Taenia hydatigena ở chó tại địa phương là bao nhiêu và có tương quan gì với bệnh ở lợn?

Mổ khám 251 con chó ghi nhận 79 con nhiễm Taenia hydatigena, chiếm tỷ lệ chung là 31,39%, cường độ nhiễm từ 1 - 14 sán dây/chó. Tỷ lệ nhiễm tại các xã lần lượt là: Tràng Xá 25,30%, Dân Tiến 32,91% và Bình Long 35,96%. Tỷ lệ này có tương quan thuận rõ rệt với tỷ lệ nhiễm ấu trùng C. tenuicollis trên lợn tại từng xã: địa phương nào có tỷ lệ chó nhiễm sán dây cao (Bình Long) thì tỷ lệ lợn nhiễm ấu trùng cũng cao nhất, và ngược lại.

5. Vì sao không thể chẩn đoán bệnh do ấu trùng Cysticercus tenuicollis trên lợn sống bằng xét nghiệm phân?

Không thể chẩn đoán bệnh bằng phương pháp xét nghiệm phân thông thường vì Cysticercus tenuicollis là dạng ấu trùng ký sinh ngoài đường tiêu hóa (định vị tại nhu mô gan, bề mặt gan, màng treo ruột, màng mỡ chài, lách và xoang phúc mạc), không thải trứng hay đốt sán vào lòng ruột. Việc chẩn đoán xác định chủ yếu dựa vào mổ khám kiểm tra bệnh tích nội tạng sau khi giết mổ hoặc chọc dò dịch xoang bụng tìm đầu sán.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nông Thị Dương đã giải quyết đầy đủ các mục tiêu nghiên cứu về dịch tễ học và bệnh lý của ấu trùng Cysticercus tenuicollis trên đàn lợn tại huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên với tỷ lệ nhiễm chung là 17,49%. Đề tài đã làm rõ sự phân bố của 5 loài sán dây ở chó nuôi, xác định tỷ lệ nhiễm Taenia hydatigena ở chó đạt 31,39% và chứng minh mối liên hệ dịch tễ mật thiết giữa việc nhiễm sán ở chó với nguy cơ mắc bệnh ấu trùng ở lợn. Những kết quả thực nghiệm và hệ thống giải pháp phòng chống được đề xuất là cơ sở khoa học thiết thực để cơ quan thú y và người chăn nuôi tại địa phương áp dụng nhằm cắt đứt chu kỳ lây nhiễm, hạn chế thiệt hại kinh tế và bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Hiện nay, chăn nuôi vẫn là ngành rất quan trọng trong nền nông nghiệp của nƣớc ta. Có rất nhiều hình thức quy mô chăn nuôi khác nhau, từ quy mô chăn nuôi nông hộ đến quy mô trang trại đã giải quyết đƣợc vần đề việc làm, nâng cao thu nhập cho ngƣời dân và đƣa ra thị trƣờng một số sản phẩm lớn từ thịt để phục vụ cho nhu cầu trong nƣớc và xuất khẩu. Nƣớc ta nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới nóng ẩm nên tạo các điều kiện thuận lợi cho vi sinh vật phát triển, trong đó có hệ ký sinh trùng gây bệnh cho đàn gia súc. Đặc biệt với kiểu chăn nuôi nông hộ theo hình thức chăn thả ở một số địa phƣơng thì vấn đề nhiễm ký sinh trùng luôn là vấn đề nan giải.

Trong đó có bệnh do ấu trùng Cysticercus tenuicollis của sán dây trƣởng thành Taenia hydatigena gây ra là bệnh rất phổ biến ở nhiều loài gia súc (trâu, bò, dê, lợn, ngựa…) và cả ở ngƣời. Bệnh Cysticercus tenuicollis phổ biến ở nhiều nƣớc trên thế giới, đặc biệt là những nơi nuôi nhiều chó và chế độ kiểm soát giết mổ không nghiêm ngặt. Khi nhiễm nhẹ, chức năng của các khí quan rối loạn không rõ. Khi số lƣợng ấu sán nhiều gây rối loạn chức năng các khí quan trong xoang bụng gây hiện tƣợng hoàng đản, con vật mất tính thèm ăn, sốt cao.

Số lƣợng ấu sán nhiều còn gây chèn ép các khí quan trong xoang bụng, xoang ngực, có thể có triệu chứng của viêm màng bụng cấp tính. Ngoài ra, việc chuẩn đoán bệnh đối với con vật rất khó khăn do triệu chứng bệnh không điển hình. Đặc biệt, không thể tìm ấu trùng bằng cách xét nghiệm phân do ấu trùng ký sinh trên bề mặt các khí quan trong xoang bụng. Những năm gần đây, chó vẫn đƣợc nuôi phổ biến ở nhiều tỉnh, thành trong cả nƣớc, trong đó có tỉnh Thái Nguyên.

Tuy nhiên, chó thƣờng đƣợc nuôi theo phƣơng thức thả rông, nếu chó bị nhiễm sán dây thì rất dễ phát tán mầm bệnh, làm cho ngƣời và các vật nuôi khác dễ nhiễm và mắc bệnh ấu trùng Cysticercus tenuicollis. Đặc biệt, việc đảm bảo yêu cầu vệ sinh thú y trong giết mổ chó cũng nhƣ các loài gia súc khác tại tỉnh Thái Nguyên vẫn chƣa đƣợc quan tâm đúng mức, 2 tình trạng chó thải phân bừa bãi còn phổ biến khiến nguy cơ lây nhiễm bệnh ấu sán trên vật nuôi là khá cao, đồng thời thực trạng giết mổ trâu, bò, lợn, dê nhƣ hiện nay khiến nguy cơ chó nhiễm sán dây cũng tăng lên. Những vấn đề trên cho thấy, việc tìm hiểu đặc điểm dịch tễ bệnh do ấu trùng Cysticercus tenuicollis gây ra ở một số loài vật nuôi, để từ đó xây dựng các quy trình phòng chống thích hợp là hết sức cần thiết. Nghiên cứu này không những góp phần hạn chế tỷ lệ nhiễm sán dây ở chó, mà còn góp phần phòng chống bệnh ấu trùng sán dây cho ngƣời và một số loài vật nuôi khác.

Xuất phát từ thực tiễn trên, chúng tôi tiến hành đề tài: "Nghiên cứu một số đặc điểm của bệnh do ấu trùng Cysticercus tenuicollis gây ra ở lợn tại huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên và đề xuất biện pháp phòng chống". Mục đích của đề tài Xác định đƣợc biện pháp phòng chống bệnh do ấu trùng Cysticercus tenuicollis gây ra ở lợn hiệu quả và phù hợp với điều kiện chăn nuôi ở huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên, từ đó xây dựng đƣợc quy trình phòng chống bệnh đạt hiệu quả cao. Mục tiêu của đề tài Nghiên cứu đặc điểm dịch tễ và triệu chứng, bệnh tích của bệnh do ấu trùng Cysticercus tenuicollis gây ra ở lợn nuôi tại huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên. Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn của đề tài 1.

Ý nghĩa khoa học Kết quả của đề tài là những thông tin khoa học bổ sung và hoàn thiện về đặc điểm dịch tễ bệnh do ấu trùng Cysticercus tenuicollis gây ra ở lợn tại huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên. Ý nghĩa thực tiễn Kết quả của đề tài là cơ sở khoa học để khuyến cáo ngƣời chăn nuôi áp dụng các biện pháp phòng, trị bệnh do ấu trùng Cysticercus tenuicollis gây ra, nhằm hạn chế tỷ lệ và cƣờng độ nhiễm, hạn chế thiệt hại do bệnh gây ra trên một số loại vật nuôi và kể cả trên ngƣời. 3 Phầ n 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở khoa học của đề tài 2.

Đặc điểm của ấu trùng Cysticercus tenuicollis Nguyễn Thị Kim Lan và cs (1999) [7] cho biết, ấu trùng Cysticercus tenuicollis là một bọc có kích thƣớc to nhỏ khác nhau, có thể bằng hạt đậu, quả cam hoặc quả bƣởi, trong bọc có nhiều nƣớc. Có một đầu sán bám vào màng trong của bọc, đầu sán có 4 giác bám, có 29 - 44 móc. Ấu trùng Cysticercus tenuicollis ký sinh trên bề mặt gan, lách, màng treo ruột, màng mỡ chài… của gia súc (Nguyễn Thị Kim Lan và cs, 2008 [8]). Theo Nguyễn Thị Lê (1996) [14], ấu trùng Cysticercus tenuicollis là những dạng hình túi có cổ mỏng, kích thƣớc 8 - 80 x 8 - 100 mm, chứa dịch bên trong.

Thành bên trong túi có một đầu sán dây có cổ. Theo Johannes Kaufmann (1996) [30], ấu trùng Cysticercus tenuicollis ký sinh ở bề mặt gan, mỡ màng chài ở khoang bụng của cừu và gia súc. Gia súc nhiễm ấu sán thƣờng không có biểu hiện triệu chứng bệnh, trừ khi nhiễm một số lƣợng lớn ấu trùng ở nhu mô gan, tình trạng thiếu máu và chết có thể xảy ra. Phạm Văn Khuê và Phan Lục (1996) [4] cho biết: căn bệnh là ấu trùng Cysticercus tenuicollis ký sinh ở gan, màng mỡ chài, màng treo ruột, lách của lợn, dê, cừu, bò, hƣơu, đôi khi thấy ở ngựa, ngƣời.

Kích thƣớc ấu trùng khác nhau, có khi bằng hạt đậu, quả cam, hoặc to hơn, có hình bọc, bên ngoài là mô liên kết, bên trong chứa thể dịch trong và một đầu sán trƣởng thành, lộn ra phía ngoài. Ở những vùng nuôi nhiều chó tỷ lệ nhiễm ấu trùng Cysticercus tenuicollis ở trâu, bò, dê, lợn càng nhiều. Tỷ lệ nhiễm ấu trùng tăng dần theo tuổi, điều này đƣợc các tác giả lý giải do thời gian tiếp xúc với căn bệnh tăng. Tình hình nhiễm ấu trùng Cysticercus tenuicollis của lợn và các động vật khác phụ thuộc vào số chó nhiễm sán trƣởng thành.

Lợn nuôi gần với chó dễ nhiễm ấu trùng hơn, còn trâu, bò thả trên bãi chăn nhiễm ít hơn. Đặc điểm sinh học của sán dây ký sinh ở chó 2. Vị trí của sán dây chó trong hệ thống phân loại động vật học Việc nghiên cứu sán dây ở Việt Nam đƣợc bắt đầu từ hơn 1 thế kỷ trƣớc. lần đầu tiên mô tả loài sán dây Diphyllobothrium latum tìm thấy ở ngƣời Nam Bộ (Việt Nam).

Sau đó 10 năm mới xuất hiện các công trình nghiên cứu lẻ tẻ về một vài loài sán dây gây bệnh cho ngƣời. Từ đó, việc nghiên cứu về thành phần sán dây ở ngƣời đƣợc chú ý hơn, rồi mở rộng phạm vi nghiên cứu sang một số động vật nuôi và một số động vật hoang dã. Theo Phan Thế Việt và cs (1977) [22], Nguyễn Thị Kỳ (1994) [5], (2003) [6], Nguyễn Thị Lê và cs (1996) [14], hệ thống phân loại sán dây của Việt Nam đã lựa chọn hệ thống phân loại của Schulz và Gvozdev (1970), để sắp xếp các loài sán dây phát hiện đƣợc ở ngƣời, chim, thú nuôi và hoang dại ở Việt Nam. Trong đó, sán dây ký sinh ở chó có vị trí nhƣ sau: Ngành sán dẹp (Plathelminthes) Lớp Cestoda Rudolphi, 1808 Phân lớp Eucestoda Southwell, 1930 Bộ Pseudophyllidea Carus, 1863 Họ Diphylloborthriidae Luhe, 1910 Giống Spirometra Mueller, 1937 Loài Spirometra erinacei-europaei (Rudolphi, 1819) Mueller, 1937 Loài Spirometra mansonoides (Mueller, 1935) Mueller, 1937 Bộ Cyclophyllidea Beneden in Braun, 1900 Phân bộ Hymenolepidata Skrjabin, 1940 Họ Dipylidiidae Mola, 1929 Giống Dipylidium Leuckart, 1863 Loài Dipylidium caninum Leuckart, 1758 Phân bộ Tta Skrjabin et Schulz, 1937 5 Họ Taeniidae Ludwig, 1886 Giống Taenia Linnaeus, 1758 Loài Taenia hydatigena Pallas, 1766 Loài Taenia pisiformis Bloch, 1780 Giống Echinococcus Rudolphi, 1801 Loài Echinococcus granulosus Batsch, 1786 Giống Multiceps Goeze, 1782 Loài Multiceps multiceps Leske, 1780.

Phân bộ Mesocestoidata Skrjabin, 1940 Họ Mesocestoididae Perrier, 1897 Giống Mesocestoides, Wailand, 1863 Loài Mesocestoides lineatus Goeze, 1782 Phan Thế Việt và cs (1977) [22], Nguyễn Thị Kỳ (1994) [5], Nguyễn Thị Lê và cs (1996) [14], khi đề cập về thành phần loài sán dây ký sinh trên chó ở nƣớc ta đều thống nhất rằng, các loài sán dây ký sinh ở chó đã tìm thấy ở Việt Nam gồm: Diphyllobothrium mansoni, Diphyllobothrium reptans, Dipylidium caninum, Taenia hydatigena, Taenia pisiformis, Multiceps multicep, Echinococcus granulosus, Mesocestoides lineatus. Theo Nguyễn Thị Kim Lan và cs (1999) [7]: tính đến thời điểm hiện tại đã phát hiện hơn 30 loài sán dây ký sinh ở loài ăn thịt gây bệnh cho chó, mèo. Chúng đều thuộc bộ Cyclophyllidea và Pseudophyllidea. Kết quả tổng hợp của Phạm Sỹ Lăng (2002) [11] cho biết, đến nay đã phát hiện đƣợc 8 loài sán dây ký sinh trên chó ở miền Bắc Việt Nam.

Việc mô tả hình thái các loài sán dây còn có nhiều thiếu sót, một số loài chƣa có mô tả trên mẫu vật Việt Nam. (1870) là ngƣời đầu tiên mô tả loài sán dây Diphyllobothrium latum tìm thấy ở Nam Bộ trên ngƣời. Sau này một số nhà ký sinh trùng học Việt Nam (Đỗ Dƣơng Thái, Đặng Văn Ngữ, 1970; Đỗ Dƣơng Thái, Trịnh Văn Thịnh, 1976) cho rằng, loài thuộc giống Diphyllobothrium ký sinh ở ngƣời Việt Nam không phải là Diphyllobothrium latum mà là loài Diphyllobothrium mansoni. 6 Sự phán đoán này không dựa trên mẫu nên không có sự mô tả loài.

Joyeux và Houdemer (1928), Nguyễn Thị Kỳ (1977) đã thống kê ở mèo nhà, cầy, chó Hà Nội có loài Diphyllobothrium reptans. Theo Yamaguti (1959), loài này thuộc giống Spirometra. Theo tài liệu mới nhất về họ Diphyllobothiidae của các tác giả Delaimure S. (1985) Diphyllobothrium mansoni không là tên đồng vật của một loài nào trong họ này.

Khi nói về lịch sử nghiên cứu loài Diphyllobothrium latum, các tác giả còn cho rằng, loài Spirometra erinacei- europaei của vùng nam bán cầu là một định dạng sai lầm và cho rằng chính loài này là Diphyllobothrium latum. Tuy nhiên, các tác giả có ý định xem xét vị trí phân loại của giống Spirometra Mueller, 1937 và muốn coi giống này là giống chuẩn để thành lập họ Spirometridae (dẫn theo Nguyễn Thị Kỳ, 2003 [7]). Nguyễn Thị Kỳ (2003) [6] cho biết: ở Việt Nam, hiện loài Diphyllobothrium mansoni, Diphyllobothrium reptans còn chƣa rõ vị trí phân loại và không có mẫu. Nguyễn Thị Kỳ (2003) [6] đã xem xét lại toàn bộ vị trí phân loại và tình trạng mẫu, tình hình nghiên cứu về từng loài, đã tu chỉnh 1 loài Spirometra erinacei- europaei (Rudolphi, 1819) Mueller, 1937.

Hiện nay trên thế giới có khoảng 40 loài sán dây gây bệnh cho chó và các thú ăn thịt thuộc họ chó mèo (Vƣơng Đức Chất và cs, 2004 [1]).